Google

This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct

to make the world's books discoverablc onlinc.

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc

publishcr to a library and fmally to you.

Usage guidelines

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. Wc also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.

About Google Book Search

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb

at|http://books.qooqle.com/|

►

j. ..f.ii):.t£i.ii!jji^^^/j^

ANDeVKR-HARVARD TKEOLOfllCAL LIBRAMy CAMBRIDaC, UAmmACHUSETTS

VARIAE LECTIONES

VULGATAE LATINAE

BIBLIORUM

EDITIONIS

QUAS

GAROLUS VERCELLONE

S0DALI8 BARNABITE8

0I6ESSIT

TOM. I.

COMPLECTENS PENTATEUCHUM

ROMAE

APUD lOSEPHUH SPITHOYER

ANNO MDCCCLX.

B5 95

860

vr. (

I^P. (/L^>c.L^^/sy^ .

Ek iimaRA UBBABIA S. CONSaU GfiRieTIAIVO NOIQNI PR0PA6AND0

SANCTISSIMO DOMINO NOSTRO

PIO IX.

PONTIFICI MAXIMO

CAROLtS VERCELLONE SODALIS BARNABITES

athoHci dogmatis divinaeque revelationis prima mo- numeiita, quae sacris Bibliis continentur, Romanorum Pontificum sollicitudo sarta tectaque perpetuo servavit. Luce clariora sunt Hieronymi Doctoris Maximi auspi- catissima studia, iussu Damasi Pontificis Maximi susce- pta ad divinas Scripturas expoliendas exornandasque. Quis vero ignoret quanta diligentia post promulgatum hac de re tridentini concilii decretum Bibliis expurgan- dis invigilaverint s. Pius V. , Sixtus V. , Gregorius XIV. et Clemens VIII. , quorum laudabili cura prodiit emen- datissima illa Bibliorum editio, quam universa latina ecclesia publice legit atque interpretatur? Hanc ep: Vul-

*

galam editionem dum ab hominum heterodoxorum cri- minationibus vindicare, artisque criticae subsidiis ex- colere aggrediebar, Tu Beatissime Pater, pro summa ea indulgentia , qua optimas quasque disciplinas fovere pergis, meam tenuitatem humanissime erigere dignatus es, atque vaticanae bibliothecae thesauros mihi patere iussisti. In quo quidem quantum Tuae in me liberalitati debeam probe sentio. Tantam enim tamque luculen- tam documentorum copiam derivare inde potui ut iure confidam eruditis viris posthac exploratissimum fore, quidquid Summorum Pontificum auctoritate in Yulgatis BibUis emendandis peractum fuit exquisitam sane pla-

neque admirabilem prodere sapiemiam. Quamvis enim gravissimi theologi censeant Biblia nostra Vulgata (si quando id Sanctae Sedi e re fore videbitur), in praesens maiori adhuc cura expoliri posse ; fatendum tamen erit Tuos Decessores ita fere omnia praeoccupasse , ut vix ahquid posteris in hac palaestra perficiendum reHque- rint; vix ahquid, inquam, quod certe neque res fidei aut morum neque ipsam translationis integritatem pu- ritatemque ullatenus attingit.

Enimvero laborum quos iam inde a pluribus an- nis, Te auspice, in Yulgatam latinam Bibhorum editio- nem impendo, fructum profecto amphssimum cepisse

mihi videor, ex quo certior factus sum opus hoc quan- tulumcumque augustissimo Tuo nomine honestare mihi datum esse. Quid enim optatius, quid honorificentius mihi accidere potuisset, quam ut meas lucubrationes in lucem adspectumque hominum Tibi inscriptas emitti benignissime patereris? Quapropter humillime deprecor ut easdem laeto etiam vultu aspicere , meque gratiis agendis, quas Tibi habeo maximas atque immortales, prorsus imparem, dum sanctissimos pedes Tuos, Bea.- TissiME Pater, in genua provolutus deosculor, aposto- lica benedictione prosequi velis.

FMNCISCUS M. CACCIA

G0N6RE6ATI0NIS CLERICORUM RE6ULARIUM S. PAULLI

PRAEPOSITUS GENERALIS

Librum cui titulus Variae Lectiones Vtdgatae latinae Bibliorum Edi- tionis, Tomus primus Pentateuchum complectens, a R. P. D. Carolo Yercel- lone Proc. Gen. Congregationis nostrae conscriptum , et a duobus eruditis viris auctoritate nostra recognitum probatumque, typis mandari atque ad communem utilitatem edi posse, quantum in Nobis est, lubenter concedimus.

In quorum fidem has fieri sigilloque nostro muniri iussimus.

Datum Romae in Collegio nostro ad ss. Blasii et Caroli, Kalendis Se- ptembris, anno MDCCCLYIIIL

L. )£ S. FRANCISCUS M. CACCIA

Praepositus Generalis

Aloisus M. Cacgiari CanceUarius

PROLEGOMENA

Vulgj

^ati latini Biblioram interpretis varias lectiones undique conquisitas edituri^ quaenam huius operis occasio fuerit^ quaere sit instituti nostri ratio in primis brevi oratione declarandum dueimus; dein fontes quos adivimus, testes quos corrogavimns y ceteraque adniinicula quibus usi sumus enumeranda sunt: ut vel ex ijpso libri exordio quid nobis propositum fuerit, quibusque adiumentis suf- fulti novum hoc opus aggrediamur, eruditus lector compertum habeat. Hinc enim prudens quilibet aestimare poterit utrum laborum nostrorum laudabilem finem nobis constituerimus: an media ad illum adsequendum idonea delegerimus: ac tandem utrum illum re vera adtingere hoc volumine incipiamus. Vehementer autera interest ne quis a nobis aliud requirat praeter id quod nos intuemur. Neque enim ignoramus quam late pateat variarum lectionum delectus ; neque admodum difBcile esse putamus aliorum multorum codicum testimonia coacer- vare, aliaque plura critica documenta congerere. At nisi certos denique fines nobis praestituissemus 9 verendum fuisset ne prius vita nobis deficeret, quam opus quod moliebamur in vulgus prodiret. Praeterea quamquam opus nostram perfectum esse numerisque omnibus absolutum minime asserimus, longissimeque distamus ab illis qui proprii instituti laudes in ipso orationis limine extollere solent» tamen sine arrogantia dicere posse arbitramur, nos aliis, qui in poste- ram latinos Bibliorum codices conferre studuerint, viam planiorem expeditio- remque aperuisse, qua lectionum varietates deligere, expendere atque aestimare valeant. Sicut igitur hactenus ob defectum collationis praecipuorum fontium» qui- bus rei criticae pro vulgata Bibliorum editione fundamentum constare necesse est, arduum fuit singulorum testium vim et usum cognoscere; ita^ coUatione illa instituta, pronum erit cuilibet erudito priscos alios codices evolvere, nostrorum lectiones confirmare aut emendare, maioresque in dies bonorum studiorum ascen* sus promovere. Nam etsi receptum Vulgati textum , legitima atque suprema ro- mani pontificis auctoritate recognitum, nullo pacto deserere aut repudiare liceat, tamen a sicut apostolica sedes industriam eorum non damnat, qui concordantlas » locorum, varias lectiones . . . et alia id genus in aliis editionibus inseruerunt, 9 ita quoque non prohibet quin . . .eiusmodi adiumenta pro studiosorum commo- » ditate atque ulilitate in posterum adiiciantur. » Haec verba , quae in praefa- tione clementinae editionis leguntur, satis aperte declarant, romanae sedis iudicio studiosis commodum atque utile fore si ex optimis testibus lectionum varietates proferantur. Et recte quidem: « Plurimum enim, ut docet Augustinus^ iuvat in- » terpretum numerositas , collatis codicibus , inspecta atque discussa : tantum ab- » sit falsitas; nam codicibus emendandis primitus debet invigilare sollertia eorum

TOM. I. h

X

PROLEGOMENA

» qui Scripturas divinas nosse desideraut. ^b (de doct. christ, lib. II. c. XIV.) Et rursum: « Nonnullas obscuriores sententias plurium codicum saepe manife- » stavit inspectio. » (ihid. c. XII.) Sacrorum igitur Bibliorum puritati atque explanationi optime consulunt qui egregias lectiones persequuntur, librariorum vitia rimantury eaque suis in commentariis modeste notant; dummodo ne quis privata auctoritate, quod sibi magis verisimile aut etiam certum videtur, temere in textum inferat^ receptamque lectionem disiicere praesumat. Qua in re cau- tissime se gessit Ven. Beda, qui hanc sibi aliisque regulam conscripsit: <c Quae- » dam quae in graeco ^m j4ct. apost.) sive aliter, seu plus aut minus posita vi- ]> dimuSy breviter eommemorare curavimus. Quae utrum negligentia interpretis » omissa, vel aliter dicta, an incuria librariorum sint depravata, sive relicta, non- j» dum scire potuioiu«. Namque graecum exemplar firisse falsatum , suspicari non » audeo; unde lectorem admoneo^ ut haec ubicumque fecerimus, gratia erudi- D tionis legat y non in suo tamea volumine velut emendaturus interserat , nisf » forte ea in latino codice suae editionis antiquitus sic interpretata repererit/ » Nam et Hieronymus pleraque testimonia veteris Instrumenti , ut hebraica ve- » ritas habet^ edocet; nec tamen haec ita in nostris codicibus aut ipse interpfe- j» tari , aut nos emendare voluit. » ( f . III, /?. 995.. t. V. p. 694* ) Sed haec obiter. Jtaque ab occasione scribendi quam nacti sumus incipimus. Aloisius M. Un- garellius sodalis barnabites, magister olim noster (i) quum biblieis studiis ani- mum strenue applicuisset , cirea annum MDCCGXXX. ofFendit in exemplar quod*

(t) Ut tanti viri aliquam notitiam subiiclamus, heic proHBrre pUoet epistolam quam in eiusdem obifitt. praepositus collegiL ad reiiquos sodaks de more scrir^ psit: « Praepositus Collegii romani ss. Blasii et Ca- » roH R. P, Praeposiio CoUegii N. N. 5. P. D. Domus » Dostra bestemii die tristi luctu deflevit acerbum in« » teritum sodaiis amantissimi Aloisii M. Ungarellii viri i> optimi, doctissimi. Hic Bononiae ortus XVI. Ralend. » Martii, anno MDGCLXXIX. a pverilia pietati ac lit- » teris dedituSt mag^ara sui spem fecit. Sacerdotio ini- » tiatus, nostrae Congregationi nomen dedit IV. KaL » Novembr. anno MDCCCVI. Votis solemnibus Septem- »'pedae in CoUegio s. Mariae luminum nuncupatis^ » rhetoricam in Collegiis maceratensi, liburnensi ac » iMuoniensi publice docuit. Circa annum MDCCCX« » iogentem subiit moerorem* ob dissolutam sodallta- » tem: verum propositi teoax, pristinam vltae rationem,. » quoad licuit, secutus est. Interea anno MDCCGXIV. » expulsa tyrannide, Deo ftvente res In. Europa eom- » ponebantnr. Tonc laetus Roroam venit. Heio magi- » ster iuventutis primo electus; mox doctor tbeologns » alumnis nostris institueindls renuntiatus est. Grae- » eas, coptica8,arabicBS et Iiebraicas llltecas usque ad » extremum vitae suaediem ita tradidit, ut eum eni- » diti viri philologum sul temporis praestantissimum- » habuerint. Orator disertus, nobls baod semel pieta- » tis magister fttit^ dum singulis annis religioni statis » diebus operam dedimus: sacras quoque expeditiones » una cum sodaii nostro Antonio Cadolinio, nunc emi- » nentlssimo episcopo anconitano, obivlt. Summo Gon-

» gregatlonis Praeposito, primo ab actis, deln per XII. » annos a oonsiliis fuit. Bibliothecam GoIlegU instro- » xit, sumptus suppeditaote viro eminentissimo Aloi- » sio Lambruschinio Card. nostro, episc. sabin. Anno » MDCCGXXXIV. parmensfs Collegif nostri eondilor et » ornamentum exstitit. Aegyptioram arcanam sapiea- » tiam, unlversa plaudente et mirante Europa, resera- » vlt..Obeliscorum Urbis hieroglyphicas notas primus » interpretatus atqne imltatus est. lussn Gregofii XVI. » Pont. Max.| eui earissimus eratt museum Vaticano- » Aegyptium apto ordine digessit; ex parte etiam in- » lustravit. Scriptis editis Ittcubratissimis per Europam » universam^ maxiroum nomen adeptos eat. Bene de le » litteraria et de Ocdine nostro meritus barnabiticam » bibliothecam seculi I. post euras Cardinalis nostri » Pranciscl Fontana oonfeelt. Hine Urbani Licei Sa- > pientlae doctor collegiatus adlectus, {durimisque do- » ctis sodalitatibus adscriptus. £x Britannia , Gallia et » Germania plus semel doctisslmi vlri eios sententiam » de rebus. diffidllimis ad antiquitalem apedaBtiboa* » rogarunt Ipse vero insigni ornatus modestia, inle- » gritate vitae et honorum contemptu, eniditionis lau- » dem- nobilltavit. Ham sapientis esse doxit res bu- » manaa despicere» aetemas iotueri. Repentino morbo » correptus pie decessit XII. Ral. Sept. Ut paoem ae- » temam sodali optimo benemerenti , quem antlquae » virtntis et religionis exeaplar sospeximns, adpiecari » iubeas, enixo rogamus. »

» Datum Romae lu Collegio ss. Blasii et Caroli. XI. Kal. Sept. anno MDCGCXXXXV. »

PR0LE60MENA

XI

dtm vulgatae Bibliorum editionis, quod in bibliotheea CoUegii nostri adservatur» euius margines conspersi sunt critieis correctionibus fere exeunte seculo XVL manu exaratrs. His vero sedulo perpensis^ in suspicionem venit eas esse corre-' ekiones ab illis theologis digestas , quibus romani pontifices munus coinmiserant emendandae nostrae Bibliorum editionis (i). At vero ut de hac re certior fieret accuratissime investiganda erant illius temporis documenta, quae ad memoratam correctionem referebantur. Itaque in primis naviter congessit quidquid ex coae- vis monumentis editis reperire potuit; dein se convertit ad manuscriptos codi* ces, qui in romanis bibliothecis vaticana, angelica, vallicelliana et casanatensi servantur. Pro eo autem quo pollebat 'summo ingenii acumine , singulis docu- mentis ad eriticae trutinam diligentissime revocatis, rei veritatem adeptus est, tandemque compertum liabuit codicem, de quo prius dicebamus, autographum esse correctorumy qui duce Cardinali Antonio Carafa, iussu Sixti V. Pont. Max. saera Biblia emendaverant. Quo semel confecto, cogitare coepit de eodem co- dice evulgando ; id enim optimis studiis valde profuturum existimabat. Interim vero conscripsit prolegomena (a) , quae totius rei gestae in romana Bibliorum emendatione dilucidam enarrationem complecterentur. Praeterea notationes pa- rare statuerat, quibus lectionnm codicis carafiani rationem reddereti illarumque fontes aperiret : iamque has pro libro Genesis confecerat ; quarum specimen nos suo loco ( infra ad pag. LXXVIL ) proferemus ; neque enim ultra progres- sus est Ungarellius noster. Nam hisce studiis mox abruptis y ad alia animum con- vertit: cuius rei ea potissimum, ut videtur, fuit caussa^ quod ob minus firmam valetodinem ei non liceret dissitos codices adire, quorum testimonio carere non poterat in tuendis lectionibus carafiani codieis, quemadmodum ex dicendis con- stabit. Interea anno MDCCCXXXVII. cl. vir Antoninus De Luea^ nunc archie- piseopus tarsensis et apocrisiarius apud imperatorem Austrlae, ab Ungarellio ob- tinuit ut praedicta prolegomena in romanis collectaneis , queis titulus Annali delle scienze religiose, typis mandari pateretur (3): eademque maximo theolo-

(1) Praedicti codicis, quem peotbac cum Unga* vellio, caraftonum nuocupablmus , accuratam descri- ptiaiiam habes iofra ad pag. XXVII. et XXX.

(3) Haee necessario a nobis mox subiicientur; in iis enim totius operis cardo positus est.

(3) Laudatos De Luca oposcolo ungarelliano ^anc DotatioBem praemisit: «Ne gode Fanlmo potendo alla fioe arricchire questi Annali di un operetta, cbe sembrera a tutti i cultori degli studi biblici supre* maniente importante. Appena ei ha chi ignori quan* te dispote siansi agitate intomo alle varie oorrezioni« eolie quali , merc^ delle cure de* somini Ponteflci Sisto V. e Clemente VIIL varii et illustrt uomini fa- ticarono per emendare la latina versione delle sante Seiitture. Ma sino a' giorni aoelri niuno ei aveva dato una sufiQcieDte ed esatta eoDtexaa slorica del oMido tenuto nel fim qoelle emendasioni, de* motivl che le suggerirono e di totte le altre particolariti di qnesto memombile awenimenrto nella storia della critica serittarale. I malignt, e specialmenfe gll ete-

» » » « » » ■» » » »° » » »

rodossi , ne trasseio pardto per ispaeeiare stranissime e balorde calunnie, e testimonio ne sia quel Tomma- ao lames, anglicano, ed auton del BeUum papale, sive concordia discors Sixti F. et Clementis f^III. circa hieronymianam editionem, Non mancarono, egli h vero, vaientissimi difensori, che si tplsero r onorevok incarieo di smascherare ia falsita di quelle calunnie; e meritano iina particolare men- zione Arrigo de Bukentop (nella soa Lux de luce)^ Blanehini ( nelle aue FiindMae sacrorum Bibliorum tmlgatae editionis) e fr. Bonaventura de Magdalono ( nella sua Triplex blblico-critica demonstratio ). Ma 11 non aver avuto qoe* valenf ubmini i' opporta- m\k 4i leggere tulti gli originali documenti da* quali si poo trarre totto il filo di questa storia , laseiava negli eiuditi 11 deslderio di un «pera che distrigasse oompiutamente questo ioviluppo. A una tal impresa si accinse il ch. e revAo p. Ungarelli; e a quanto feliee teTmioe siano rhiBeite le sue dolte fisiUche, il potranno i dotti «rgomentare da questi prolegomeni

Xli PROLEGOHENA

gorum omnium plausu excepta, tum Ungarellio summam laudem pepererunt, tum reliqui operis desiderium excitarunt. At vero Ungarellius aegyptiacis anti- quitatibus illustrandis, liieroglyphicaeque scripturae interpretandae ita se totum addixerat (i), ut carafiani codicis edendi curam aliis committendam anima re- putaret. Hinc ineunte anno MDCCGXLV. y paucis nempe mensibus antequam su* premum diem obiret, quidquid olim de re biblica scriptis commiserat ultro no- bis tradidit; nobisque currentibus stimulos adiecit ut eamdem spartam curare pergeremus. Itaque pauUo post eius fata commentarium evulgavimus, quo desi- deratissimi praeceptoris nostri inedita quae supererant scripta ad rem biblicam pertinentia recensere studuimus (2): biennio autem transacto typis tradidimus Praelectiones de Novo Testamento^ quas Ungarellius ineditas dimiserat; eisque laudata prolegomena paucis notulis aucta adiunximus (3). Exinde amicorum plu- rimi nos vehementer hortabantur ut praeceptori& nostri opus inchoatum per- ficeremusy codicique carafiano typographicam operam admoveremus. Quibus morem gerentes utilem rem iacturos speravimus si in id animum intenderemus : ne tamen ea nobis obessent quae, uti diximus, Ungarellio impedimento fuerant, in primis sedulo investigandum duximus quosnam codices sixtini correctores prae manibus habuissent: illosque deprehensos continuo maiori qua potuimus dili-^ gentia contuHmus. Nequicquam enim sixtinas correctiones expendere aut pro* pugnare quis niteretur^ nisi illos ipsos optimos codices, quos iUi praetulerunt^ inspiceret. Mox alia plura in rem nostram accivimus, de quibus suo loco verba faciemus. Haec itaque operis aggrediendi nobis oocasia fuit.

Ex his quae hactenus declaravimus instituti nostri praecipua ratio iam pa- tere videtur.. Scilicet ex carafiano codice, sixtinorum autographo, quodcumque in vulgatis Bibliis emendandum censuerant doctissimi illi viri , quibus id muneris Sixtus V. Pont. Max. demandaverat , cum eruditis communicare intendimus; unaque documenta critica, quibus illorum correctiones nitebantur depromimusw Quae quidem ad rem criticam non parum utilitatis allatura quisque intelligit. Ad haecy de singulis lectionum varietatibus , quae a sixtinis propositae sunt, si quando eas a Sixto, vel a gregorianis, vel a clementinis aut probatas, aut reie- ctas videmus, singulorum sententias suis sufTultas critieis |«|tionibus proferemus. Nec enim sixtinorum tantum, sed et reliquorum censdrum* studia , hactenus ine- dita, assequi curavimus. Nam praeter fragmenta correctionum invectarum sub Pio V., quidquid Sixti V., Gregorii XIV. et Clementis VIII. auctoritate pera<4um est explorare planeque cognoscere licuit. Nostrum autem erit varias correctorum sententias opportunis rationibus (nisi, quod perraro accidisse gaudemus, nos ef* fugerint) communire^. ut illorum neminem quidquam suo arbitratu, absque nllo argumento emendare voluisse manifesto appareaJt.

» storid , che partiii ia tr» diversi articoli , saranno Poniificem MatsUntm, Mwnae MDCCCXLM^ ex ty^

» seDsa intemizione inseviti in questo quaderno e ne- pographia rev. camerae apoeiolicae, in /ol.

» gli altri dne che aegniranno. » (3) Vide sia AnnaU deile ecienue reUgioee, iUH

(I) Inter alia huius generis opera mira erudi- nui, 1846. voi. !l. pag., MI-870.

tione referta ab auctore nostro in lucem edita excellit (9) Romae apud losephum Spithover, q^ aal»

Inlerpretaiio obeliscorum Urbi» ad Gregorium XFl. vjucclanis, MDCCCXLVIl. in S.

PROLEGOMENA XIII

Verumiamen ut magis dilucide quod volumus explicemus, pauUo aitiu» re$ petenda nobis est. Gollationis nostrAe fondamentum ac veluti basis est vaticaha editio Clementis VIII. auctoritate vulgatai anno MDXCII. Huius autem editionis errores, quos vocant typographicos, vel certos, vel dubios, coUatis aliis vatica- nis editionibus, quae prodierunt anno MDXCIII. et MDXCVIII. , earumqae cor^ rectoriis vel editis, vel ineditis (de qoibus suo loco)» enrendamus. Quoniam ybto sixtini correctores, itemque Sixtus V», studiorum suorum basim constitiiercuit hentenianam editionem antuerpiensem an. MDLXXXIIL in fol. , qilidque discri" minis hanc inter et clementinam intercedit adnotamus: liarum aotem varieta- tum auctores vel sixtinos^ vel Sixtum, vel gregorianos, vel deniqiie ciemehtihds fuisse QStendimus. Praeterea, quum gregorianis et dementinis pro basi foerit Sixti V. editio^ quae typis vaticanis prodiit anno MDXC, quoties ab hac cle- mentina editio dissentit, huius varietatis originem vel in gregorianis vel in cle- mentinis correctoribus reperimus. Hoc pacto singulorum sentientias expromimxis, omnemque instituti rationem quod romani censores consectati sunt in medio po^ nimus. Quum vero critica muita iUi documenta, eademque praedarissima usur-- paverint , nos eisdem , aliisque pluribus excussis ( quorum elenchos in nostrb apparatu proferetur), quo fundamento singulorum lectiones innitantor fadle monstrabimus. At insuper ex laudatis documentis alia se se nobis obtulit varie- tatum series, earum nempe, quas romani cehsores neglmerunt. Harum autem delectum habuimus, atque e re nostra esse existimavimus easdeih proferre; bre« viterque, sicubi operae pretium esset, expendere; ut si quae probabiles aut re^ ctae videbuntur^ studiosis utilia sint; sin minus rdiciantur. (i)

Bibliorum igitur vaticanae editiones omnes a principe henteniana edita Ix)-

(f) OpportODittimt koe looo noblB suGeumint. ea quae scripsit Lucas firugensis in liliello quo exbi- buit lectUmum varietates in SibUis latinis ex vetustis mamucripHs exemptartbus cMectas ^ quibus possit per/ectiar reddi /eHciter coepta carrMio, si atoedat summi Pontifids auctoritas; nam inquit: «Sed accu- » sent me forte multi temeritatis et arrogantiae, quod » post praeelam illoa tivob a Scde apostcriica delega« » to8, ausim mutare aliquid in Bibliis, et iudicium » meum illorum iudicio praeferre. Respondeo, quod » mea meus lion sit mutare aliquid , aut praeferre : » aed, qaod eas varias lectiones, quas in laiinis vul* » gatae editionis codicibns et tractatoribus Inveni, et » Terislmilltudinem habere videntur, in medium pro- » ieram« iodieio Suae SanditatiB iisqne quos illa ite* » mm committere possit reliclo, an sint praeferendae » aliisque surrogandae. Non facile quidem ineuntur, » et reaomuntur huiusmodi examina, scio; sed ai in- » stitiiantur aliquando, serviel iibelltts iste noster ad » aoblevandos diepotalorum labores; sin minus, ad lu- » eom multorom saerae Seripturae loeorum. In quam » senlentiam respoodit mikt 111. Card. Bellarminiis, » litfeeris datis Romae, dle primo liovenibris 1606. post- » quam aoeeperat liliellam notanim ad vaiiat lectiones » graeeas et latiiias in qoatoor Evangeliii oeeiinenlei,

quem ipsi dedicaram: Si tMero texiam iptum certo in metius alicubi posse mutari, significabo id sum-^ mo Pontijici et Cardinalibus deputatis. Sed tu ipse piane vides non /acUe huiusmodi mutationes in sa- cro textu esse /aciendas; quamvis utUissimum sit ut viri docti tum de variis iectionibus, tum de iu- dicio peritorum kominum tui similium admonean' tur. Qui et aliia litleris Capuae datis die 6. Deoem- bns 1603. postquam accepisset libellum ilium cor- rectionum romanarum^ scripsit ad me quod huc apprime fiieit: De tibelto ad me misso gratias ago: sed scias veiim BUUia vulgata non esse a nobis ac- curatissime castigata; multa enim de industria iu- stis de caussis pertransivimus , quae correctione In- digere videbawtur. Fariae lectiones, quae in Bibttis lovaniensibus habentur, et in quas tu librum tftt- lissimum scripsisti, mihi videbantur omnino ad' dendae: quippe quae instar bibiiothecae mihi esse videntur. Sed non piacuit aliis, vt in pHma edi' tione apponerentur. Uaec ille; quibus significat pos- se aliqoando fieri, ut accuratior eastigatio adbibea- tor. Sifflilia aeripsit I^ Baptista Bandlnaa praefe- clos typographiae valieaoae lltteris iosso 111. Card. Baronii a^ liorelom Romae datia pridie KjiI. Aog. anno 1004. ^ .

XIV PR0LE60MENA

vanii anno MDXLVIL quodam modo pendent: haec vero ex stephanica anno MDXL. impressa, quae quidem non raro ab aliis eiusdeih Roberti Stephani edi- tionibus dissentit. Suas praeterea habent singulares lectiones Biblia quae Venetiis et Lugduni ineunte seculo XVL prodierunt; itemque editiones quae seculo XV. ex manuscriptis codicibus haustae sunt* Quapropter ut liquido constaret quali statu haberentur Biblia vulgata latina ante Ck)ncilium tridentinumy inquirendum fuit quaenam veterum praeclarissimarum editionum esset correctiOy relate ad cle* mentinam. Illarum itaque varietates^ saltem quoad licuit eas exploratas habere, adnotavimus; eisdemque adiunximus lectiones paucorum codicum seculi XIIL et XIV. , ex quibus facile studiosus lector intelliget editiones Bibliorum , quae steplianicas antegressae sunt, vix a Bibliis manuscriptis, quae proxime superiori aetate usurpabantur dififerre: intelliget quoque quantum haec nostra studia ex antiquissimorum codicum^ aliorumque priscorum tratium collatione profecerint. Etsi enim hoc in labore non magna monumentorum copia adfuit , praeclarissimi tamen nobis fontes patuerunt; ex quibus ingens lectionum census exstitit, quas nemo contemnere iure possit; nec vero patrum qui singulis aetatibus a VL ad XIL seculum floruere impar fuit usus, neque minor inde manavit utilitas* Sed haec modo innuisse sufficiat, quae alio loco evolvenda reservamus. Itaque uno verboy quidquid in hodierna Bibliorum clementina editione a romanis correcto- ribus ortum habuit, quidquid iidem correctores aliter olim emendandum cen- sueranty quidquid in priscis editionibus vel codicibus aliisve documentis ab ea- dem clementina editione dissentire deprehendimus , ad suos fontes revocamus» ad criticae normam expendimus; optimas quasque lectionum varietates a pon- tificiis censoribus invectas tuemur, librariorum errores reiicimus, in dubiis ra- tionum momenta hinc inde proponimus, singula accurate pro viribus vestigamus et ordine proferimus. Saepius autem , prolatis testibus , a quolibet iudicio fe* rendo abstinemus, tum quia nisi certa adsint pro alterutra parte argumenta pe- riculosum est aliquid definire ; tum quia aliorum ^ qui doctrina et prudentia prae- stant iudicium praeoccupare non oportebat (i). Qua in re timidiores potius, aut scrupulosiores videri maluimus^ quam arrogantes et temerarii: hoc enim vitium et turpius esse, et a veritate magis abducere existimavimus. Nam experientta nos edocuit saepius in re critica illos imprudentia lapsos fuisse qui fidentiores vide- bantur. Mente quoque reposita erat Hieronymi sententia, qui in correctorum licentiam invehitur dicens: Dum alienos errores emendare nituntur, ostendunt suos (I, 437.); itemque magni Cassiodorii praecepta (LXX, 1126.)^ ^bi tradit quemadmodum in Scripturis divinis lihrariorum ntia corrigere clebeamus; nam scite ail: Sic scriptorum delicta corrigite, ne iuste arguamini, si praecipitanter

(0 Uanc caQtionem a Loca Brugemi prudenler adhibitam, imitari cunivimus; nam ille ad Gard. Sirle- tmn.ficribit: « Cum in dubium, de.germaAa interpreliS' » aeriptura quovis paoto veDiremus, dod ipsi aeotentiam » diximus, sed, iis quae proisingulis faoerent partibns » in medinm allatis , ferendam sententiam aliis reli-» » quimus. Quin et alias, cum, re satis peiapicaa^ no^

» stram aust snnras senlentiam ezplicare, in omnes » aeque partes, ita ut ferebat nnaqoaeque, diaserui- » nos , ut 81 qnem plns forte alterius partis movcre « possint ntiones^ eam prae nostra iiber ampleetaliHr » opinfone. Copiimisr enim oielioriiios sublecta senten- » tiis, qnae a nobis iudicala sont; nec tantnm, vemi n oiiafli qnaeooaique aut dteta ant anipla. »

PROUBGOHENil XV

aUas emendare tentetis. Istud enim genus emendationis , ut arbitror, v^dde pul-> cherrimum est, et doctissimorum hominum negotium gloriosum. Veris^ode au* tem de hoc studiorum genere scribit Mariana (^Pro edit. Vulg* c. JCXIV4J: « Magna prudeDtia opus babet^ gravi iudicio quicumqae editionis Vul^tae ocdi*« 19 ces castigare aggredietur; cum multa in ea ^nt, quae a fontibus bebraicis grieie* » cisque codicibus discrepare videntur illorum potius vitio, quam interpretis ; . . * » aut quoniam interpreti fuit propositum sententiam exprimere, non numerare » verba ; quae si iminutare quis velit j rem is stultissimam faciat. . * • Summe » magno iudicio opus est^ magnaque pradentia ad castigandum divinae Scriptu- % rae libros, ac praesertim praecipua. animi pietas et modestia adhibeatur^ pro* » culque sit contradicendi libido, novaque atque inaudita inveniendi. Quod i» » Bibliis Romae reoens editis observatum certe credimus.. »

Unum adhoc restat, quod praeoccupare debemus. Quum enim criticae iqoae- stioneSy quas hoc volumine ad inquirendum potios quam ad legendum propo^ nimus, utilitatis plus eruditis, quam voluptatis allaturae sint; ab iis qui iu hoc studiorum genere minus exercitati versatique simt &cile contemnentur ae despi- cientur. Cui bono, plures dicent, tam muhas futiles ac frivolas ineptias obtru-* dis, quae nec sensiim afBciunt, nec aliquem usum afferre posse videntur? Nonne satius fuisset his nugis carere ? Quid enim iuvat ob unius aut alterius codicis tantillas varietates saerum textum iamdiu receptiim passim vexare? Haec aliaque multa non imperiti modo^ quorum iudicium haud pertimescimus, sed et quidam docti, in hisce tamen studiis peregrini atque hospites, nobis recinent. Quibas satis nos facturiy missis Hieronymi, Augustini, Cassiodorii aliorumque veterum exemplis et testimoniis alibi memoratisy paucas excitamus sententias illorumy qui in hoc studiorum genere inta* recentiores principes habentnr. Franciscus Lucas Brugensis in epist. ad SirUtum : a Sed erunt qui haec nostra ridebunt , atque » ut frivola aspemabuntur, . • . nec curae ipsis sunt quae occurrunt subinde co- » dicum varietatulae. At eoriim ego nihil movebor sententiis. . . . Si qui laudi > sibi ducunt profanorum auctorum editiones a mendis vindicasse , longe ego » maiori dignum laude censeo qui hic id operae collocarit.»M. AntoniusMuretos Varr. lectt. VIII, 4* ^ Quottdie magis intelbgo verum esse id , quod semper exi- » stimavi , nuUam esse mendam ita pusillam , quam non permagni intersit e vete^ » rum monumentis tolli et corrigi. 9 lobannes Albertus Bengel in N. T. « Neque » ulla varietas tam gravis est, ut inde religionis summa pendeat, neque tam levis- » uUa , ut veritas apostolica non sit praeferenda vitiis librariorum. s) labloaskius in edit. Bihl. anno 1699* er Si correctiuncularum nostrarum pleraeque circa mi- ^ nutias grammaticales versari cuiquam videbuntur^ non equidem ibo inficia$: » at neque poenitebit studium, quale profanis gentilium scriptoribus emendan* )^dis, eorumque genuinae lectioni restituendae multi cum laude impenderunt, » sacro impendisse codici. » lob. H. Michaelis, Diss» de codd. Erfurt. a Si cui » vero mutta in sequentibus dicta a nobis videantur leviora nec adeo digna quae ^ memorentur^ eum suo abundare sensu facile feremus. Ita est in re critica^ ut » vix possit fieri ^ quin multa proferantur^ quae alii , occupati alia doctrinae parte

Vn PROLEGOMBNA

» .... . pro minatus habeant. » Kennicottus in Diss. gener. §. 167. c Emestus ait: » In Ubris excutiendis nihil, quamns tenue, quampis vitiasum, negUgendum » est. Haud enim raro acciclit, ut non servata voce tota, servetur verae Tocis » fragmentum. » Christophorus Palomares in Praefat. ad cod. goth. tolet. a Plu- » rimas lectiones a barbaro scriptore et latinae linguae prorsus ignaro vitiatas, i> quemadmodum scriptas reperi^ exscripsi; quia saepius ex eis coniici facile » potest quae olim fuerit pura et germana lectio. » lohannes lahaios in Praef. ad BibL hebr. f^ien. 1806. pag. XXIII. « Si lectores quipiam pluribas varieta- » tum minutiis ofFehduntur , cogitent» materiem exercitii artis criticae suppedi- » tandam, indolem codicum et versionum prodendam, et denique ostendendum I» quoque fuisse plerasque varietates reapse non esse nisi minutias, quibus textus » minime redditur incertus aut suspectus, quod vereri quospiam tirones obser- » vavi. . . . Accedit demum, quod non raro illud^ quod tibi leve, imo levissi- j» mum videtur, alteri videatur esse gravissimum, ut in huiusmodi lectionum va- 3> riantium delectu vix^ ac ne vix quidem omnibus satisfieri possit. i» Quid multa? Nonne eamdem sententiani amplexati sunt quotquot e re critica sacros libros vel profanos excoluerunt? Et quidem, ut de Bibliis tantum loquamur, in prom- ptu sunt leetiones hebraici textus quas post Beniaminum Kennicottum lohannes Bernardus De*Rossi congessit; lectiones alexandrini interpretis quas coacerva- runt Robartus Holmesius et lacobus Parsonsius; lectiones Italae et Vulgati quas Petrus Sabatierius, losephus Blanchinius, Angelus Maius aliique ediderunt. Quid dicemus de Novi Testamenti textu , quem innumeri scriptores a Laurentio Valla et lohanne Millio ad Constantinum Tischendorfium , Tregellium et Ijachmannum variis lectionibus paene obruerunt? Nonne uberrimos inde fiructus eruditi omnes fatentur exstitisse? At de his satis superque. Non enim aliorum suffragium ex- torquere, nec invitos ad iegendum cogere volumus: quin immo nostrum librum ab horum manibus atque ab oculis remotum esse maxime optamus; idque non eo quod illorum doctrinam aspernemur (quod absit), sed quia veremur ne rei criticae imperiti variis lectionibus perperam utantur, quod quam sedulo caven- dum sit prudenter docuit De-Rossi in suis mriis lectt. tom. IV. pag. XX.

Antequam fontes, quibus usi sumus, aperiamus, quae postrema ex propo- sitis partibus est , aequitatis ratio omhino postulat ut quae Ungarellius enarra- tor diligentissimus paraverat sui operis prolegomena, a nobis heic integra sub- iiciantur ; idque eo libentius praestamus , quod eadem prorsus necessaria esse videhtur ad percipiendam cognoscendamque universi nostri operis rationem. Quum tamen nonnulla occurrant quae addenda aut castiganda visa sunt, eadem nos pro re nata in subiectis notulis supplemus aut emendamus. Quo in negotio ita versari conabimur^ ut neque debito obsequio erga praeceptorem (cuius me-^ moriam grato animo prosequimur ) , neque veritatis adsequendae studio , quo unice ducimur, defecisse videamur. Immo de universo hoc nostro opere semel monuisse sufficlat: dum aliorum errores reprehendimus , nostros ab aliis casti- gari non modo aequo animo feremus, sed et percupimus: ita tamen ne quis pravis studiis moveri videatur, quibtis nos vacuos fuisse speramus.

paof.GGO]isfiri xvu

' «

§: I.

yulffxta latina editio ante concilium Tridentinum celebratum

quomodo $e habuerit.

Quo statu fueriiit Bibiia latina vulgata in libris iropresns circa medium sae-^ culum XVL . demonstrare non attinet: praeslo namqpie sunt edidones quamplu- rimae, quibus adornandis per annos amplius centum in Bdgio, in ItaUa atque in Galiiis priinarii typographi incumbebant. Sed quoniam non absolute et in se eiusmodi editiones sunt considerandae diim agitur de earumdem integritate, seii mavis correctione 9 verum comparatione facta et cum Bibliis manu prioribus sae- culis descriptis, et cum illis, quae post concilinm Tridentinum in vulgus emissa fuerunt: nos omni confidentia asserimus, Biblia Yulgata edita^ prout circumfe- rebantur paulo ante dictum concilium, plus quoad emendadonem distasse ab hodiernis clementinis, minus autem a manuscriptis CCC. circiter annorum. Ve- rumtamen diversimode loquendum, si ab anno XXXVL circiter saeculi XIII. assurgiraus ad XII. vel etiam XL saeculum. Valde namque plures corruptiones inventae sunt in communibus manuscriptis Bibliis quam in aliis post medium saeculum XIIL ac deinceps conscriptis (i). Testimonium luculentissimum huic rei cura praebet Stephani II. Ab. Cistercii, a quo anno MCIX. Biblia latina coUata cum fuerint, adhibitis in consultatione peritis ex iudaeis, codicem suuui redundantem hac illac invenit (a) (Conf. Mabillon. edit. Opp. s. Bemardi). De singularibus et vetustioribus codicibgs in nionasteriis ac Principum aedibus as- servatis non agimus. (Circa hos adests fiianchinium,. Findiciae canonicarum Scripturarum f^ulgatae edit. , qui de tifiplici eiusdem statu puritatis ante per- mixtionem cum Itala, permixtionis eiusdemy et correctionis a Carolo Magno per Alcuinum pracstitae agit p. CCCXX. CCCXXVIIL CCCXL.)

Cuius quidem rei si ratio sit afTerenda, haec erit profecto; quod sicuti praesentia vulgata a romanis correctionibus meliorem suam conditionem agno- scunty ita quae a medio saecuio XIII. usque ad Robertum Stephanumy sive ma- nuscripta, sive edita apparuerunt^ ordini patrum praedicatorum suam qualem- cumque bonitatem referunt acceptani. Huius namqiie religiosae famiKae homines,

(1) Certissimuiii eaim exploratissimiimque est » vera appetit, Csictum est, ut diversasdhrersitsaqueii-

cletDentio.a8 Vulgatt editiones eo.magis aceedere ad ve- • * tibus lcaDSkitiones, ita laiidem omoia coafiiM aiot ,

tustissimos Bibliorum eodices io loeis quibus recedunt » ut paene nune quid cui triboendum sit ignoretur. «

ab editionibus seculi XV. , quo miuus istae a maou- Denique , ut alios praetermittamus , Milo Crispinus

tcriptis reoentioribus distanl. Ceterum quod hoe loco •> (CL, 56.) per eamdem ferea^lem fiiblioiam eoidioes

Ungarellius asserit de corruptionibns codicum secuio scripiorum vitio trimium cormptoi /uisse asserit.

XI. et sequenti conscriptorum , conGrmatur testimonio (2) Praeter Stepbanum U. Ab. Cistercii (de quo

Hogonis a s. Victore (CLXXV, 18.), qui diserte scri- ef. Histoire llUeraite de let Franee IX, 12S. el Pa-

bit: « Hieronjmi tranriatio quia helMraicae veritati eon* • trol. lai/CLXVI, 1878.) LQofcaoooa cantuar. CL, SS,

• cordare magis probeta est, idcirco Ecclesia Christi 94. , Petrus Dam. CXLV, 334. , Francus scbolasl. CLX, » per universam latinitatem prae caetem ompibus 585. , Olpertus CLX , 825. , Gondolfns //(f/o^rtf /i^. e/^ » translalionibus, quas vitiosa iuterpretatio , sive prima la France Vli, 118. IX, 374. aliiqoe piures eztiterool » de bebraeo in graecum, aive secundfl de. graeco in seculo XI. el sequenti qui sacrorom eodicum corre*

• latinum facta, corruperat, hanc solam legendam et ctionem perlentarunt : at illorum studia nec salis ad *> in auctoritate lial)endam constituit. U^u autem pravo criticae artis canones exacta , nec omnibus probata fue- « invalescente, qui nopnumquam solita magis quam ronl; adeoque haud inde magna utiUtas derivata est.

ToM. I

c

XVm PRCMLBGOMBKA

ne quid deesset, in quo bene de catholica Ecclesia mereri possent, Correcto- rium parisiense, quod voca^t ^ in conventu s. lacobi incredibili solertia elucu- brarunt, summa qiioque pro ea aetate xjo/aei instrumenta perfectae coUationis, duce Hugone a s. Charo, adhibuerunt eo prospero successu, quem mox dice- mus. Huitisca CorreetoriL ideacriptionem vidiero licet apod Richardum Simon (NQwelles obsesmuions sier le.texte et les i^rjions du N^T., par.ii*). Gohfe<- rantur quoque .Quetif et Ecbard {Scriptt. Ord. Praed.), Fabricy {Titres prir mitifs tofU. !x.)y Natalis;.Aiexiinder {Dissert. de f^ulg.) et alii. Utilitatm igitur huiusce operis non fiantum brdo ipse praedicatorum persensit» queraadmoduni constat eK> prudenti uisii Gorrectorii £sicto ab angelieo Doctore disputando ad*- versus abbatem loachimum (opuac. ql^.)\ verum etiam conrectiones illae ad alias quoque scholas dimanarunt; ex. his namque et doctores Sorbonici profeoerunt^ qui quidetn nonnisi post illud dominicianorum , suum elaborarunt Jfraya/9<&6ir9vv sorbonicum ; neque admodum difBcile esset illos revineere , qoi oontra scripse* runt {jickermann Introd. in LL. SS. p. 65. ); sed non est nostri instituti (i). IUud pocTO apertisaimum est, susceptas csutigationes huiusmodi parisienses efFe- cisse ne vulgata latina Biblia in peius ruerent, immo hoc consecutae sant, ut plures sanae lectiones in dies revocarentur, exularent autem mendosae. Laoda-* bile namque illorum patrum CKempIum aliorum industriam exdtavit ad aliquid simile aud^ndum ex variis liiannscriptis quae hac illac per Europam delitesce* bant. 'Hinc quartos yulgatae status initium sumit , qui , impressionis appellari poterit/utpote a typbgraphica arte ortum ducens. Et licet nonnullorum homi^ num immoderata licentia iurstos limites pFaeterierit , hanc tamen summorum Pon» tificam' auotbritas e 'doncilii generalts decreto cohibuit: unde nova^ magisque accurat;!^ ^mendatio illa instituta est, quam et externa temporum conditioy et internus vulgatae editionis status postulare videbantur ; ut ad postremum suum (qui yJ>*meto£2> nobis^ dicitur) statuni vulgata latina Biblia pervenirent.

§. n.

,u^\Q^id*Bjomafi a/ctum sit pro huiusmodi correctione a Pio IV. / ',.., • . usque ad Sixtum V.

...Anno MDXLVI. die 8. aprilis concilium generale Tridenti .celebratum ses- sione IV.' Paolo IIL P. M. Praeside per Legatum suum Marcellnm Cervinnm Card., ^lecreto suo caverat, ut in posterum haec vulgata editio {authentica prae onuiibus aliis latinis editionibus declarata , et cuius libri singillatim in eodeni decreto, eiusdeift Marcelli Ceryini suasu, i^ecensiti snnt) quam emendatissime imprimeretiir. Pius itaque IV. sub quo idem concilium, vergente ad finem anno MDLXni. absolutum fuerat, sedulo cogitare coepit de hoc decreto exequendo. Ipse igitur primus congregationem instituit virorum doctorum, quorum etsi no-

(1) Quae. Ungarellius uoster hoc loco de corre- de trtbns vaticanis codicilnis, quibos trla dlversa cor-

ctorils leviter taugit, plene a nobis enucleata fuemnt rectoriaeontinentur : horum autem testimonfa nostro

in Dissertatione quam edidimus ^^//< della Pontl/i- in opere perpetuo proferuntur atqne designantur litteris

cia Accademia romana di archeohgia, tom, XfK) M. N. O. Vide infra nostrorum codicum appardtuni.

/:.

PROLBGOMENAi

XIX

mina reticeantur ( J^ic;/!e jPra^* hodiernae f^ulgatae edk. )ipvohah\\e tamen est eosdein illos, saltaat jex parte^ fuisse, qui.iposlea sub .pohtiAceSixto V. idem opus impensius proseqiiutidiinty uti videbimus. Getefum. quimnam rationem ad finem suum consequendum inierit con^regatio a Pio IVi .ordiuatay noridum ex- ploratum habemus. Verurii quidem est ante ipsumi PiuiA . aliquid pro vulgatae emendatione tentatnm fuisse Romae siib auspiciis praesertim . laudati Marcelli nondum Pontificis Maximi, et hinc explicandam est quod aff<lrt Hod {Dcbi- bliar. text. originadibus pag. 488.) voluiasenempe illum latiiia Biblia emendare. Equidera is» ut erat in primis eruditus, ope ^a consillum fovit Nicolai Maio- rani varias ss. Bibliorum lectiones colligendi pro tejDtibus Jhebraeo et graeco , fortasse etiam kitino^ id quod ex epp. Latini Latinii oonstat agitasse intra ann. MDLIV-MDLVII ; non tamen ex illius vitae scriptore (Poilidori, vita Mar- celli 11. Roma£ 1744-) eruitur ipsum per se huiusmodi rem praestitisse Mar- cellum^ qui infra hoc tenfipus creatus summus Pontifex dies viginti duos roma- nam sedem tenuit (i)* Quid igitur actum sit sub Pio IV. pro emendanda edit^one vulgata ignoramus (a) ; neque argumenta aliunde snppetunt ad iisserendum alicui

(f) De Mamlli eraditione plura daf>it Paullbs Colomeaios {ItaL et hisp. ofient, p, 78.) et Petrus PoHidorius in vita MarceUi II. , qui < pog. 81 . ) asse- rit quidem hunc consilium fovisse Maiorani', at qnum hnitts rei unicum testem proferat Latlnum LatiniUm tom. 2. epist. 8. ad j4ndream ilfoisftim^ quumqne ez iaudata ad Masium epistola nil aliud coHigi posse vi- deatur, nisi Maioranum sperasse se a Marcello adiu- tnm iri; noa suspicamur Pollidoriura, quem sequutus est Ungarellius noster, lioc loco nonnihil a veritate aberrasse. Conferantur notae Lagomarsinii ad episto- las lulH Pogiani tom. l. pag. 133.

Romae in blbliotbeca casanatensi adservatur ex- emplum editionis Bibliorum cum notis Lirani , Basi- leae 1506-1506. fol. voH. 6. , ad cuius marginem le- gontnr adnotationes scriptae manu ipsius Card. Mar- celli Cervini ; ex his patet illum Vulgatam editionem contulisse eum graeca et chaldaica Interpretatione ; noilam antem ibidem apparet vestigium ex quo ool- iigere possimus Mareellum latinos quoque codices in- ^pmate; nec propterea id fecisse negamus. Nam lo- hannes Gochlaeus,qui Cardinali Alexandro Famesio, anno 1544. suam inscripsit disceptationem de novis ex hetfraeo transtatUmitnis sacrae Scripturae, ait: «Mar- » eellum ex antiquissimis et probatissimis undlque ool- » leetls utriusque Testamenti exemplarilnis latinis, ea » Scrlptorae loca, quae quolibet casu aut iniuria vi- » derentur depravata restituisse. » At subdit: « Verum » nihil horam me haetenus videre oontigit. »

(2) Certisstma' tamen exstant documenta , quae evineiint aliquid sub Pio IV. pro emendanda editione volgata actom fuisse. Hue facit scheda codicis B in arehivo blbllothecae vaticanae, fol. 19i , ex qua edo- cemur quinam faeriiit Cardinales a Pio IV. deputati; sic enlffi tt>idem legimus: « 31. Otlobre 1563. Marsilio » Caphaiio deposltario ddla R. C. Apoat. sopra la stam-

» pa dei libri dichlara di aver ricevuto dal Card. Ales-

» sandrino per le mani del Sirleto una Bibbia antica

» di carta membrana in £6glto grande, qual si dice es-

» sere delli frati de Avellana ad effetto di consegnarla

* a chi ue sath commesso dai Card. Morone , Trani ,

» Amulio e Vitelli deputati sopra la stampa , la quale

9 dovea servire per riscontrare altri testi vecdhi con

» questa, e di tutte insieme fare una Bibbia enienda*

» tissima , da stamparsi a beneOtio publico nella pre-

» dicta slampa di Roma. » Igitur a Pio IV. munus

corrigendoram Bibliorum commissum jfuerat Cardina-

libtts lohannl Morone, loh. Bernardino ScotU tranensi,

Antonio Amulio et Vitelllo. Codex Bibliorum, de quo

agitur iu laudata scheda, est nunc inter vaticanos

praenotatus num. 4316. cum epigraphe Bibtia mona*

sterii s. Crucis Fontis Avettanae; et fortasse est ideni

codex quem monasterio avellanensi adtribuerat s. Pe-

trus Damianus. ( cf. Patrot. L CXLK p, 884. ) Prae-

terea Pius IV. Paullum Manutium Komam accivit ut

Biblia ederet casligatissima ; scribit enim Latinus Lati-

nius ad Andream Masium anno 1561. (tom. 3. p. 87.)

n Addo quod minime expectaras, conductum huc Paul-

u lum Manutlum, ut sacros primum libros, deinde et-

» lam ad eos perlinentes, id est viroram sanctorum vo*

» lumina excudat. Prima autem erant, ut audio, sacra

» Biblia latina , ddnde graeca , atque ad eam rem Faer-

» nus iam cum Sirleto bonam diei partem incumbit. »

Re quidem vera Manutium eodem anno 1561. Pontifice

Maximo suadente, Romam petiisse, ut novam Vulgati

editionem imprimendam curaret , praeter Latinium

[L c. p. 100.), alil plures testes confirmant apud La-

goroarsinhim in notls ad Inlium Pogianum {tom. 1.

p. 130. 338. /om. 3. p. 375.). At vero quum non satis

expolitum perfectumque esae videretur opus emenda-

tiottis Biblioram , interim Bfanutius Romae in edendis

patram operlbus insudavit. Faernus autem eodeih la-

XX

PROLEGOMENA

usui fuisse studia, sive Gervini, sive Maiorani, pra h6c negotio facilius expe-- diendo. Aliquid certios inquiramus in pontificatu s. Pii V. non a Gabntio qoi^ dein nostro y qoi elegans descriptor extitit vitae s. Ponttfipis , cum de Congrega* tione ab hoc instituta omnino sileat, minus etiam a Panlo Alexandro Ma£feio (i)^ verum a Giacconio, ab Andrea Masio, a Latino Latinio, ab Antonio Agellio, denique a Casimiro Tempestio. Refert hic, eosdem illos Sixtom adhibuisse vi- roSy qui iam a Pio IV. delecti foerant {f^ita Sixti V. tom. a. ); addit Ciacco- nius, praefecisse Congregationi sacrornm Bibliorum et eorumdem correctioni Antonium Carafam Card. Ex epistolis porro Latinii ad Masium, et huius ad il- lum docemur, quinto circiter anno pontificatus s. Pii V* sacris Bibliis resti- tuendis diligentem operam fnisse Romae impensam» .cui prae:Ceteris instabat Guilielmus Sirletus Cardinalis (2). Huius viri elogium licet a Gabutio hostro

bente aDno vita functus est. Deoique laudatns Lago- marsinius (op. cit. l, ^32.) quamdam epistolam Car- dinalis HieroBymi Seripaiidi proUilit, scf^tam dle 6. Nov. 1561., ex qua.constat Slrleturo maxiinam partem liabuisse in castigandis Bibliis, quae propediem eden- da erant.

(1) De eadem eongregatione silet HienHiymus Catena , qui eiusdem summi PontiOds viiam italico idiomate descriptam edidlt Rooiae 16S6.

(3) luvat hoc loeo ipsios Latinil verbn ex eius- dem epistolifl ad Masium pioferre. Igitur nonls Maii anno 1569. Romaoscrii^it: «Hio summa cum diligen- » tia et leligione saieria Bibliis restituendis opera na- » vatur. In ea re Sirletus Card. unus omnium paene n ii^tar erit^ ut ego sentio, qui.viri ezeellentissimi « ingenium, eruditionem, memoriamque ian BMiltoa u annos plane penpectam laudare tibi audacter pos- » sum. » Eoderoque anno VI. idus oetobris ad eumdem scribeas ait: « Quod autem tibi persuasisti, mi Masi» V Dostros hio in sapris latipis Bibliis restituendis, id » unum maxime conatures., ut veteris ioterpretls er* « rores et culpam defendant, in eo non minimam aba » te nobis iniuriam fieri (quod pace tua dictum volo) tt tum demum iotelliges,.cum vere consideraveris noo » modo adversus temporum iniuriam, librariorum ne- » gligentiam et imperitiam , audacium quoque liomi* >» nam temeritatem , non superiores aut potiores prae- » sidiorum et adiuroeotoruro eaussas hebraeos, quam » graecos aut latinos babuisse io libris suis incorru- » ptis et integris conservandis ; sed multo infertores eo- • rum tuendorum semper in eis fuisse cum rationes » tum facnltates, propter frequentes gentis eius casus* » calamitates, aX«»V»f , quibua attriti et eversi , taodem » exterminati sunt. Quare non video quo argumento » persnadere tibi possis inoorruptiora integrioraque ho- » braeorum quam nostra scripta mansisse: illud certe tt video, in minore remm perturbatio^e et confusione » faeilius integra omoia oonservari, quod nos in dies » Ipsa rerum omnium magistra experientia iacile do- » cet; ne interim illud addam latinis et graecis Ubris « ideo plus babendum esse fidei, quod a plurimis eiw^ » dem religioQJs et seotae viris, cum eximia morom.

» sanctitate, tum summa etiam eruditione praeditis, » ita sunt tractati , explicati et illustrati , ut si qna in » re diversa tectio coatroversiani aliqijrando fecH, Id » ea religiosissime semper versati siot« neque temere » umquam reiecerint quidquam, aut a Septuaginta in- » terpretibus , aut ab igooto latino vetereque inter- » prete scrlpturo. Ergo, mi suavissiaie Nasit non recte 9 de nobls iodicas, si in eo nos bumano, id est oor- » rupto studio dud arbitraris, in quo religiosissime • studemus veteris interpretis non culpam sed fidem » et veritatem tneri. Cum itafue fierit ut videsr non » poasit, ut ad hebraeorum exemplarium fidem eam- » que integram et incorruptam provocare, aot aequum » sit, aut tutnm, necessario seqoitur, ot eam nobis- » viam ingredjendam proponamiu , statuamosqae per » quam ad certiora veritatis vestigia secure pervenire » tandem possimus. » Deniqoe anno 1570. IV. noBa& decembris scribit: « Verba tua baee sunt: Quod isNc » saeris Bibliis resiituendis diligens apera na»atur^ » gaudeo: est mihi Sirleti eruditio insignis, et fne-^ » vioria admirabilis probe cognita; sed erit pn^e^ » c/Oy mi Latim, non dico svpra SirleH, sed 0tiusvis » vires latinum interpretem vlrique a culpa de/en- » dere, quod ukum vos istic esse conaturos mUii per-- » suadeo. Quae postrema verira si nobis, qood aequom- » est tantum probari putasses, numquam credo ad- » scripsisses; multa sunt librariorum culpa oommiasa, » quorum nos ab interprete poenas exigendas inter- » dum iudlcamus, inique iliod certe, et noo satis ex » aequi bonique foroiulis, cum bene frequenter acci- » dat, ut ex vetustis oodidbus vera interpretls lectio- » incorrupta inveniatur, quod arguroento esse posslt' » in multis eiusmodi lods, ubi infeerpros aut inscltiae,. » aut negligentiae nomine conderanatof , vitio libra- » riorum oomroissum esse ut aut ak bebraicls fonti- » btts, aot a graecis nostra editio dissontiat, et alicubi » roanca et decurtata sit. » Verissiine haec a Latinio- prolata fuisse factle confitentur eruditi. Attamen de ro- maoa oorrectione agens lob, Mariaoa. in Traetaiu de ediiione Fulgata (ed. Colon. Agtipp. ao. 1609. c. XXh ) seribit: « Pio V. P. M. tentatun eat editioDem Vnlga* » tam sinceram exhibere « cesaaliun tamon^ deierritis

PROLEGOMENA UI

audire: « Erat Sirletus non sumnio quidero loco natus, sed integerrima vita, » castissimis moribus, summa pietate, ac multiplici eruditione praeditus. Lingua<» » rum autem praesertim hebraicae^ graecae et latinae cognitione omnium facile n princeps; in sacrarum literarum studio Tcrsatus, etc. » (i) Guiusmodi porro fuerint studia eius drca vulgatam intelligere possumus ex illo specimine anno* tationum variarum lectionum in Psalmos, quae ab editoribus Bibliorum poly- glottorum antuerpiensium in tomo octavo insertae fuerunt ad sacri Bibliorum apparatus instructionem j an. MDLXXI. Ceterum quamvis haec piana G)ngre- gatio in inspiciendis antiquissimis codicibus manuscriptis incumberet, collatis Bibliorum fontibus, nec non consultis veterum patrum allegationibus, nihil ta- men, vivente s. Pio V. definitum est de vulgata, ita saltem, ut in lucem pro- dire posset. Cuius morae causa facile agnoscitur emendatio Missalis, Breviarii ac Martyrologii romani quae ceteris praeivit; deinde vero subsecuta est editio codids vaticani LXX. interpretum; qua de inferius dicetur. Haec profecto ne- gotia» quae nondum absoluta fuerant, quando Gregorius XIH. s. Pio in cathe- dra romana successit an. MDLXXII. quin roagnus iste pontifex vulgatam latinam diligenter emendatam sua auctoritate firmaret, iropediniento fuerunt. Quinimo et toto ipso haud brevi pontificatu Gregorii XIII. parum aut nihil res profecit quoad emendationem (a). Praestat audire Antoniuro Agellium cler. reg. teatinum consultorem dictae Congregationis (3), qui satis aperte tradit (apud Antonium Franciscum Vezzosum, Scrittori de* chierici regolari detti Tcatini, t. i, p. lo. ) nonnisiy Sixto V. pontifice, huic operi romanos correctores extremam manum imposuisse: «c Itaque iam inde (sic in quadam sua epistola Agellius) a Pii V. » ponti6catu emendandorum Bibliorum munus est mihi creditum^ ubi simul cum » Cardinali illo (Carafa) illustrissimo^ atque optimo comites laboris habui Ma- 9 rianum Victorium episc. reatinuro^ R. fratrem Paulinum dominicanum, R. pa-. » trem Emmanuelem iesuitam. . . . Gregorio XIII. (an. 1672.) extrusus sum ho- » noris specie; tum exacto triennio muneris^ et ofBcii mei {Praepositus fuerat » collegii genuensis)^ Romam reversus, paucis mensibus interiectis, cum adhi- 9 bitus essem ad emendanda Biblia graeca, rursus relegatus sum eadem honoris

• rei difjicultate qiiibus ea cura est imposita vlris

• pmdentlbiis atque eniditis. » Eiusdem Pii V. aetate , seu elrea annum 1567, vix aliqua spe ductus videbatur Salmeron: « Utioam, inquit, labor in ea (Vulgata) ex*

• pnrganda et recognoscenda inclioatus per peculiarem » illustriss. Cardinalium atque doctissimorum virorum « deputationem a SS. D. N. Pfo V. indictam, tandem » aliquando perflceretur. » Proleg. BibUor. N. 8.

(f ) loh. Antonius Gabutius De vita et rebus ge* stii s. Pii y, P. M,y Romae 1605. pag. 34.

(2) Biblionim emendationem pamm aut Dihil , vivente Gregorio XIII., profecisse iure scribit Ungarel* lius; attaroen Genebrardus in CknmograpMa, lib. IV. (pag.752. ed. Paris. 1565.) ad annum I5S4. die eodem Gregorio XIU. agens scrlbit: « Sacra Biblia latina ad pri* » stioam integritatem redegit. * Guios sententlae ratio Bon ftdle penpleilor, nlsl dieas Genebrardum pro eom--

pleto opns incoeptum habuisse, aut de iis editionibus loquutum fuisse, quae aetate Gregorii XIII., prodie- runt, de quibus Joquitur Ungarellius iufra ad $. XVIT. (8) De studiis a se ImpeDsis in corrigendis sa- cris codicibus graecis et latiois verba facit doctissimus Agellios tum in praefatione Comm. in Threnos lere- miae {ed, Rom. 1589.), tum in epistoia ad Paullum V. P. M., quam praeflxit suis Comm. in Psalmos {edit. Hom, 1606.); priori loco sic scribit: « Commentario- » lum hoc in Lamentationes leremiae non eontinoata » opera , sed saepius interrupta confeceram , cum in » corrigendis Vulgatae Latinae editionis Bibliis occu- » patos essem, et sobseeivas horas, quae raro breves- » qoe sopererant perire nollem. » Altero autem loco sie loqoitor: «Aetatem omnem in sacris liiteris emendan* » dis, ut sanetissimoniffl Pontificom lossis obtem||e- » ranm. eaigf . »

XXll PROLEGOMENA

9 specie Gremonam (an. 1579.). '^^ duos annos exegi: tum reversus^ et ii^vi* 7^ diam romani incolatus fugiens, Neapolim me transtuli; inde literis illiistrissimi s> Garafae, et Pontificis (Gregorii XIII.) iussu revocatus, ut coeptum emeada^* n tionis LXX. interpretum laborem repeterem. Tum rursus Neapolim inile re- » versus, Sixti V. iussu revocatus ad emendanda latina Biblia (i). »

§. iir.

Sixtina LXX. interpretum editione correctioni latinae mlgaiae .

praeluditur.

Quamquam vero a Gregorio XIII. iam inde ab an. MDLXXII. romano pon* tifice munus emendandae latinae vulgatae, simul etiam edendae versionis LXX. iniunctum denuo fuerit Garafae, Gongregationique , cui iste praeerat; nihil tamen ad finem^ eodem Gregorio vivente, perductum est, ut antea vidimus. Etenim graeci textus emendatio (ita a scriptoribus eius aetatis vocari solet) seu editio, curas omnes exegerat per annos complures illorum, quibus haec Gongregatio constabat: erant autem fere illi ipsi, quos Pius IV. adlegerat, et confirmaverat s. Pius y., surrogatis tantummodo per novum pontificem aliis, loco eorum, qui aut vita functi, aut Roma abierant. Recensentur illi nominatim a Michaele Ghis- lerio teatino in sua enarratione de vulg. corr. apud citatum Vezzosum, hoc or- dine: Antonius Carafa Cardinalis Praefectus ; D. Laelius eiusdem Card. theo^ logus postea episc. narniensis (2) ; /). Fulvius Ursinus canonicus ecclesiae lateranensis (3); j4ntonius Agellius episcopus deinde acernensis ; p. Robertiis

(0 Ad ea quae UDgarelllus hoc io paragrapho protulit adiicimus pretiosum documentum quod offen- dimus in codice M. 43. fol. 216. in archiro secreto va- ticana, quodque nobis suppeditat elenchum Cardina* lium et GoDsultorum quibus anno 1569. constabat sacra Congregatio pro emendatione Bibliorum ; hoc igitur sic se habet: «Reverendissimi Domioi Cardinales: Columna » ( MarcuB Antonius), Sirlettus fGuilelmusJ, Madru- » tius fLudovlcusJ, Claravaliensis (Hieronymus Sou" » chierj, Caraffa (AntoniusJ, Reverendi: Dominus » electus regiensis, procurator ordinls praedicatorum » (Eustackius LocatellusJ , p. Magister s. palatii ( Th<h » mas ManriquezJ, D. Marianus Victorius (dein episc, » reatinusj, p. Magister Faalinus ordinis praedicato- » rum, D. Sacrista, p. procurator generalis carmelita- » rum floh. Saptista De^RubeisJ, p. procurator or* » dinis cisterciensis, p. Natalis iesuita, sea alter eius » loco, p. Eramanuel iesuita (SaJ, Doctor Comelius » portugalensis, p. D. Eutitius monachus ordinis s. Be- » nedicti (CordesJ, p. D. Antonius theatinus (Agel^ » lius, dein episcopus acemensisj, » Ginanni, Memo^ rie storico-critiche degll scrittori ravennati ( tom. 2. pag. 803.) et Cosmas de Villiers, Siblioth. carmel. (tom. 1. p. 783.) testantur lohannem Baptistam De- Rubeis iussu Surami PonUficis Pii V., anno 1568. Ro- mam petiisse ut una cum tribus Eminentissimis viris lohanne Morone, M. Antonio Amulio et Gailielmo Sir« leto, Biblionim castigationi vacaret. Sacchini in Hist.

societ. lesu (part. 3. lib. V. n. 41.) asserit Piam V. in Bibliis emendandis usum fuisse studio EmmaDoeiis Sa et Petri Parra eiosdem societatis. At praeterea , quod magis interest, in laudato archivo secreto vatieano (M. 43. 44.) et in bibliotheca vaticana (cod. 6786.) repe- rimus eiusdem Congregationis acta quae se porrignnt a die 28. aprilis ad 7. deeembris anno f56d., quo tem- poris iotervallo habitae sunt viginti sex sessiones, at- que emendati fuere Genesis et Exodus. Sed de his sermo redibit in nostro Apparatu. Demum ad Pii V. aetatem spectat epistola Thoroae Manriquez sacri pa- latii magistri data die 5. aprilis anno 1571. ad Lucam Antonium luntam typographam venetum , ex qua col- ligimus tunc temporis romanos censores ad BiMioram correctionem animum applicuisse.

(2) Immo non narniensis, sed neriUmensis; cf. Ughelli Halia sacra editio altera.

(3) In vaticano cod. reginae sveeae 2023. fol. 393. eztant litterae Folvii Utsini ad Card. Sirletom datae, in quibos ait: « Rivedo le note mie e del p. D. Anto- » nio (Agellio) sopra Giosu^, i Ghidid e Ruth, ac- » ciocchi si possano sopra questi tre iibri traacrivere » le notationi dei signor Pletro Morlno, le quali do- » vranno venire in mano di V. S. llli&a ; ed oltre que- » Bta, ancora mi ^ neoessario dar di nuovo una revi- » sione al testo vaticano per molte cose tralasdate; e » questa revisione oommoniearla con la GoBgregaiio- » ne, e poi mettere in netto tl testo per 11 atampiitore. »

PROLEGOMENA XXUI

Bellarminus; Petrus Morin; Doctor yaberde hispanus; D. Gulielmus Alanus anglus {i). Istos, ques se cognovisse afBrmat, Ghislerius nominiit: dubitat Tero an iisdeHA accensendus fiierit etiam p. Franciscus Toletus, quem nos postea vi-^ debimus hoc tempore ad hanc Congregationem non pertinuisse. Addit praeterea oooptatum inter alios fuisse D. Antonium aquinatem postea episcopum sarnien'* sem, et archiepisoopum deinde tarentinum. Omnes hi viri graeee docti stndia sua in recensendo emendandoque graeco textu insignis codicis /vaticani oon£e« rebant, eorumque coetui, non secus ac illis, qui libris postea sub Sixto ^eii* dis praeeranty scholastioorum iiomen inerat { scholasticus tunc litteratum sive doctum sonabat). Meminissa autem oportet, istam LXX. editionem latinae VuU gatae castigationi praeivisse tamquam instrumentum, quo uti possent correoto*- res ipsi postea in dubiis Yulgatae locis discutiendis, quod et factum est^ uti suo loco demonstrabimus (2). Nunc vero, attenta connexione alterius laboris cum altero, idest graeci codicis in lucem prolati cum latinisBibliis restituendis , nonnulla lectorum oculis subiicienda sunt ; et primo : consilium graecae huius editionis a Card. Peretto profec^m esse. Testatur hoc Petrus Morin superius ftaemoratus, in epistola sua ad Silvium Antonianum dicens: cc Anno iS^S. author » fuit Gregorio XIII. Gardinalis MontaltuSj postea Sixtus Y. b. m. (scribebat » Morin an. i5g5.) ut Bibliis graecis scholam institueret* . • . Statim Gregorius » dedit Cardinali Cara&e negotium , ut scholasticos aliquot homines convooaret , 2> eorumque coetum haberet. » Si haec cum paulo superius allata narratione Agel- lii, conferasy mire deprehenderis convenire. Alterum est: in hoc textu edendo aliter se negotium habuisse qnam communis fert opinio ; scilicet non erat mens Gregorii^ neque Sixti vaticanum codicem LXX. interpretum prout iacebat exhi- bere; verum antiquissimam hanc versionem in genere, quoad possent, ad pri- stinam veritatem revocare seu recensionem peragere. Quin igitur crederent^ pu-

Etsi nuHam prae se ferat aoni notam, tamen haec cpistola profecto scrlpta fuit aauo MDLXXXVI.

(I) Nomina Consultorum, qui a Gregorio XIII. deleeti faerant ad correctionem Bibliorum ex Ghisle- rio descripsit Ungarellias. At rero quum Petrus Mo* rinus in sua epistola ad Silvinm Antonianum alios quosdam Consultores a Gbislerio omissos commemo- ret, quumque adiuncta nonnulla ab aliis scriptoribus silentio praetermissa narret, ilHus fragmentum boc lo- 00 recitare placet. Scribit igitur Morinus: «Gregorius » (XIII. P. M.) dedit Cardinali Carafae negotium, ut

> scbolastfeos aliqnot bomraes convocaret, eoramque « coetoni haberet. Accersit Cardinalis Franciscum Tur- » rianum, Petrum Ciaconium, Antonium Agellium, et

> me. Sed Torriano, quod propemodum auribus captus » esset, sufiBpctus est Petras Comitulus eiusdem RR.

* iesultaram sodalitatis;nobisque post aliquod tempus

• aggregatus est Fulvius Ursinus. Cardinalis cum in- » ter nos comparasset, libros Biblioram veteres evol- » vendos distribuit. Multa eaque recondita in medium » attulft Ciaconius e Doctoribus latinis. Mihi vero uni " data est provincia Commentariorum in V. T. vaticano-

» ram, quae Caf^na^ dicnntur, evolvendoram ac per- » legendoram, ut ex iis varias lectiones. . . exciperem, » et in annotationes conferrem, quas itidem scriben- » das susceperam. Immensum id opus tam multa le- V gendi , in quo vel totam hominis aetatem bene con- » sumi quls putaret, aliquot anois exbausi. » Huc facit alterius quoque coaevi scriptoris testimonium, nempe Ilieronymi Catena qui inter lltteras quas ipse Romae edidit anno 1589. (pag. 332.) epistolam inserait ad M. Antonium Ferretti ferme ante decennium conscri- ptam, ubi de quodam suo libro disserens ait: « II li- » bro h molto ricercato di qua , perch^ hora si tratta » in Roma di questa materia per accommodare la tra- • duttione della Bibbia et d'altri autori greci. II Sir- » leto pidi di tutti lo desidera etc. w

(2) Dolemus tamen Toletnm in suis notatfoni- bus, neglecta praeclarissima Sixti editione graeca, com- plutensem editionem usurpare consoevisse; illum An- gelus Rocca imitatus est; quod in nostrls notationibus saepius apparel. Ceternm latinae Bibliorum editioni graecam praemittere voluisse Gregorinm XIII. colligi- tur quoque ex epistolls Latinii, (om. 2. pag. f9l.

XXIV PROLEGOMENA

ram eamdem contineri in illo codiee, aliunde quaesierunt testimonia ad ipsius auctoritatem roborandam. Quare vaticanus textus adhibitus tantom fuit ut basis instituendae coUationis , non autem ut iudex , quo lis omnis dirimeretur circa varias lectiones. Adstipulatur huic nostrae assertioni ipse Morin eadem in epi* stola ad Silvium Antonianum, aliosque plures consentientes faabet, quos inter etiam Ghislerium, ut infra (i). Non erat igitur cur Alexander Geddes adeo mi<* raretur (LibelL de mlgarium sac. Script. versionum vitiis) vaticani graeci co- dicis editores suum antigraphum identidem reliquisse; neque porro ii, qui in posterum collaturi sunt hunc codicem, suggillandi sixtinam editionem ab huius* modi dissentionibus cum editis exemplaribus occasionem captabunt. Tertio de- mum loco: varias lectioues, quae in Sixtina graeca editione unicuique capiti subduntur, coUectas fuisse atque perpensas a binis supra laudatis viris Petro Morin et Antonio Agellio. Sic namque ghisleriana narratio prosequitur : «c Col- » lectis itaque et codicibus , et pereximiis hisce viris , primo correctionem ag- 3» gressi sunt graecae versionis Septuaginta. In qua quidem exploratissimum » mihi est, laboratum prae omnibus a patre nostro Agellio, qui variorum co<- » dicum graecorum contulit textus, habita ratione lectionis hebraicae, cetera- » rumque vetustarum versionum, et iterum ipsorummet Septuaginta, prout di- » versimode a veteribus referrentur Patribus: et singula postmodum in Congre* D gationibus, quae coram praedicto Card. Carafa et magistro sacri palatii a 9 praenominatis fiebant , exactius proponebat examinanda : ac perpensis variis » lectionibus , adductisque hinc inde rationibus , ibidem definiebatur , quae 3» quoquo in loco ut melior ponenda esset et verior. . . . Quod si D. Petrus Mo^ » rinus in coUigendis lectionibus iis, quae post singula capita positae reperiun- » tur, in correctis codicibus desudavit, sciendum tamen et in illis quoque ma- » ximas, et fortasse praecipuas extitisse Agellii partes. » {i) Paulo fusius haec de Septuaginta editione attulimus; verum non extra causam: namque cum istius- modi opus Vulgatae correctionem anteverterit , atque talis momenti fuerit ut temporis multum, nec diligentiae minus requireret, nil mirum esse debet si non

(1) PraetermiUenda non aont terba qiiae occur- ruDt in Praefatione ad Vetu$ Testamentum secundum LXX, latine redditum et ex auetoritate Sixti V. P. M, editum Romae 15S8. ib! enim l^tur: «Sixtus Quio- « tus ad optima et maxima quaeque a Deo £actu8, no- » Tem ab hinc annoa, cum Cardinalatum gereret, pro » singulari aua sapientia atque assidua et accurata sa- » crorum librorum tractatione , quanti baec res ponde- » ris esset, probe intelligens, Gregorio XIII. Pontifici » religionis et publicae utilitatis studlosissimo auctor » fuit, ut hanc Pontifice dignissimam cogitationem su- » sciperet, praeclarumque hoc Ecclesiae ornamentum » diutius desiderari ne pateretur. Quod llle libenter » annuit, eamque provinciam Antonio Card. Carafae, u cuius prudentiae, eruditioni, fidei nihil tanti pon- > deris erat, quod non rectissime committeretur, de- » mandavit. Sed Gregorio viam universae camls in* » gresso, Siitus V. summo Ecclesiae bpno Pontifex

» factus, quod opus Cardinalis suaserat, Pontifex eius- » dem Card. Carafae opera usus perfecit. » Sed de his cf. epistola quam praemisimns Bibliis graecis editis a Card. Maio tom, I. pag. VI, et seq.

(3) Pergit Gbislerius memorans scbedas ab Agei* iio scriptas pro graeca Bibliorum editlone: hoc autem loco haud supervacaneum erit meminisse codices grae- cos in vaticana bibliotbeca praenotatos num. 1339. 1240. exhibere typum correctionum a sixtinis pro eis- dem Bibliis peractarum: ac praeterea in praedicta bi* bliotheca servari exemplar sixtinae editionis Yeteris Testamenti graeci, cuius in fronte scriptum legimus: j4b illustrissimo Card, Carafa donatus Z). jintonio ( Agellio ) propter eius iaborem et diligentiam sum- ptam in eo corrigendo; quod apud Ghislerium minus accurate memoratur. Petri autem Moriui adversaria pro eadem editione dige^ta exslant in bibliotheca vallicel* liana R. V. 3. 3. 4.

PROLEGOMENA XIV

ante annum MDLXXXVIL absolutum fuerit, biennio scilicet post obitum Gre- gorii XIIL Sicque factum, ut quod Cardinalis Peretti consilio susceptum pri- mum fuerat, eiusdem iam Pontiiicis Maximi auctoritate publicaretur. Narratio* nis ordinem ex opere impenso directe circa Yulgatam latinam repetamus.

§. IV. Initium Correctionis Sixtinae. Instrumenta ad hanc idonea adhihita.

Expeditis iam quae ad graecam illam editionem adornandam pertinuerant, anno secundo pontificatus Sixti V. , qui proxime Gregorio XIIL successerat , negotium latinae Vulgatae resumptum fuit in aedibus Cardinalis Carafae, urgente in primis Sixto, cui valde cordi erat, ut quam citius ad finem adduceretur. Gongregatio itaque circa initium anni MDLXXXVIIL, certe non prius, ob su- perius adductam rationem, manus operi admovit; interest namque ut temporis ratio aliqua habeatur, quo rectius ea, quae dicturi sumus intelligantur. lacobus quidem IjC Long, ac Prosper Marchand, ille in Bihliotheca sacra, hic in ^moe^ nitatihus litterariis autumant, hoc ipso anno latinam Vulgatam a Sixto corre- ctam praelo subiectam atque editam fuisse, huiusmodi freti rationibus: constitu- tio a Sixto V. huic editioni praefixa data fuit anno MDLXXXIX. , cum porro legerint apud Angelum Roccam, Pontificem universa illa Biblia per se ipsum ante impressionem examinasse, rursusgue impressam de integro perlegisse, sumpse- runt, unius anni spatium veluti necessarium ad haec omnia praestanda, et pro constitutione elucubranda et edenda. Speciatim vero Marchand a verbis eiusdem coDstitutionis ita argumentatur : queritur ibi Sixtus, a decreto concilii tridentini annos iam vigintiduos interfluxisse, quin huius emendationis negotium ad exi-» tum fuerit perductum; atqui anni vigintiduo a publicatione decretorum concilii desinunt in annum MDLXXXV. ; hoc igitur anno, tertio scilicet ante impressio- nem , concludit ipse , corrigi coepta est Vulgata, Dant itaque triennium et am- plius correctioni atque impressioni , biennium vero cLrciter recensioni a Sixto factae una cum suae constitutionis evulgatione, ut ad annum deveniant MDXC. , quo Biblia sixtina prodierunt. Sed falso iidem ratiocinantur. Enim vero Sixtus ex una parte voluit, ut supra vidimus, Congregationem a se constitutam duo- bus prioribus sui pontificatus annis Septuaginta interpretum editioni incumbere; ex alia ipse quo tempore latina Biblia erant sub praelo , simul constitutioni suae conscribendae operam dabat, quod fusius postea explicabitur, novis fideque di- gnis monumentis adductis. Corruit ergo prior adducta ratio. Circa alteram ani- madvertendum , annos vigintiduos a Sixto supputari non usque ad coeptam cor- rectionem, verum ad sui pontificatus exordium; ad quem ul primum pervenit, statim illum cogitasse de hoc onere adimplendo tam verum est, quam est fal- sum opus illico susceptum fuisse.

Praeceperat Sixtus V. ut congregationes haberentur apud Cardinalem Ca-

rafam {Ang. Rocca^ ^PP* ^^^* ^* P* 355.), qui instrumenta idonea ad criti-

cam collationem paraverat. Erant praecipue manuscripti codices melioris notae;

ex his specialem mentionem, praeter varios vaticanae bibliothecae , merentur;

ToM. I. d

XXVI

PR0LE60MENA

L CodeK amiatiiius a c1. Bandinio illustratus; qui nunc a monasterio Montis Amiati translatus, in bibliotheca laurentiana custoditur (i). II. Codex ecclesiae toletanae , gothicis litteris , repraesentatus in coUatione facta Sixti V* iussu , a Christophoro Palomares, Romamque missa, quam postea edidit loseph Bian* chinus (2). III. Codex monasterii s. Paulli extra muros Romae^ in cuius laudes effusum videbis Angehim Roceam {Opp. tom. a. /?• 348.)- Quamquam, ut fa-

iX) Codicem amiatinain inter omnes latinos Bi* bliorum codices antiqtiissimum esse fere orones eru- diti.?iri nostra aetate consentiant. De eodem codiee, itemque de reliquis^ in apparatu nostro sermo redi- bit. Ad bistoriam quod spectat, heic proferre sofiiciat inBcriptionem , quae secolo XVI. eieunte, laudato co- dic) adiecta fuit: « La presente Bibia a di 13. di la» » glio 1587. fii portata anMlhistrissimo Cardinale An- » tonio Carafa per Topera deir emendazione della Bibia 9 latina vulgata, per ordine di sua Saotitk Sixto V. « io Roma, e fu restituita alli 19. di gennaro 1590. » alli reverendi p. don Marcello Vanni et don Stefeno 9 Pizzetti monaci dei monastero di s.. Salvatore in » Montamiata. lo Asturo de' Conti d' Elci. »

(2) Noii modo ignoravit Ungarellius plurima cri- tica documenta , qnibus us! sunt sixtini correctores , qaaeque alibi a nobis describeotur, sed praeterea ex his unicum gothicum codicem toletanum, seu potius eius varias lectiones superiori seculo a Blauchinio edi* tas prae manibus babuit: reliquos autem codices num- quam contulit. Hinc vero quum magnam partem cor- rectionum a sixtinis peractarum eidem codici toletano cousentire animadverteret, pro certo habuit atque sae- pius in hisce prolegomenis (conf. praesertim §. V. VII. et XXII.) testatus est sixtinos fere hunc codicem se- cutos fiiisse, eidemque primas semper dedisse. Hanc autem eius sententiam ipsimet sixtini confirroare vi« debantur dum, in locis mox proferendis, codicis go^ thici mentionem iniecerunt. Verum enimvero certissi- mis argumentis evincere possumus Ungarellium hac in re falsum fuiisse. Primo enim quum ea sixtinarum correctionum praeclarissima fous sit, ut eo magis il- lae lectionibus, quae antiquissimis quibuscumque la- tinis codicibus communes sunt, accedant^ quo minus vutgatis Biblioruro editiouibus consentiunt, nos quo- que simili errore decipiebamur dum codicem valliceL- lianum conferre aggrederemur (hic enim primus fuit inter codices a nobis eollatos}; namfere omnes varie- tates, quae occurrebant clementinam inter editionem et codicem valUcellianum , a sixtinis admissas miraba- mur; ita ut prope oertum nobis esse videretur sixtinos vix alios codices praeter illum inspexisse. Verumtanien mox reliquis aliis priscis codicibus collatis, evidentis- sime nobis oonstabat apud sixtinos iure meritoque in- ter omnes plurimi valuisse amiatinum codicem: con- stabat quoque plerosque antiquiores codices cum sixti- nis consentire iis in locis, in quibus isti a clementina edltione recedunt. Sed de his allbi. Ad codlcem go-^ tbicum toletanum quod spectat,.qaamquam non mul- tum tribuamus Blanchinio de eo scribenti: « Lucem » lamdiu desiderabat, at sero nimis ad Cardlnalis An-

■ tonii Caraphae manus pervenit: quod non auctoria » vltio, sed tarditate Card. Gasparl a Qairoga arbitror » eontlgisse: » fFindiciae, p. CCXV.) tamen qaam ex Christophori Palomares epistola eidem praemissa certum sit codicis toletani lectiones XV. Kal. novem> bris anno HDLXXXVIII. nondam tradkas laisae iiSt qoT easdem Toleto Romam deferre iusai faerant; pror fecto sixtini censores eas habere non potuerunt nisi exeante eodem anno MDLXXXVIII. (aut etiam pn>» babilias anno sequenti), qoo tempore, uti demonstrat Ungarellius, ipsi iam Bibliorum correctionem exple- verant. Quum tamen sixtini quandoqne ad codicis §0- thici testimonhim provocaverint, nimirum in Aet et itt epist. ad Rom. , primo nobis probabile videbator eos toletanum codicem usurpasse saltem in postrema Bibliorum parte emendanda. At, re matarios perpensa , compertum babainias codicem gothtcum ab ipais lau- daUim , non esse toletanum, Siquidem alterius pra^ clari antiquiorisque codicis gothici variae lectiones , hissa Sixti V. , ab episcopo legionefui Romam mls» sae fiiere V. idus septembris, anno MDLXXXVIL ; has autem (quae in cod. vatic. 5859. servantur) prae oculis habuerunt sixttni correctores, easque laudarunt in suis notationibus. Nam qaatuor sunt loca a sixti- nis ex codice goihico excitata , nempe Act. IX , 5. X , 6. XXIV, 7. Rom. V, 16. Asserunt enim priorl loco gothicum oodicem praetermittere verba durum est tibi eontra stimulum calcitrare, Et tremens , ac stu^ pens diasU: Domine, quid me vis /aceref Et Domi- nus ad eum. Haec autem reipsa in codice gothioo le- glonensl desunt; toletaous vero pmtermittit tantom. posteriora verba; nam legit durum est tibi conira sti- mulum calcitrare. Altero loco sixtinf notant latinos eodice», praetec gothfcumromittere verba hicdieet tibi quid te qporteat facere ; quae verba desunt in tole* tano, non auteni in legionensi codice. Quae tertio loco in codice gothico deesse monent sixtini , nempe volui' mus secundum legem nostram iudicare. Supervenlens autem tribunus tysias, eum vi magna eripuit eum de tnanibus nostris, iubens accusatores eius ad te re- nire; in utroque codice gothlco, toletaoo scilicet et legioneosl, desiderantur» Denique postremo loco six- tini animadvertunt codicem gothicum legere peccan^ tem; prout revera habetur in codice legionensi; gothi- cus autem toletanas habet peecatum. Addere possamos Toletum in suis notis ad Rom. IV, 5. testatum fuiase codicem gothicum praetermittere verba secundum pro^ positum gratiae Dei, quae in gothico legionensi, non vero in toletano deesse viderous. Nullum ergo superest dubium qu:n ea reiicienda slnt quae in hisce prole- gomenis Ungarellius de codice toletano adfirmavit.

PROLEGOMENA XXVIl

teamur, mtnm aptus hio videfi debuity cum non ad terti^niy sed ad secundum statum Vulgatae fprsitan pertineat; idest ex Alcuini r^nsione non profluxe* rit (i); sicut ille alius yallicellianus , quem an consuluerit Carafa compertum non habemus (^). His ita comparatis, codicum collationem faciendam suscepit d. Laelius theologus Cardinalis Garafae. Conferebat porro loca dubia cum tex- tibus hebraico et graeco Antonius Agellius^ seorsim singuli: deinde vero coram Cardinali, praesentibu^ ceteris omnibuSi qui in eam Congregationem cooptati fueranti^ e^icepto p, Boberto Bellarmino honesta missione a Pontifice in GaUiam misso. Quid isti toto fere biennio praestiterint , consiliis ac regimine eiusdem Cara£sie| testis est codex bibliothecae Collegii ss. Blasii et Caroli Romae, Clerr. Regg. s. PauUi barnabitarum ^ complectens correctiones aliasque id generis anno* tationes manuscriptas ia margine editionis praestantissimae (lacobus Le Long)^ a doctoribus lovaniensibns , atque praesertim a p. lohanne Hentenio ordinis praedicatorum curatae in fc^io^ ut aiunt, maiori, anno MDLXXXIII. Antuer- piae per Plantinum.. Ex indole ac methodo harum annotationum ^ quae se per utrumque Testamentum porrigunt^ intelligitur voluisse illos correctores ex mente sununi Pontificis hieronymianam versionem^ quoad eius fieri poterat^ in pristi- num revocare^ ut talis esset^ qualis primum ab ipsius interpretis manu stilo- que prodierat (Constitut^ Sixti V. aeternus ille, i* Mart* 1589.).

§. V.

Sixtinorum correctorum canones. Ratio rou iTravo^^wroij carafiani.

Quoniam vero sixtinorum correctorum praesens industria sequentium cu- rarum fundamentum extitit^ quae circa Vulgatam usque ad Clementem VIII. im- pensae fuerunt; operae pretium est distinctius illam pleniusque exhibere, cano* nes quinque proferendo, quos illi sibi sequendos duxerunt. Primo itaque libro» sacroSy quos s. Hieronymus ex hebraeo fonte immediate verterat^ cum eodem perpetuo contulerunt, atque ad eius normam locos singulos accuratissime emen- darunt. Secundo, hac tamen adhibita cautione, ut nonnisi post inspectos codi-

(1) ImiDO uterqae codex, paulinns nempe et val- llcelllanus, ad eumdem statum certissime pertlnet; uterque enim procul dubio ex alcuiniana recensione profluxit. Idque adeo manifesto ex nostra collatione apparet, ut mirum videri possit Blanchinium ( Vindi' dae,p. CCCXL.J, quem sequitur Ungarellius, id non pervidisse: at nimis confidenter atque ex inani conie- ctnra Blancbinius illud negavit; codices enim ipsos coDferre prius debuisset, quod numquam ipse praesti- tit, ut recte de bac quaestione iudicaret. Illorum au- tem codicum varias lectiones nos proferimus sub lit- teris C et D.

(2) Codices biblicos, quibus romani correctores nsi sunt , enumeravimus in Dissertatione Studi fatti in Roma e mezzi vsati per correggere la Bihhia Vol' gata, Roma 1858. (tom. VII. nuova serie del Giomale areadico^nhi multa supplevimus abUngarellio omissa. Instromenta critica quae sixtinis correctoribus ad ma-

nus fiierunt a nobis describentur infra In nostro y/p- paratu. Interim animadvertimus codicem valHcellia- num certissime a sixtinis usurpatum fuisse; loeulentiim de bac re habemus Baronii testimonium in Annal. ec^ ctes, ad annum Christi 778. $. XXIIL, ubi, comme- moratis Alcuini studiis in emendatiODe latini codicis Bibliorum iussn Caroli Magni praestita, subdit: « Ex- » stat eiusmodi vetus Bibliorum codex, Alcuini labor, » in vallicelliana nostra bibliotheca, ubi velut ingens » thesaurus adservatur, utpote quod viri eruditi, qui » in emendatione Vulgatae iterum nostro tempore la- » borarunt, eo ut antiquiori sunt usi, cui et plurimum » detulerunt. » Immo ipsemet Toletus in suis notatio- nibus, suo loco proferendis, hunc sub nomine codicis statiani excitat; Achilles enim Statius bibliothecae val- licellianae hunc codicem testamento legavit (Blanchinii Findiciae, p. CCCXXIL)] quem propterea codicem statianum appellaverant.

xxvm

PROLEGOMENA

ces Vulgati aliquid immutarent : quo in genere codici gothico primas semper de» derunt (i)^ vel hebraico textu invito; induxerant siquidem in aninniumy prout nos iudicare posse videmur, nuUum fide dignius testimonium adesse pro discer- nenda vera^ dubii alicuius loci, hieronymiana lectione, quam hunc codicem, quiy eruditissimis viris adstipulantibus , ab ipsismet membranis profluit, quas Hieronymus ad Lucinium Baeticum {delV Andalusia) miserat, suam translatio- nem complectentibus. Vide sis epistolam ad Lucinium inter hieronymianas (2). Ita egerunt sixtini correctores in locis discrepantibus. Tertio, sicubi Vulgatae textus eo tempore receptus aut abundaret cum hebraico comparatus, aut ab eo deficeret, si nihii eo loci gothicus suffragabatur, tunc versionem LXX. consu^ lebant, relinquebantque in Vulgata, quod aeque superabat in graeco; alioquin delebant, quemadmodum praestiterunt circa versus illos librorum Regum et libri Proverbiorum de quibus accurate loquitur p. Martianay {tom. I. Opp. s. Hier. edit. Paris.)\ neque deficientia supplebant, si graecus quoque ibi de- fecisset. Hinc illud consecuti sunt, ut recognoscerent versus nonnullos, qui aliunde ex sacris libris desumpti, loco non suo inserti erant; sed etiam ut veluti intrusas deprehenderent nonnullas sententias, quae aliunde accersita^ (quem- admodum loquitur Sixtus V. in sua constitutione ) , f^ulgatae editioni interpo- sitae erant, neque in antiquis exemplarihus , neque in ss. Patrum commenta^ riis inveniebantur; itaque et hae omnino expunctae fuerunt, et illi versus tam- quam propriis locis restituendi notati sunt. Quarto, nominum hebraicorum in- terpretationes, claritatis ergo aut a s. Hieronymo, aut ab aliis post eum additas, quaeque de originali textu esse non possunt, penitus expunxerunt (3). Quinto demum, ut latinae locutioni puriori inservirent, verborum collocatio saepissime est ab eis aptior efTecta: nonnulla vocabula cum suis synonymis permutata; tum nominum casus alios substituerunt , item verborum tempora modosque, quin sensum tamen varium inducerent (4); quod latinae elegantiae studium quum nimis exquisitum fuerit, merito Sixto V. non placuit. Perpetuo namque mente revolvendum dictum Arnobii (lib. 1. adv. gentes): Numquam veritas sectata

(f) lam praemonuiinos non gothicum, sed aroia- tioum codicem sixtinos perpetao praehabuisse. Cete- rum ea quae de sixtinorum sententia circa usum go- thici codicis subdit Ungarellius, ita accipienda sunt ut demonstrent cur illi legionensis et toletani codicis col- lationem sibi comparare sedulo studuerint.

(3) Vallars. edit. 1, 432. «Canonem hebraicae ve- » ritatis, excepto Octateucho, quem nunc in manibus » habeo , pueris tuis et notariis dedi describendum. »

(8) Vere id quidem ab Ungarellio dicitur,si de prima mano accipiatur ; nam altera manus paene per^ petuo has nominum interpretationes restituit.

(4) Immo vero in universo Pentateucho (item dicendum putamus de reliquis Bibliorum partibus) ne unum quidem certum est exemplum in quo sixtini ut latinae locuUoni puriori inservirent, deficiente veterum eodicom testimonio, aliquid immutandum duxerint; nollibi verborum collocatio aptior ab eis effecta, aut pominom casus, aut verborum tempora modique, aut

vocabula cum suis synonymis permutata, nisi ex opti- morum testium auctoritate. Ferperam igitur Ungarel- lius hoc loco sixtinis latinae elegantiae studium nimis exquisitum tribuit: nec certe ob hanc caussam illorum opus Sixto V. displicuisse asserere possumus. Quisqoe per se in nostris evolvendis adnotationibos agnoscere poterit correctiones omnes, quas Ungarellius sixtinorom ingenio adscribit, praesidium in codicibus, pleromqoe vero in amiatino omnium antiqoissimo , firmissimom habere. Qoapropter iore asserimus hanc alteram fuisse hieronymianae interpretationis laudem, ot ea poriorem qoam vulgo censetur latinam elegantiam exsequeretur. Rectissime enim ad optimorum codicum fidem adno- taverant sixtini multa minus latine dicta in vulgatis Bi- bliis adesse, quae nonnisi librariorum vitio irrepserunt^ quaeqoe proinde ad hieronymiani stili puritatem revo- cari merentur. Qua de re alio loco fusius agemos; ex qoo etiam patebit non paoeas Volgati dictiones imme- rito a lexicis classicae latinitatis exolare.

PROLEGOHENA

1X11

est /ucum. Barbarismis , soloecismis obsitae sunt tes nostrae, et vitiorum defor- mitate pollutae: puerilis sane atque angusti pectoris reprehensio. An minus id quod dicitur verum est, si in numero peccetur aut ca^u, praepositione , parti- cipio, coniunctione? Haec ille: quae yerba num ad graecum, an ad latinum referenda sint sacrae Scripturae textum italae versionis abstinemus investigare, ne ab instituto nostro videamur longius abire (i). Ratio huius emendationis hucusque descriptae exemplis, quae subnectimus lectori facile patebit. Deut. XXIX ^ a3. nomen salis pro solis, reponendum esse nonnisi ab bebraico fonte edocti sunt (2); ut recte animadvertit Hod {de Text. orig. pag* So^.), qui id Sixto V. tribuebat. Exod. XV ^ i4* audierunt ex eodem fonte *iya\!$y pro ascen- derunt. Gen. VI, 6. Poenituit eum, quod hominem fecisset in terra. Et prae- cavens in futurum, et tactus dolore cordis intrinsecus, sic legebant et manu- scripti aliquot et editiones universae (3) cum additamento et praecavens in fu- turum, quod sublatum fuit. Matth. XXJJI, i4- versum notarunt tamquam a cap. XX. Ev. Lucae desumptum. Eccli. XXIX, i6« 17. binos versus ad cap. XVIL transferendos censuerunt. Gen. XXXI, 47* expungenda antea iudicarunt verba uterque iuxta proprietatem linguae suae tamquam adiectitia (declarationis causa); Exod. XV, a3. idest amaritudinem. Ruth I,.20. amaritudine mlde replevit me, haec transposuerunt: mlde me amaritudine replevit (4). Num. VIII, 8. tollent hovem de armentis, immutarunt tollant etc. Ibidem VIII, i5. Et postea ingre- diantur; ut hodie legitur fuit restitutum: Et postea ingredientur. Ibid. VIII ^ %%^ pro: Sicut praeceperat Dominus; praeteritum definitum posuerunt: SicM prae- cepit Dominus (5). Casus pro casu habetur I Reg. I, 11. Daho eum Domino omnibus diehus uitae eius , namque emendarunt omnes dies vitae eius. Gea. XXIV, 17. concinnius efferendam iudicarunt hahc sententiam, nonnihil ab Or- dinariis Bibliis adiuti: Pauxillum aquae mihi ad bihendum praebe de hydria tua in Pauxillum mihi ad sorbendum praehe aqua^ de hydria tua. Ex. XV, 20. Prop/ietis pro Prophetissa. Cetera in hac nostra coUatione videre licebit, et in subiectis notis; ex quibus illud praesertim innotescet cum Bibliis Ordinetriis illos potius stetisse in verborum collocatione , quam cum lovaniensibus , etai ho* rum exemplari emendationes suas attexueriut (6).

(0 At certe de latiDO interprete agUDt Grego- rius M. 1, 6. Cassiodorius LXX, 1137. et Agobardus CIV, 163. qui sjfnilia proferunt.

(3) Rursum failitur Uogarellius dum alionim seriptonun testimonium sequutus pro certo ponit six- tinos Bonnisi ab liebraico fonte edoctos scripsisse salis, pro solis. Ad hunc enim locum diserte probavimus la- tinorum codicum auctoritatera baud eis defuisse.

(3) Istud additamentum non ante seculum IX. latinis codieibus ingestum putamus; at minus recte TJDgarellius illud universas editiones prae se ferre di- cit; nam Biblia complutensia, regia aliaque nonnulla illttd non admittunt.

(4) Quod Ungarellios sixtinos adnotasse dicit ad Matth. XtUI, f4.Eccli.XXIX, 16. IT.Rutb I, 30. eo-

dlcis amiatini auctoritate coinpfdbator. Item quod nox subdit de I Reg. 1,11. Gen. XXIV, 17. Eiod. XV, 30.

(5) Sixtinorum correctiones ad Num. VIII, 8. 16, 33. quas laudat Ungarellius codicum testimonio fiil- ciuntur, prout videre est in noetris adnotationibus.

(6) Recte animadvertit Ungarellius sixtinos po- tius stetisse cum Bibliis Ordinariis quam cum lova* niensibus in verborum eoUoeatione; immo id ipsum de reliquis iilorum correctionibus adserere potuisset. Nobis enim oomperlissimum esl eam editionem, quam nuncupare solemus Bibliorum Ordinariorum, ad an- tiqulssimos oodices magis aeeedere, quam rellquae om- nes veteres editiones. Hinc sixtlni, qul optimae notae codices sequebantur, necessario cum BiUiis Ordina' riU aaepius consentire videntiir.

XIX PROLEGOMENA

§. VI.

Codex carafianus verus sixtinarum correctionum typus.

Idea codicis carafiani sixtinas correctiones exhibentis hucusque tradita non ea est^ fatemur, quae omnem dubitationem animo eximat circa ipsius identi* tatem cum illo codice quem prae manibus habemus sistimusque in bac nostra coUatione. Cum enim careat titulo (i) et subscriptione, aliunde comprobandum est quod volumus asserere, continere videlicet hunc veras ct originarias corre- ctiones a Sixto V. imperatas. Nostrae igitur assertionis momenta praecipua haec sunt: natura castigationum in primis est huiusmodi, ut summam illius Congre- gationis prioris^ quae Carafae consiliis regebatur, sollicitam diligentiam pro- dant> prout a scriptoribus coaevis describitur. Simul etiam Pontificis ingenium redolent iubentis.^ ut paulo ante vidimus^ procul esse a Vulgata quae ad ipsius textum non pertinerent. Neque obstare debet^ sixtinam editionem cum hisce emendationibus non conspirasse; nam cum universe hoc verum non est^ tum dissensionum ratio tradi potest; prout nos loco suo praestituri sumus^ cum de illa editione disseremus. Praeterea si temporis adiuncta considerentur , facile potest intelligi , id opus ad Sixti V. pontificatum referendum esse ^ et neque an- tea^ neque post. Exemplar siquidem^ cuius paginae huiusmodi cprrectionibus ditatae fiierunt, anno MDLXXXIIL Antuerpiae impressum fuit, biennio scilicet ante Sixti in pontificem electionem. Quare si spatium illud detrahas necessario computandum pro illius advectione in Italiam, tum etiam tempus quo ipsa studia intermitti debuerunt ob mortem Gregorii XIIL, iusta funebria celebrata, atque electionem novi summi Pontificis, profecto non antea codex hic scribi potuit quam Sixtus V. in sede honoris sui constitutus fuerit. At neque post; cum nul- libi inter eius annotationes mentio habeatur sixtinae editionis, praecedentis cor- rectionis uullum vestigium, quemadmodum contra passim haberi contingit in aliis huiusce generis manuscriptis et vaticano et angelico post obitum Sixti ela- boratisy de quibus alibi sermo recurret.

§. VIL Multiplici argumento idem confirmatur.

Aliae insuper in promptu sunt rationes, cur hic noster codex originarius sixtinae Congregationis foetus iudicetur. Et L superius iam innuimus^ sixtinos correctores perpetuo contulisse codicem gothicum^ ita ut semper eiusdem lectio- nes, ceteris paribus, amplexati sint, (2) id quod e nostra collatione conspicuum

(1) Auctoris nostri flententia de codice carafiano esset emendationi sacrornm Bibliorum Fulgatae edi-

nunc ex lacero veteri titulo eiusdem codicis, quem tionis. {Qont AncUecta iuris Pontificii,Komaiey 1855.

Ungarellii diligentiam effugisse miramur, luculentis- p. 1327.) Quae sane inscriptio omnem ambigendi fA-

simo argumento confirmatur. Nam antiqua manus in cultatem adimit.

ipso prisco libri tegumento perspicue scripserat: Hic (2) Abiicienda ea esse, quae de codice gothico

codex exaratus est manu Laelii theoL, dein Antonii auctor noster profert ut iiium siitinis usuf fuisse de-

AgeUH episcopi acernens. dum Em. Carqfa cum vi- monstret, satis patet ex lis quae supra praenotavimus

ris doctissimis a Sixto K Poni. Max. electis, praC' pag. XXVI.

PR0LE60MENA XXXI

esse potest. Atqui Christophorus Palomares testatur in sua praefatione ad ex- cerptas lectiones (apud losephum Bianchinum, Findic. tom. ly pag. L.)^ se id pro Congregatione emendandae Vulgatae editioni a Sixto V. constituta praesti^ tisse; non igitor aliorum esse potest labor huiusmodi, quam Cardinalis Carafae, aut virorum, qui, eo duce, operam in hoc suam nayarunt* IL P. Franciscus Toletus in suis annotationibus manuscriptis sixtinae editioni adnexis in btblio- theca vaticana frequens est in citanda priore Congregatione sixtina, cuius qui* dem correctiones adducit verbo tenus, laudans, aut reprobans: hae vero miri^ iice semper codici nostro consentiunt. III. Cum ex dicendis, absoluto iam harum correctionum apparatu, codex ipse ad pontificem delatus fuisset, qui illarum castigationum delectu habito suam instruxit editionem, idem p. Toletus concio- nator sacri palatii apostolici suam. in id operam impendit Sixto V., testante

• Rocca {tom. a. p. 355.) qui eodem tempore vaticanae typographiae praefectus erat: quod vero ad rem nostram facit in hac eius notitia est, proje^ia illius co^ dicis utilitate ifi aedibus j4ntonii Card. Carafae adornati laborasse Toletum 6a in oceasione oirca Vulgatam; et nostrum hunc designari manifestius est quam quod demonstrari oporteat. IV. Omnem porro dubitationem auferre debet testi- monium cuiusdam fragment^ ^tuum sacrae Congregationis constitutae a Grcr gorio XIV. manu eiusdem Secretarii^ ut videtur^ conscripti^ de quo alibi.erit agendum; est autem huiusmodi: « In varietate lectionum consuluntur Biblia eb*- » borata , et impressa ab UiitVersitate lovaniensi , nec non hebraea et graeoa ^ » et manuscripta, quae in volumen unum coUecta sunt in aedibus illustrissimi » Card. Carafae b. m. » Intellige emendationes ex hebraeo et graeco fontibus desumptas, nec non annotationes ex manuscriptis quibus refertus est codex no* ster carafianus: alioquin integri textus hebraei et graeci una cum manuscriptis qui possunt in unum volumen coalescere? V» Accedit auctoritas codicis biblio- thecae angelicae, qui typus est posterioris Congregationis^ gregorianae scilieet(i). Ibi Gen. VI , 6» in margiue notatum legitur: « Praecai^ens in futurum » ka€c ^erba deleta sunt a Sixto V. et o, Congregationibus . ( Cf. dicta superius §. V. ) VL Argumentum suppeditat Franciscus Lucas, Brugensis dictus, in suo Delectu Romanarum correct. ad Vulgatam qui ubicumque lectionem ailert, cum addita clausula ex correctione sixtina, non Sixti editioni^ verum codici carafiano con- cinit. Et quamvis sincere fateamur infirmari ex eo posse istud argumentum, quod theologus hic lovaniensis sixtinae editionis nomine videatur innuisse cle- mentinam et praeeipue alteram anno MDXCIII. unicum Sixti V. nomen in fronte gerentem; enimvero testantur Bukentopius (in Lux de luce p. la^*) et anony-

mus auctor epistolae apologeticae (Lomnii editae lyS^O non vidisse Lucam nisi editionem alteram clementinam , planeque ignorasse postremam eorrectionem gregoriano-clementinam diversam a Sixti V. editione fuisse; dato hoc etiam, in-

(I) Codex bibliotheeae angelicae, qnod suo loco demoDstrabimns, exhibet correctiones a gregoriaDis et a clemeDtiDis probatas, quas ADgelus Rocca adDOtavit. Typum autend gregoriauae CoDgregatioDis UDgarelHo

igDotum, iD Taticaoa adservari deprehendimua, enm< que iu apparatu describemus. Nihilomiuua luam 16- tiuet vim argumentum quod auctor noster ei poste- riori Congregatione depromit.

XXXII PROLEGOMENA

quain, tamen haud repugnat, Bellarniinum, cui intercessit cum Luca epistola** rum commercium circa Vulgatae editionem, praebuisse huic notitiam de natura et conditione sixtinae correctionis iuxta codicem carafianum^ ex qua postea no' titia Delectum romanarum Correctionum ille concinnaverit» Conferte speciminis causa Brugensis notas cum locis nostri codicis, et praesertim los. IV, i4- Levit. VI, i6, Marc, V, 35, (i) VII. Postremo loco argumentum extundere possemus e characteris forma, si quemadmodum luculenter apparet ilH saeculo hanc omnino convenire, ita etiam scriptoris vel scriptorum manus in specie recognoscere li- ceret. Verum singulare in hoc est illorum temporum fatum ut vix aut ne vix quidem inter characteres manu exaratos distinguere valeas. Tam est exigua in hoG genere unius manus prae alia differentia, taHtaque in literarum ductibus scribendique compendiis similitudo, ut posjt varias tentatas a nobis vias adhuc incerti haereamus an haec manus sit d. Laelii, Cardinalis Carafae theologi, an p. Agellii, an ipsius Cardinalis, an cuiusdam alii. Certe illud apparet manife* stissime, quod prima manus emendaverat, a secunda manu alicubi retractatum iuisse; neque prorsus difStemur istud praestare in palatio vaticano potuisse aut Aoccam, aut Toletum, cum utriusque viri manuscripta indubia diligenter con- tulerimus, nostro prorsus non dissimilia. Quid? quod ipsius Sixti V. manum paucis in locis huius codicis videre credebamus; contigit namque ex alio ipsius in bibliotheca angelica scripto peculiarem ei characterum speciem animadver- tere, ut probabili salteni argumento manus identitatem coUigeremus (a).

§. VIII.

Codex carafianus traditur Sixto F. Ah eodem examinatur. Quo anno praelo commissae fuerint correctiones inde excerptae.

Circa exitum anni MDLXXXVIII, aut subsequentis initium absolutas ha- sce castigationes si admittimus; tunc solum, neque prius codex noster ad Six- tum summum pontificem delatus est. Cum enim incertus sit annus, nos conie- cturis id quod veritati magis accedit cogimur investigare. Michael Ghislerius in saepius laudata narratione meminit huius circumstantiae : c Post exactissimam » (ait) singuiorum locorum discussionem , in qua facienda maximas partes ha- » bebat, suggerebatque p. Agellius (coram illustrissimo Antonio Card. Carafsi);

(1) Nec aliuode quam ex epistolis BellarmiDi aut Praefecti vaticanae typographiae Lacas Brugensis agno- visse videtur errata editionis clementinae an. MDXCIII. quae ipse in plantinianis editionibus emendavit Exod. Vm, 26. XII, 42. Levjt. XIX, 9. Num. H, 9. Rulh III, 7. Sap.XVII, 12. Eccli. VIII, 19. I Mach. XHI, 15. II Macb. XI, IS.

(2) Quanam ratione in potestatem nostram ces- serit codex carafianus vix coniecturis divinare possu- mus; eius enim certam bistoriam nequicquam investi- gare conati sumus. Certum tamen videtar Cardinalem Mareum Antonium Columnam, qul post Sixti V. Pont. Max. obitum praefuit Congregationi a Gregorio XIV. P. M. instauratae pro emendatione Bibliorum, prae

manibus inter cetera instrumenta et hunc eodicem carafianum habuisse, dum in oppido Zagaroli cum suis consultoribus opus ad incudem revocabat. Pono cirea idem tempus laudatus Card. Golumna pro sua muni- ficentia e fundamentis excitare coepit Collegium bar- nabltarum. Zagaroli , quod dein eius heredes perfece- runt (Gabutius, Histor, Congr. clerr. regg, m. PauUi, l. III, c. 8. ) , eidemque magnam partem domesticae bibliothecae perliberaliter adtribuenint (Leonardo Cec- coni Istoria di PaUstrina, p. 848.). Huius autem bi- bliothecae reliquias superiorl aetate Zagarolo Romam ad Collegium nostrum delatas fuisse ex domesticis do- cumentis asserimus; inter has vero codicem carafia- num fulase ooniectamus.

PROLEGOMENA XXXIII

')» ad finem tandem ipsa totius Veteris Novique Testamenti producta est emen- » datio, quam summo Pontifici Sixto V. obtulit idemmet Gard. Garafa. » (i) Pon- tifex igitur^ accepto codice, sedulo illum examinare aggressus est, vel, ut ait Rocca (t. 2. p. ^'^S.), paginam perlegit universam et emendavit; scilicet ea mens erat summi pontificis aliorum esse debere varias lectiones ad opportunas castir gatioiies &ciendas colligere, sui vero muneris delectum ex iis habere (prout in ipsius constitutione , pag. 3*); itaque orsus est, adiuvantibus Francisco Toleto et Angelo Rocca, editionem suam adornare. Versabantur tunc temporis hi duo viri in palatio vaticano, ille ut concionator apostolicus, hic tamquam librorum corrector; neuter vero, uti supra (§. IIL) innuimus, inter consultores sixtinae G)ngregationis adnumers^tus erat. His igitur usus est Pontifex sive ad varias le» ctiones denuo excutiendas^ sive ad impressorum sphalmata emendanda, quo cir tius illa Biblia in lucem ederentur. Testatum facit hoc ipse Rocca, ubi se dicijC destiruUum a Sixto V. , Francisco etiam Toleto e soc. lesu adlaborante et con- sulente, ipsumque Pontificem adiumnte (tom. fk. p. 355.); et alibi: Bibliaque tandem aliquando emendata, tjpis mandanda non semelcurant; ita de se in tertia persona loquitur, ubi adverte illud non semel ad binas editiones sixti'< nam et clementinam referri , sicut etiam idem respiciunt verba quae sequuntur ; typographicae correctioni ex romanorum pontificum, mandato operam namvit (tom« I. pag. 35i.). Porro ex hoc postremo loco adducto de scriptis operibus Angeli Roccae lucis aliquid affulget pro definiendo anno, quo Sixtus Biblia imprimenda primum dederit. Cum enim proxime ante citata verba dixisset Rocca^ se a summo Pontifice accitum, ut praeesset typographiae apostolicae anno MDLXXXV. institutae^ et op^ram suam innumeris fere laboribus refer- tam 9 inibi decem fere annorum spatio navasse ; si haec conferantur cum alio loco (tom. 2. p. 355.) quo nos docet, inter alia, descriptionem accuratissimam a se susceptam fuisse vaticanae bibliothecae per Sixtum amplificatae^ ornataeque: iamque biennium in hoc genere laborasse cum Pontifex e medio cursu illurn reuocavit, ut Bibliorum nempe editionem curaret, patet hoc supra a nobis pro- posito tempori convenire; si enim unum ad minus et alterum annum bibliothe-^ cae instruendae ornandaeque demus Pontifici Sixto^ post ipsius elecUonem^ su- peraddito biennio scriptionis assumptae ^ Rocca^ iam hic annus quingentesimus octuagesimus nonus supra millesimnm praesens adest quem dicebamus. Diximus biennium saltem dandum operibus ornandae bibliothecae ; constat enim ex ephe-^^ merid. manuscriptis Gualterii ( in bibliotlteca mllicelliana cod. I, 6o. ) mense Febr. anno MDLXXXVIIL nondum absolutas fuisse picturas illius. Ut omnia igitur congrue aptentur, asserimus, adversus Prosperum Marchand et lacobum Le Long, eo ipso anno Biblia Vulgata praelo subiecta fuisse, quo ipsius con* stitutio yieternus ille data fuit. Animadvertendum siquidem est, Sixtum V. ma-^* turius de constitutione illa paranda, quae suis Bibliis praeponeretur , cogitasse.

(I) Hqc faciaat verba Pelri llorini in eplatola » FlamiDio Nobilio, Antonio Agellio, Laelio, Valver^^ ad Silvium Antonianum qnam saeinus laadavit Unga- » dio ac me, detulisset emendata ad Sixtum Y., ecce reilius « Cum Cardinelie Carafo Biblia JatiDa, adbibitis » ponttficata Gregorii XIV. etc. »

Toii. I. e

XXXIV

PR0LE60MENA

qoaTn quod ab istis auctoribus creditur. Supersunt hac de re monumenta in bi- bliotheca angelica a nullo^ quod sciamuSi antea observata^ certe numqiiam in vulgus edtta; constat ex his; I. Angelum Roccam suggessisse per epistolam (t) Pontifici exhibitam, quaedam decernenda in ea constitutione pro BibKis in po- sterum evulgandis. II. Gorrectiones adhibitas fuisse non parvas ab eodem Sixto V. eonstitutioni iam exaratae. IIL Praelo vice prima subiectam fuisse crrm adhuc Pontifex in vaticano palatio degeret, hibemo scilicet tempore, ideoque aut sub finem anni quingeutesimi octuagesimi octavi, aut initio quingentesimi octuage^ simi noni supra millesimum: huic constitutioni iam impressae plurimas in mar- gine adiecisse Sixtum sua manu emendationes , alicubi sensus quoque immu- tasse. (2) TV. Demum, ex hisce repetitis castigationibus vice altera impressam et datam Kal. martii in palatio quirinali. Geterum, si cui mirum Videbitur potuisse unius anni spatio Sixtum bis et Biblia illa perlegere, et constitutionem emen- dare (quae ratio praecipue movit supradictos Marchand atque Le Long), nie* moria repetendum est, quod locuples testis tradit idem Rocca, Sixttim V. in hoc potissimum correctionis Vulgatae opere incredibiles labores diu noctiique tolerasse. Ante impressionem namque paginam perlegit unwersam, et emenda- pit. . . . Nec eo contentus, unwersa item Bihlia sic emendata, et recenter im^ pressa de integro perlegit, ut omnia fideliter recognita in lucem prodirent. Ang. Rocca (opp. t. a. p. d^S.). Atque idem ipse Pontifex fatetur, se in hoc laboriosissimae emendationis curriculo operam quotidianam , eamque pluribus horis collocasse. ( Gonstit. Aeternus ille. ) (3)

§. IX.

Successus huius impressionis. Expenduntur testimonia ff^adingi

et Tempestii.

Rebus sic stantibus, ut hucusque disseruimus^ fortasse non deerunt qui a nobis quaeranty eccur tam dissimilis ab isto carafiani codicis correctorio sixtina editio evaserit? qui passi sint viri illi gravissimi , et Garafa in primis^ ut non tantum pleraeque illorum emendationes negligerentur, verum etiam diversas, in- terdum quoque contrarias lectiones sequuta sit editio vaticana ? Tum erunt qur plures admissos typographicos errores mirabuntur, quam a praestanfe typogra- pho Aldo iuniore^ et a correctoribus non infimae notae hominibus expectari debuisset. Quod si cui huius editionis minus nota sit conditio, certe illud in- eredibile paeile ipsi videbitur, vix e praelis emissam statim fuisse profligatam.

(1) Hanc AngeU Roccae epistplam deraeeps pro- fereinus in notis ad §. XIII.

(2) Be bac Shti V. eonstitutione fnsins agit Un» gftiTcllius Infra ad |. XIII.

(3) Per idem fere tempus Barouius in suis an- nalibus ecclesiasticid ad annum CCXXXI. num. 62. praeclare scribebat: « Consulto iactum est, ut in Vul- » gata, qua Ecclesia utitur, ex decreto sacrosancti Tiri<' » dentini eoncilii, emendanda, qui operi praefuit, ob > eximiam doetrinam eleetus a SSAo D. N. Sixto V.

» catholicae Ecclesiae antistite, Illi&us ac Revi&ns An- » tonius Carafa Card. bibliothecarius , una cum sele- » etissimis viris eamdem loierit rationem, ut explorata » ?eteri lecUone ex aoceptla toto chrjatiano orbe veto* » stisfiimis exemplaribus, in omnibus esset ecclesiasti- B cae antiquitati consultum; omnia cognoscente, deli- » gente, atque summa industria dlsquirente, ac denique » potiora probante eodem ipso snmmoPontifice, culus » ingens stodium atque solertia in eodem opere diu- » tissime et aocuratissime Wgilaiit. »

FROLBGOMENA

XXXV

Sequitur igitur, ut nos hlc obscuram profecto quaestionem tractemu&y profera* musque id saltem, quod probabilius videtury posteaquam varias, et noniiumquam sibimet adversas scriptorum sententias attulerimus. Lubet in primis vitae ipsius Sixti V. descriptores consulere. Lueas Wadingus {Scriptores ord. min. p, 819. ) ita scribit , ut credidisse videatur praesentem Vulgatae clementinae editionem ipsissimam esse, quam Sixtus secundis curis adornari iussit» et tantum ab eo in lucem, superveniente eiusdem obitu, non emissam; ait namque: « In boc opus » Sixtus ipse ardentissimo studio totus incubuit, ita ut cum iam esseC comple-» » tum et excusum, Princeps oculatissimus maiori adhuc usus diiigentia, (quae » in tanta re numquam poterit esse nimia) cnm aliqua deesse, et alia incurio- D sius praeli vitio irrepsisse deprehendisset, opus ad incudem revocari praece- » pit , quod demum undique perfectum , illo decedente , et brevi intercedente » curriculo trium Pontificum Urbani VII. Gregorii XIV, et Innocentii IX. paulo > post Gementis VIII. inaugurationem , sub Six.ti nomine felioissime prodiit. ^ Palam est duplicem sixtinam editionem admittere Wadingum, et primam qui* dem^ iuxta illum, imperfectam evasisse quoad emendationes, et quoad typos der pravatam (i). Casimirus Tempestius in vita ipsius Pont. Sixti V« tria peculiariter docet circa hanc rem, et pari cum Wadingo confidea.tia : primum, laboris $ui nihil fere contulisse Sixtum huic emendationi; alterum, valde reproba^te primam editionem, novamque ius&isse perficiend^m eamdem illam, quae anno MDXG» perfecta est; tertium denique, hanc ipsam secundis curis adomatam Ulum pec se emendasse circa typographica menda. Sed verba ipsius hic referre operae prer tium erit: « Non h vero ne verosimile che la correzione della Bibbia Volgata sm 9 stata del tutto lavoro di Sisto. ... II Gardinale di s. Severina racconta , che » Sisto andasse altamente in coUera col Gardinale Garafia per la mala soddidfa- 3» zione avuta nella Bibbia, allorche essendone stampate da circa einquanta eo^ » pie, ed avendole trovate mendose, convennegli proibire il proseguimento dei » torchi, e proibire le dette copie^ benoh^ alcune fossero trafugate, ed andas- » sero disperse pel mondo, avendone noi veduta una nella celebre libreria bar- » berina. E quantunque data questa dipoi alla stampa nel 1 590. , e ritrovatak

(I) Nullani baberemus hoc loco meDtionera Sta- flislai Melchlorri de Cerreto, qni nuper edidit jftmales minmrum emUinuatos {Unru XXII. Neap. 18470« wi aliuode certo scireaius auctorem legiase ungarelUana prolegomeoa , adeoque inexcusabilem^esse dum Wadin- gum fere ad litteram describit. Nam tbidem pag. 274. legimoi: « Hoe anoo (MDXC.J locem aspexit (sle)

• vatieaois tyins Biblia saera iatina vulgatae editionis » Novi et Veteris TestameoU. Initio enlm pontifleatus

• soi (SixhuF^.J emolator exlmios PiliV. et V. deees- > sonun saorum, ot ea emendatisBina volgaretor, se- » lectis aliqoot ilsqoe C*^; 9ttae sequmiur sunt verba

• ff^adingij tum sacrarom lltterarom , tum variarum

• lingoarom peritissimis viris demaBdavit, qoi adhll>i- » tis Teteribos mss. eodicilMis, inspectisqoe hebraicis » graedsque Bibiioram footlbos« ac ooosaltis vetenuo

• patrom eommentariis, iUaoi pristioo nitori restitoe-

B runt. In boc opus ipse Sixtus ardenti studio totus » incubuit, ita ut cum iam esset plene completom, » praemiasa constitotione qoam sobiioknvSt volgari » mandavit ^iic^. » Et interiecta sixtina constitotione» quam mendose, ut alia multa, ponit datam Romae anno MDLXXXyilL, pergit: «Excuso hoc sacfomm

• Bibliorum codice, eum Pootifex aliqoa io eo deesse, » et alla iocurlosios praeli vitio irrepsisse deprehtn*' » disset, plora sua maou emendavit^ ac oi^m ad In- » eodem rovoeari praeeepit. At.nx>rte praeieotitt, Cle- » mentis VIIL solicitudioeY sub Sisti V. oomine aono tt.MDXCll. prodivit. Mentitur igitiir Laonoios dom » scrifcit editam Romae a Sixto Pontifice Bibliam (sie)^ « simulqoo constitutionem eidem praeflxam» a roma-

• nis pontifieibos Sixti sooeeseoribus vetilam foisse, » quia mendae et erveres reperti fiwront » At Lao* nphis t. S. jaor. 1. p. m. non dioit qood ei triboitur.

XXXVI

PROLEGOMENA

» ancora scorretta, tentasse Sisto da se medesimo di correggerla, appena pero D fatte poche correzioni, venne egli dalla morte oppresso, onde ii successore » di lui Gregorio XIV. diede nuovamente rincumbenza ad alcuni Cardinali, e » ad altri uomini dottissimi per la totale giusta correzione, la quale compiuta, » fu poscia data alla stampa sul principio del pontificato di Qemente VJIL D Tanno iSga. » (Casim. Tempesti, Storia della vita di Sisto V. tom. %. lib. IV. num. i8. et seq. ) Animadvertat interim lector quomodo sibimet hi duo histo* rici repugnent; singula eorum asserta porro, quantum veritati cohaereant infe- rius videbimus; nunc ad alia testimonia proferenda, et quidem scriptorum eius- dem temporisy quo haee fiebant^ procedamus.

§■ X.

Ghislerii et Bellarmini de hac re a^sertiones.

Quanivis prima fronte Angelus Rocca videatur is, a quo pleniorcm istius eventus notitiam sperare debeamus; ipsi enim, si cui maxime res perfecte inne- tiiit, cum in eiusdem oculis e codice carafiano deprompta sit editio sixtina, cui impressioni idem interfuit; attamen de ortu ipsius editionis, deque interitu al- tum ubique silentium tum in suis manuscriptis , quae saltem videre faeultas- &ut , tum in editis operibus deprehenditur. Immo , paucis admodum exceptis locts , ubi Sixtum nominat damnantem verba in Vulgata adscititia , quandocumque sa- cram Bibliorum Congregationem nominat, posteriorem gregorianam, cnius idem fberat et consultor et secretarius , fere semper intelligit : et ubi emendationem aU« quam Congregationibus pluraliter tribuit, inter utramque nihil distinguit, secus ssic Toletus perpetuo fecerit. (Conferantur notae Collationi nostrae suppositae.) Nihil igitur circa fatum sixtinae editionis a Rocca discimus. (i) Ghisleriana po- tius consulenda est narratio: <c Ad finera tandem (scribit hic auctor coaevus) ^ ipsa totius Veteris Novique Testamenti producta est emendatio, quam summo i^ Pontifici Sixto V. obtulit idemmet Cardinalis Carafa. Cetarum ipse Sixtus P. M. a cum per eam emendationem sibi, ut homini in scholastica theologiai magisque 9 in linguarum peritia versato^ haud satisfactum plerisque in Bibliorum locis » censuissety ex proprio marte, humiliter illi refragante Cardinali Carafa, corre- s ctam Vulgatam in lucem vaticana emisit impressione. Tametsi et in hoc divina

> providentia mirum in modum eluxit , cum ob repentkium dicti summi Ponti*

> ficis obitum impedita fuerit eorum promulgatio Bibtiorum. » Bellarminus tan-

(1) Attamen Angelus Rooca in bidiee theolo^ gico et scriptiiraU (Opp. toin. 2. p. 10.), sie ecribit: « Ex sacroeaiicti coQcilii tridentini decrete Pius IV. » P. M. pro sua in omnes ecdesiae partes ineredibili f» figilantiaf lectissimis aliqnot S. R. E. Cardinalibus, '» aliisqne tum sacranim litterarum, tum yariarum lin- .» guamm peritissimis viris hanc emendandi provin* » ciam demandant. Huius generis institQtnm Pius V. » prosecQtus est: quod deinde ob varias graTissimas- ^ que Sedis apostolicae occupati<mes iamdudum inter- >* mis^am, Sixtus V. revocavit: et opus tam confectum

» typis mandari iossit; sedpradi vjtio illud ipram ite- » xata diligentia dignwn eensnit et snb incadem re- » vocandum decrevit. Id qnod Gregorii XIV. iuesu ad * mentem Sixti V. recogDitum, sob initiwn pontifica- » tus Ciemei^s VIII. Deo bene ittvante^ekisdem Sixti » inscriptione in lacem prodiit. Quid autem in hac » Vulgata Bibliorum editione praestitum sit, in prae- » fatione, quae ad frontem eorumdem Bibliorum ex- » stat, videre est. » Verum qoae hoc loco ab Angelo Rocca traduntur aperte derivata fuisse ex Bellannioi praefatione nemo negabiL

PROLEGOMENA XXXVII

» dem in historia vitae suae» a se, ut morem gereret Praeposito generali socie- » tatis lesu^ descripta, hoc tantum dicit, multa in illis Bibliis (sixtinis) fuisse perperam mutata, quare de illis prohihendis Gregorius XIV. cogitaverit, (i) Ve- rum a p. Fuligatto, qui anno MDCXXIV. fusius eiusdem Bellarmini vitam italice exaravit, memoriae proditura est, Biblia illa a Sixto utpote morte intercepto, non- dum a typographicis mendis repurgata fuisse; id quod tamen facturus erat, ac praelis denuo commissurus, si diutius vixisset. Et haec cum superioribus pugnant.

§. XI.

Variae scriptorum opiniones ad examen rewcantur; quo cum hodierna

Vulgatae pra^fatione conciliari queant.

Etsi proxime superius adducta testimonia in aliquibus nimis inter se dis- parata esse nemo non videat; tamen ut facilius iudicari possit in quo conve- niant, et in quo discrepent, rursus una simul comparando, lectoris obtutui subii- cienda arbitramur. Enimvero editionem alteram perfecte emendatam paratamque typis a Sixto relictam, quae clementina nunc vocetur» nobis obtrudit Wadingus. Vix coeptam hanc alteram correctionem tum fuisse cum Sixtus obierit, vult Ga- simirus Tempestius. Nondum coeptam eamdem credit Ghislerius. Ad haec : cor* rectorum , typographorumque vitio res male successit , si fides duobus priori- bus: temere ab ipso Sixto corrupta fuit dum factas emeudationes aggressus est corrigere, si vera tertius narraret. Ex modo loquendi Wadingi et Ghislerii conii'- citur semel tantum praelo subiecta fuisse Biblia a Sixto, iuxta Tempestium vero bis. Geterum in hoc conveniunt omnes, primo: correctionum apparatum Cara- fae, Congregationique, cui idem praeerat deberi; secundo: non adamussim ex r(S i^avop^a>rfl fuisse expressam illam editionem, longeque plures ex oblatis emendationibus praeteriisse Sixtum; tertio demum: non mediocriter a typogra- phis erroribus infectam. Quod si ab huiusmodi testimoniis veritatem perfecte as* seqni non possumus, minus etiam erit expectandum ab aliis, qui licet itali et coaevis proximi, quae tamen afferunt videntur ab iisdem fontibus derivasse, quos supra enumeravimus; quare nonnisi incerta atque contradictoria ex eorum scriptis eruuntur. Ad exteros quod spectat, hi facti historiam quamvis in uni- versum cognoverint, plura tamen adiuncta ignorarunt, eaque praecipue, unde rectum de sixtina editione iudicium elFormari unice possit. Quomodo in Galliis Prosper Marchand super hac re scripserit , iam supra tetigimus. Bukentop in Belgio rem hanc diligentissime , si quis alius, tractavit; verum in pluribus, xxt erat notitiis destitutus, defecit, quod aeque Francisco Lucae contigit. At in Anglia vir emunctae naris Alexander Geddes ( qui utinam quoad alia graviora

(I) CircofDfertor et qaaedam Card. BellarniiDi epistola ad Gleineiitem VI [I. P. M. data, quam manu eiaratam in casaDatensi bibliotheea legimus (X. FL 34. p. 204.) quamque edideruDt Serry De AuxUiU, lib. 2. eap. 37. et alii; in hae BellarmiDas ut Pontlfieem a fe- renda sententia oirea quaestiones de praedesHnatione, quae tone vigebant, deterrerst, inter «lia m scribit:

« La Santit^ Vostra sa ancora il pericolo, nel quale » mise se stesso, e tutta la Chiesa la sa. me. di Sisto V. .» in voler correggere la Bibbia secondo il suo proprio » parere. £d io certo non so se sia mai corso perieolo » maggiore. » Haec, ni fallimur, Bellarmini mentem satis aperiunt, confirmantque ea quae ab Ungarellip. in.seqq, paragrapbis comprobantur.

XXXVIU

PROLEGOMENA

minus in proprio sensu abundasset!) dum aliorum profert hac in re sententias,

prudenter etiani quod ipsi probabile est, admittit, quod contra, exdudit; hic

inter fabulas amandat, Sixtum ante obitum exemplaria suorum Bibliorum, fiam-

mis damnasse {De mlgarlum sacrae Scripturae versionum vitiis, eorumque re-

mediis, Bambergae, 1787. p. 64.)- ^^ enim, dices profecto, quinam ex addu-

ctis scriptoribus stent pro veritate non tanti est negotii invenire, si conferatur

praefatio hodiernae Bibliorum editionis a Bellarmino, ut vulgo fertur, exarata;

haec docet apertissime: <c Cum iam esset excusum (Bibliorum opus) et ut in

» lucem emitteretur, idem Pontifex (Sixtus V.) operam daret, animadvertens

D non pauca in sacra Biblia praeli vitio irrepsisse, quae iterata diligentia indi-

» gere viderentur, totum opus sub incudem revocandum censuit atque decrevit.

» Id vero cum morte praeventus praestare non potuisset, Gregorius XIV» etc. ...

» Tandem sub initium pontificatus Clementis VIIL opus in quod Sixtus V. in-

» tenderat, Deo bene iuvante perfectum est. » Quae, saltem quoad substantiam,

concinunt narratis a Wadingo et Tempestio. Recte quidem , si omnibus persua-

suni esset sincere haec in praefatione verba fuisse prolata ; verum cum nonnullis

suspecta sint, iis praesertim, qui Bellarminum (in historia vitae suae superius

citata) dicentem audierunt, se Gregorio XIV. consilium dedisse de corrigendis

Bibliis sixtinis , atque in publicum emittendis suh nomine eiusdem Sixti, et adr

dita praefatione, qua signijicaretur , in prima editione Sixti prae festinatione

irrepsisse aliqua errata vel typographorum , vel aliorum • • • quam ( praefationem )

idem N. (Bellarminus) composuit; isti, inquam, sibi sumunt, eximium hunc

virum primum de Sixti voluntate commentum invexisse, quasi poenituerit pon-

tificem Biblia illa edidisse, et hinc ad incudem opus revocari praeceperit, quae

omnia ipsi ut gratis asserta respuunt. Consequenter volunt ceteros in errorem

tractos fuisse a Bellarmino, eadem repetendoi sive etiam quasdani addendo cir*

cumstantias ad rem probabilius explicandam, uti supra vidimus in Wadingo et

Tempestio. Verumtamen cum non constet apertissime de huiusmodi simulatione,

absolvendus est Bellarminus tantae integritatis vir, saltem non antea damnandus

quam demonstretur, non potuisse revera Sixtum paulo ante obitum mutatae sen-

tentiae circa suam editionem signum aliquod praebere, significando ad minus

maioris illam perfectionis correctionisque quoad typos indigere. Equidem aliud

testimonium in promptu esset mentis Pontificis Maximi , si auctorem liceret agno-

scere particulae praefationi Bibliorum editionis clementinae inserendae, quae et

ipsa in bibliotheca angelica manuscripta asservatur. In ea et quod Bellarminus

asseruit continetur, et aliquid amplius, Sixtum videlicet quasi privatim sacra Bi-

blia edidisse, ut quid doctiores de iisdem sentirent periculum faceret (i). Hoc

(I) En docnmeDtum ab Ungarellio memoratam. « Particala praefationi s'acrorum Bibliorom inserenda » pro dignitate Sedis apostolicae servanda. Sixtus V. » fel. rec. sacrl oecumenici Conciiii tridentinl decre- » tum de Bibliis quam emendatissime edendis execu- » tioni mandare volens, Congregationem ad id a PiolV. » et V. Pontt. Maxx. ex Concilii praescripto coeptam,

» variisque easabos iDtermissam reDovavlt: cnmque Gon- » gregatio opus cxegisset, biblicos ipse tibros quasi » privatim excodendos curavit, ut ex universo orbe » cbristiano, quid docti homines hae do re seotirent, » scrutari posset. Interim dum enores ex tjpograpbia » ortos, et motationes omnes, atque varias horoioom » oplniones recognoscere coepit, ut postea matorios 4e

PR0LE60MENA XXXIX

inquam testimonium omittinius non magni ponderis apud adversarios futurnm, utpote anonymi, sed certe unius ex membris Gongregationis si non Bellarmini saltem Toleti; a postremo esse prolatum coniiciet fortasse qui legerit citatum Ghislerium praesentem Bibliorum praefationem Toleto non Bellarmino tribuen- tem (i). Quidquid sit, licet nullum suppetat argumentum directum, quod huius rei veritatem evincat praeter Bellarmini et aliorum qui illum secuti sunt asser- tiones, aequioris iudicii ordo postulare videtur, ut nulio ex supra memoratis auctoribus de gradu suae existimationis deturbato, aliunde id investigetur^ quod veritati proximius accedat (2): quod nos faciendum aggredimur in sequenti

§. XII.

Ratio diversa correctionis a Carafuj ac a Sixto V. in edendis Bibliis inita.

Huius canones referuntur.

Illud in primis examinare hic loci refert; an^ posito quod non e sententia sammi Pontificis negotium successerit illius editionis^ imputandum sit correcto- ribusy Cardinali Garafae praecipue; sive potius typographi iucuriae. Aliis verbis:

« toto negotio deliberare, atqoe Vulgatam editionefn, » prout debebat, publlcare posset, morte praeveotua, » quod coeperat, perficere Don potuit. Id autem post • eius obitom ab eadem Congregatione denuo absolu-

> tom sanctissimi D. N. Clementis VHI. P. M. aucto-

> ritate munitum ad publicum commodum exit etc. » Deinde schedula buiusmodi folio imposita fuit: « Aspi-

> dte in gentibus et videte, et admiramini, et 06- » stupesctte: guia opus/actum est in diebus vestris, » guod nemo credet cum narrabitur, Habacuc cap. 1. »

Praedicti anonymi commentum perlepidum qui- dem videtitr, nec refiitatiosem requirit* Unum est quod circa £atum sixtinae editionis animadversione dignitm censemos. Historia casiigationis Fulgatae ab Unga' rellio coDScripta, quantl fecienda sit perspexerunt theo- logicarum rerum cultores , qui proxime snperioribns annis ex eadem facti veritatem lubentissime ac tuto haasemnt. At darissimus quidara aevi nostri tiieolo- gus, perleete lioe opere, eoque maximis laudibus elato, BOD saUs rei veritatem assecutus videtur dum eiusdem synopsim describere intendit. Fatetur enim, quod evi- denter piobat UAgarellius, Sixtum miniquam suam Bi*' bliorum editionem repudiasse: animadvertit etiam Bel- larminum In praelatroDe ad Vulgatam scripsisse Sixtum P. M. iterum prado subiieere voluisse suam editionem ob meoda qoae in eam irrepseraot. Si vere haeo pro- lata sunt, non videmus qua ratione dici possit Grego- riom XIV. eius (Sixti V.) animi intentionem cxecu- tum fuisse; atque Clementem VIll. perfeeisse opus in guod Sixtus intenderaty qoemadmodum scribit Bellar- minus. Quid enim? Sixtus V. non novam vult Biblio- mm recenslonem; sed ad summum, puriorem typogra- phtcam emendatiooem exoptat: Gregorius vero et Gle» meiis reiectis eriticae eanonibus quos Sixtus in sua re- cessione secutus fnerat, aliisque snffectis (quod pariter lueuleDtissime ab Ungarellip demonstratur), novara re-

censionem aggrediuntur. Ergone Slxti intentioaem Isti prosequuti sunt? Ergone fecerunt quod Sixtus, nisi morte praeventus fuisset, factunis erat? Ergone Sixtus fquem numquam poenituit correetionis a se praesti' taej decreverat mutare basim suae recensioni&, novos assumere canones , atque ultra bismiile locos immutare, quod cleroentini correctores fecemnt? At, inquit, Bel- larmious in eadem praefisitione docet non tantom praeli vitia, sed et alia nonnuUa ad instramentorum fidem a postremis correctoribus emendata fuisse. Veram, im* primis Don satis oonstare videtur an verba , quae in laudata praefatione de studio non mediocri adhibito in recognitione Bibliorum, leguntur, ad labores cle- mentinos potius quam ad sixtinos pertinere dicenda sint; ad istos enim a plerisque referantur, non ad il- los : concedamus tamen fbi de ctementinis sermonem esse, vel de gregorianis. Num propterea recte asseri potest Clementem id perfedsse quod Sixtus, ni morte praeventus fuisset, praestituras erat? ludicent eruditj.

(1) UDgarellius asserit Gliislerium Toleto nonBel- tarmino praesentem Biblioram praefatlonem tribuisse: id vero ex ipsius Ghislerii verbis emolUendum putamus; nam sic loquitur auctor (p. 17.): « Huius correctae Vul- » gatae praefationem exarasse certum est p. Robertum » Bellarminum una tamen cum eodem Gard. Toleto. »

(2) In dJfficiUima atque spinarum plena quae- stione nemo non mirabitur candorem pradentiamque Ungarellii , cuius modestissimum ingenium boc loco maxiDM elucet; in quo neque Ingenuum quemqne lae- dit, neque historiae veritatem prodit. Quin etiam quan- tum fieri potest, salva gestoram veritate, aliorum sen- tentlas vel benigne interpretari, aut emollire stndet, vel se eas npn satis assequi bumanissime fatetur. Qued Ideo adnotamus , ut eraditus lector animadvertat do- ctissimoram virorum sapientiam perpetuo ab arrogaa- tia, quae Indoctoaun est, differre.

XL PROLEGOMENA

Sixtus reprobavitne oblatam emendationem a Carafa antequam praelis tradere* tur, ut innuere videtur Ghislerius, an vero fuit eiusdem impressio, quae, iuxta Tempestium, stomachum movit Pontifici? Si de postremo agendum est, typo* graphica opera huiusmodi fuere, quaha nunc etiam deprehenduntur in Bibliis sixtinis quae supersunt; non infrequentia videlicet sunt menda, verum minimi plerumque momenti. Quae graviora erant, et periculum intelligentiae contextui creare poterant, Sixtus ipse castigavit, et cbartulis glutine superimpositis, ad- monuit quomodo se recta lectio haberet; sunt vero loca huiusmodi ita correcta non ultra triginta; ut pronum sit intelligere, non ita male Aldum iuniorem de hac impressione meruisse, ut graviter Sixtum V. offenderit, qui profecto Pon- tifex non equidem emendare sategisset illis chartulis mendosissimam editionem, si talis extitisset; verum indignabundus illam a se penitus abiecisset; quid nam- que intererat tam insanabili morbo tam exiguam afPerre medelam ? An aliunde erratorum numero Biblia sixtina superant clementinam editionem? Allbi vide^ bimus. Nunc ad illud respondendum est, quod priori loco propositum fuit: re- cole canones, quibus sixtini correctores inhaeserunt (supra ad paragr. V.), eos- que cum aliis a Pontificis constitutione Aeternus ille per nos excerptis compara; licebit inde colligere, diversa via utrosque institisse; proindeque necessariam discrepantiam Correctorium carafianum inter et sixtinam editionem non mira- beris. Canones porro istiusmodi ^ ad quorum normam suam expressit editionem Sixtus, octo numerantur : I. « Ut Vulgata vetus , ex Tridentinae synodi prae- » scriptOy emendatlssima , pristinaeque suae puritati, qualis primum ab ipsius » interpretis manu stiloque prodierat, quoad eius fieri potest, restituta impri- » matur, non ut nova editio in lucem exeat. ^ Hunc instar fundamenti totius emendationis voluit esse; signate vero dixit quoad eius fi^ri potest, quo dicto suo ad necessarias cautelas a criticae legibus imperatas respexit ; unde sequitur canon IL a Quemadmodum laudabile est, ubicumque nostri codices ipsi per se[ 9 aut conciliari , aut intelligi non possunt , Hnguarum externarum praesidia )D quaerere, ita, cum id necessarium non est, levissimis de causis ecclesiae con- i> suetudo non est abiicienda. Unde veteres , et ab ecclesia recepti loquendi » modi conserventur, retineanturque omnino lectiones multis in ecclesia ab hinc » saeculis usitatae. » Recte hinc animadvertit Bukentop (prcLe/. ad lib. 3.p. 3i6. ) ita peractam fuisse sixtinam editionem, ut quamplurima relinquerentur intacta iuxta lectionem tunc temporis magis communem. Certe itaque quam praescri- pserat sibi legem sequutus est Pontifex. III. canon est: <ic In hac germani textus y> pervestigatione nullum argumentum est certius ac firmius quam antiquorum » probatorumque codicum latinorum tam impressorum quam manuscriptorum 3> fides. In quacumque igitur lectione plures vetustiores atque emendatiores libri j) consentire reperiuntur, ea iure optimo tamquam primigenii textus verba aut » his maxime finitima retinenda sunt. ,» Equidem non potest non deprehendi in sixtina editione cura sollicita retinendi lectiones illas, quae horum instrumento- rum auctoritate fulciebantur, etsi codicem gothicum (i) non tanti fecerit Ponti-

(I) iDtellige amiatiniiiii ; pfOHt probavimns in not. 9. ad pag. XXVI.

PROLEGOMENA XU

fex, qaanti imnmscripta a lovanietisibus citata, contra ac instituta ab eo Gongre-

gatio praestiterat. Persensit hoc a<ictor in hisce rebus versatissimus Ayexander

Geddes , alibi a nobis laudatus, qui breviter suani sic aperuit sententiam : Prior

(editio nempe Sixti V.) plus antiquae f^ulgatae retinere videtur: melius illa

manuscriptorum auctoritate suffuUa (p, 64.) (i). Cf, loh. Bernardi De-Rossi

Disquisitionem elenchticam, cap. 4- Sequuntur alii duo canones critica et ipsi

instrumenta respicientes : IV. « Ad germanam editionem constabiliendam, prae-

» sidium sicubi desideratur , tum sanctorum patrum veterumque expositorum

» enarrationes 9 quibus diversa Scripturarum loca et libros illustrarunt, subsi-

B dio sunto. » V. « In iis, quae neque codicum^ neque doctorum magna con-

» sensione satis munita videntur, ad hebraeorum graecorumque exemplaria con-

9 fugiendum est , non eo tamen , ut inde latini interpretis errata corrigantur ,

» sed ut in eorum verborum locum, quae cnm apud latinos ambigua sint, fa-

» cile possent quo non oporteat inflecti , certum aliquid , atque indubitatum suf-

» ficiatur, sive ut^ quod apud nos, variantibus codicibus, inconstans, diversum

» ac multiplex est^ id uniforme, consonum, uniusque modi, ipsorum fontium

» veritate perspecta , sanctatur. » Haec fontis adeundi ratio post alia instru-

menta, adeo primo canoni cohaeret, ut prudens nemo Pontificis sapicntiam non

admirari queat. Non satis hinc sixtinorum labor acceptus eidem esse debuit,

quorum prima lex fuit, hebraicum textum sequi^ praeterquam in casibus supe*

rius descriptis: vicissim porro illi viri graviter, credo, tulerunt proprios labores

tam parvi factos. At de hoc alterius loci erit inquirere. Quod nunc attinet ,

Sixtus reprehendendus non fuit, si, ut ait Bukentop (op. cit. p. 3i6. ) absque

notabili recursu ad textus originales suam adornavit emendationem. Neque

omnino expetendum erat ut ad hebraicum, sivead graecum fontem respective

singulae cxigerentur lectiones adamussim; namque ex convenientia , vel discre-

pantia singuIarHm Vulgatae lectionum cum hodiernis textibus earumdem intCr

gritatem, antiquitatemque arguere praeposterum absiirdumque foret. VI. « San-t

» ctorum patrum consuetudo religiose sequenda est, ut in iis quae apud lati-

» nos nimis ambigue dicta, seu variata habentur, hebraicae, graecaeque linguae

» fides et codiees inspiciantur, sed ne id licentius fiat, quam aequum est, so-

9 lers cautlo adhibeatur; licet enim multis videatur latinus interpres plerasque

» huius editionis voces ac locutiones proprie, aut eleganter, aut perspicue, aut

» breviter, aut copiose magis, aut tamquam verbis ad verba demensis vertere

» potuisse; attamen de his minuta nimium et angusta concertatio videtur; om-

» ninoque antiquioris ecclesiae religio sanctorumque patrum auctoritas est ante-

» ferenda. » VIL « Nonnullae sententiae, quae aliunde accersitae, Vulgatae edi-

s tioni interpositae sunt^ neque in antiquis exemplaribus, neque in sanctorum

» patrum commentariis inveniuntur , sunt delendae. » VIII. « Quoniam ex va-

» riis, quae hactenus ad marginem adscribi consueverant lectionibus nonnulla

(I) Laudatis ab UDgarellio verbis idem Geddes « sit, uUima certe correctior, et hodierno hebraico praemiserat: «Qaod si doarum barum editionum (^nem- »- textui magis respondens. » Immo saepius eidem fa- > pe sixUnae et clemeniinae ) definiendum pietium vent quoque antiquiores latini oodd.

ToM. I. /

XLII PROLEGOMENA

» sequuntur incomnioda , Vulgatae editionis Biblia posthac nonnisi uniformia » imprimantur» nec aliquid a textii diversum in margine scribatur. » Postremi hi duo canones religiose prae aliis observati fuerunt a gregoriana Congregatione , atque ab editoribus clementinis, uti suo loco videbimus (i),

§. XIII.

Argumentis demonstratur , Sixtum V. correxisse quidem suam editionem, non vero damnasse. Descriptio Correctorii bihliothecae angelicae.

Quoniam quidem ex praehabita comparatione canonum carafianae emenda- tionis cum aliis ad quorum normam Sixti V. editio fuit adornata, consequitur, non illam sixtinam emendationem stricto iure appellandam, quippe quae a Sixto ipso magnam partem fuerit reprobata; videndum nunc utrum hypothesis initio proximi superioris paragraphi a nobis proposita ad facti veritatem^ nec ne, re- duci possit; an scilicet ita plene arriserit Pontifici editio a se facta, ut eam ex animi sui fide tamquam numeris omnibus perfectam in lucem emiserit, ea nimi- rum perfectione, quae et in hoc genere, et iis in circumstantiis haberi poterat. Plura suntf quae rem ita se habuisse omnino suadeant. Angelus Rocca {Opp^ tom. 2. p. 273.) postquam narraverat^ Sixtum Biblia universa imprimenda per- legisse, subiicit: Nec eo contentus, unii^ersa item Biblia sic emendata, et re^ center impressa de integro perlegit, ut omnia fideliter recognita in lucem pro^ dirent. Alibi de concilii tridentini decreto loquens, concludit: Biblia sic emen-- data in lucem prodierunt sub Sixto V. (2) Prosper Marchand ex indicio aliquot exemplarium sixtinae editionis per Europam divulgatorum non male arguit, vi- vente Sixto^ eamdem Roma hac illac fuisse transmissam; cum eleganter compacta non modo sint, ea ratione^ qua Romae compingi solent libri, quos summi Pon- tifices principibus viris dono mittunt, yerum etiam ornata videantur exemplaria ipsius Sixti Y. stemmate. {^Amoenitates iiter. p. 438.) Male igitur^ re sic stante^ pro certo nobis obtrudunt Tempestius etvYezzosuSy paucissima exemplaria huius editionis prodiisse ex typis vaticanis, et aliquot ex iisdem furtim surreptaj atque

(f) Postremum Sixti canoDem a gregoriana et clementiua Congregatione religiose observatum fuisse verissime adnotat Ungarellius; idque ex postremis ver- bis praefationis editionis clementinae confirmatur: £e- ctiones variae ad marginem ipsius textus minime annotentur» At vero in epistola ad Franciscum Lu- cam Briigensem, quam supra memoravimus, Bellar- minus seribit id ex aliorum consultorum sententia, ipso nequicquam obnitente , statutum fuisse. Ait enim : « Variae lectiones, quae in Bibliis lovaniensibus ha- » bentur, et in quas tu libnim utilissimum scripsisti, » mihi videbantur omnino addendae, quippequae in- » star bibliothecae mihi esse videntur; sed non pla- u cuit aliis, ut in prima editione apponerentur. » Cf. Geddes i. c.

(2) Rocca {Opp, t 3. p. 269. } anno 1591. scri- bebat: «Biblia sacra vulgatae editionis ad concilii tri- » dentini praescriptum emendata, et a Sixto V. Pont.

» Max. recogpaita et approbata anno 1590. in lucem 9 prodierunt. » Alium accipe coaevum testem : Mutius Pansa in Ragionamenti deila Ubraria vaticana, par- te ir., discorio 27. (sen potius 28.) pag, 823., edit. Komae 1590. loquens de vaticana typographia a Sixto V. Pont. Max. constituta, ait: «E perch^ nel sacro con- 9 ciiio di Trento fu ordinato, che si facesse ogni slu- » dio et usasse ogni diligeoza accio cbe il sacro testo » della Bibbia fosse con ogni correttione ristampato, » ordinate sopra cio da Sisto varie Congregationl de » Cardinaii e di huomini dotti e litlejrati, fn final* » mente da iui mandato il tutto ad esequutione et in » amplissima forma cacciata in luce la sacra Biblia; » del che ne fu anoo fatta spetial mentione sella li- » braria del tenor che segue: Sacram . Paginam » Ex . ConciUi . Tridentini . Praeseripto . Quam » Emendatissimam . Divuigari . Curavit. » Cf. Roc- ca, Opp. tom. 3. p. 373.

PR0LE60MENA XLni

distracta; sed de hoc alibi. Plenius etiam quod asseriinus evincit Pontificis cura

maioris momenti errata typographorum corrigendi ea ratione quam supra teti-

gimus, per chartulas nempe correctiones continentes^ atque ghitine superposi-

tas verbis mendosis ; et hoc a principio ad calcem usque Bibliorum , ut nunc

videre licet in superstitibus exemplaribus illis: et miramur profecto Casimirum

Tempestium non animadvertisse hanc rem, dum testatur, se vidisse unum ex his

in bibliotheca Barberina, quod cum alia sua assertione pugnare videtur, nempe

vix coeptas huiusmodi correctiones a Sixto^ quando vita functus est. Hoc itaque

pacto si extremam imponere voluit manum Pontifex suae editioni, non stat pro*

fectOy hanc ab illo ita reprobatam ut typographica opera intermittenda iusserit

exemplariaque suppresserit. Quod ita dicimus, ut intactam tamen relinquamu»

aliam hypothesim^ potuisse illum nempe paulo ante obitum in aliam abire sen-

tentiam; quam opinionem si quis amplecti velit, per nos licet, qui hoc unum

contendimus, Sixtum non potuisse reprobare illam editionem^ quae demonstrari

potest adamussim exacta ad canones quos ipsemmet sanciverat; nisi pro causa

typographica menda assignentur. Quod postremum non verificari et probatum

est et adhuc confirmatur. Est huius itaque loci nonnulla alia subiungere ad ple-

niorem sixtinorum exemplarium notitiam , quae sic breviter complectimnr. Unum

est ex his notatu dignissimum in bibliotheca angelica, quod praesto fuit Gon-

gregationi gregorianae, quippe in ipso emendationes pro clementina editione

manuscriptae leguntur (i): de eodem parro frequens mentio nobis facienda est

in notis ad hanc nostram collationem. Continet hoc Biblia Vulgata edita per

Sixtum y. ; verum quae praecedunt folia, scilicet constitutio Aeternus ille, alte-

rius sunt impressionis^ quod supra paragrapho VIII. docebamus; neque solum

diversa est paginarum series, sed variae oppido in ea lectiones. Cum vero huic,

qoa de loqoimur, constitutionis impressioni nullum adscribatur tempus^ in hunc

enim modum concluditur: Datum Romae apud sanctum Petrum, anno incar^

nationis Dominicae etc, secus ac in communibus editionibus, in quibus legi-

tur: Dat. Romae apud sanctam Mariam Maiorem, anno incarnationis Domi^

nicae MDLXXXVIIII. Kalendis martii, pontificatus nostri anno guinto ;

coniicere datur experimenti causa tantuni subiecta futsse praelo huiusmodi folia.

Ne cui porro suspicio hinc suboriatur, bis impressa fuisse sixtina Biblia^ uti Ca-

simiro Tempestio visum est , sciendum profecto et Bibliorum exemplar cui haec

folia adnexa sunt, idem esse eiusdemque impressionis cum ceteris exemplaribus ^

quae alicubi custodiuntur; et easdem correctiones habere per schedulas glutine

affixas iisdem omnino locis^ ac alia solent habere: quibus tamen caret peculiaris

haec constitutionis editio. Cum e contrario in omnibus aliis editionibus bis fuerit

eadem sic emendata, nempe pag. 9. lin. aa. et pag. 10» lin. 6« £x qua utrius-

que editionis harum literarum apostolicarum comparatione illud , nostra quidem

sententia, consequitur, Biblia sixtina sic prodiisse, nihil ut in iisdem necessa-

rium ad perfectionem ^ prout ipse mente conceperat, desideraverit Sixtus V. Ne

autem haec temere videamur proferre, alia quaedam huic exeniplari peculiaria

(1) De hoc exemplari ef. infra ad $. XXHI., etjquae saperiot ad pag. XXXI. adaotavimos.

XLIV PROLEGOMENA

in communem notitiam deducere operae pretium est. In ipso libri vestibulo scheda attexta est manu Angeli Boccae scripta cum hoc titulo: Ricordi per la epistola proemiale della Bibbia o per il moto proprio di essa: suggerit namque in ea Pontifici Maximo cautiones aliquot praescribendas ad pieractam Bibliorum emehdationem diutius integreque scrvandam (i). Praeterea a tergo frantis pri- mae ( oculum vocant typographi ) aliud manuscriptum folium apparet affixum hoc pacto inscriptum : Correttioni di Sisto F. nel dare alla stampa il Breve per la Bibbia: et hae ipsae correctiones denuo correctae fuerunt ab eodem, ut videtur, Angelo Rocca. Tandem ipsa edita constitutk) emendationes frequentes gerit in margine, locosque non paucos immutatos manu eiusdem Pontificis, prout '\n margine ipsius superiori monuit aut Rocca y aut quilibet alius augustiniano- rum, hisce verbis: Bolla di Sisto V. corretta di sua mano. Nunc sic ratioci- nari liceat: si non obstantibus castigationibus non semel et iterum in constitu- tione factis ; post iteratam eiusdem excussionem , adhuc menda superfuerunt typographica , quibus Sixtus in postrema impressione binis illis schedulis occur- reret, niirum profecto non erit quod toti Bibliorum corpori evenit. Aliunde pa- tet , fere eodem tempore , eodemque studio et constitutiom et Bibliis editis eam- dem ilhim medelam attuhsse. Sed constitutio ita fuit a Sixto correcta ut nulla aHa postea manu indigeret; idem igitur dicendum de Bibliorum textu^ quenv a se tamquam sufficienter correctum dimiserit. Quo posito , quomodo verum sit^ quod afferunt scriptores illi, de quibus iam supra dicebamus, vohiisse Pontifi- cem opus ad incudem revocare, viderint ahi (2)*

(I) Angeli Roceae scheda, quam fareio memorat Ungarellius , sic se babet : « Ricordi per la epistola » proemiale delTa Bibia 0 per \\ moto proprfo di essa. » Per maggior sicurezza et stabilimento della Bibia » riformata, si potrebbe comandare, cbe non fosse le- » cito ad alcuDO di stamparla per qualche anno On » tanto che sia stampata in tutte le forme nella stam- » paria vaticana: perche in questo modo piu facilmen- » te e con piu riputatione si potra conservare nella » correttione et purit^ ricevuta al presente. Per mag- » gior sicurezza aneora r ch€ la Bibia rifbrraata ristaro* » pandosi poi aMa giornata in qualsivoglia tempo et » luogo, sia conservata nella correttione et purit^ ri- » eevuta neila stampflria vaticana,si potrebbe coman- » daie, che nessuno stampatore la potesse dar fuori » prima che fbsse collationata con la copia o dair In- » quisitore 0 vero Ordinario del luogo, dove sar5 stam- » patar 0 vero per maggior sicurezza et riputatione » del negotio tanto importante, dal maestro del sacro » palazzo, 0 da chi altro si sia, deputato pero dalla » Santiti Vostra in Roma. £t in questo medo ta Bibia » si assicurarebbe dagli errori della stampa madre dl » essi, ed anco dalle falsit^ di coloro che desideras- » sero di corromperla di nuovo: perche senza questa » diligenza faeil cosa h dMncorrere in questo^ 0 vero » negli errori , i qnali si vanno poi moltipiicando di » stampa in stampa, come chiaramente ci mostra la » esperienza. Finalmente per maggior riputatione et

» sicurezza del tutto, si potrcfbbe comandarer c&e nou » si potesse stampare se non la.copia data dal mae- » stro del sacro palazzo, 0 da chi altro sia, deputato » pero a questo offitio dalla Santit^ Vostra,.et da que- » sto istesso poi fosse collationata con la impressione » fatta di nuovo, come si e detto dl sopra. »

(3} Ut aliquod specimen exbibeamus oprnio- numy quae superiori aetate apud multos invaluerant t utque luculentius appareat quantum a veritate aber- raverint scriptores * qui ante IJBgarellium de Bibliis sixtinis sermonem habuerunt, iuvat pauca describere ex Scrutinio doctrinarum loh. Antonii l)e Panormo (cap. III, art. 3. pag, 122., Romae (709. )• «BuIIam » sane Sixtus pararat, sed Deo inspirante, uon pro- » mulgavit, ob librariorum errores, quibus adbuc sca- » tere perspexit; ... idcirco non Sixto contrarius Cle- » mens, sed sixtinae extitit menti^ executor, hacve » ratione P'ulgatam a praedictis expurgatani erroribus » imprimi voluit et mandavit sub Sixti nomine, ap- » posito in eiusdem fronte tltulo: Biblia sacra yul' » gatae editionis Sixti V, Pont, Max. iussu reeogtii^ ^ ta, et Ciemeniis VIII, authoritate edita^^ iCoDf, Ungarellius infra ad §. XXIV. ) Vix autem ferenda vi- dentnr quae idem De Panormo subdit : » An autem » quod feeit Qeraens, denuo £acere valeat alter Ro- » manus Pont., errores alios librariorum , qui reman- » serunt^ corrigendo, yulgatamque adhuc reddendo « emendatiorem, lis est sub iudice; non quod in quo-

PR0LE60MENA

XLY

§. XIV.

Quidy Sixto V. defuncto, de eiusdem Bibliis acciderit

usque ad Gregorium XIV.

Tali loco Vulgatae negotium erat, cum Sixtus V. e vivis sublatus est, annq MDXC. VI. Kal. septembris, Biblia nempe, in publicum utique emissa^ a plu^ ribus requirebantur ; verum adversus multorum cupiditatem illa inspicieridi, ar- dens aliorum studium eadem occultandi faciebat. Inter bos postremos pronom est coniicere illos qui ad Congregationem sixtinam pertinuerant non ultimos fuis* se, qui Bibliis illis non faverent. Isti namque e Cardinalis Carafae partibus, qui, ut alibi vidimus, Pontifici ipsi humiliter refragatus erat, non poterant quin sta^ rent. Hac fortasse ratione mala sixtinae editionis fama percrebuerat , ut multi de ea varios pro varia sententia rumores in urbe spargerent, aliis praeprope- ram defuncti Pontificis correctionem accusantibus, aliis plus aequo sixtinorum labores exaltantibus , nonnullis Aldo typographo, quasi indiligenter operatus es* sety succensentibus, aliis e contrario^ uti fit, excusantibus editorem atque ty- pographum. Afferebant fortasse hi postremi in medium, non fuisse Congrega- tionis a Sixto constitutae Vulgatam corrigere, sed unice colligere, consulere, et Pontijici adiumento esse; at ad ipsum Pontificem pertinuisse quod ex piuribus esset optimum deligere: talem eiusdem fuisse mentem, prout in constitutione sua perspicue demonstraverat. Quae quidem, ut ut optima excusandi ratro^ parum proficere debuit, si non constiterat, Sixtum iam inde ab initio definitam animi sui sententiam Cardinali Carafae aperuisse aiiisque eiusdem Congregationis in ea persuasione forte operam suam exhibentibus, quod illa Biblia in aedibus Cara- fae iemendata impressioni darentur parum aut nihil immutata. Si tali pacto res contigerit nec ne, notitiis destituti afBrmare non audemus. Ceterum^ hoc ex- ploratum, dum haec editio a paucis visa , a multis reprehensa in vulgus prodire vix audebat , ecce novus Pontifex eligebatur Urbanus VII. eodem anno MDXC. ; sed vix tredecim diebus interieetis, hie obiit; atque Gregorius XIV. illi ^ufFe- ctus esty ipso eodem anno exeunte. In subsequenti igitur anno, defuncto iam Antonio Carafa Cardinali postridie idus ianuarii (i), ceteri consultores, et in iis

libet Romano Pont. non sit aequalis quae fuit In Qeniente autboritas et potestas, sed quod probabi- lius plerique doctores censeant, ne minimuDi locum in Ftdgata relictum, qui librariorum vitio corruptus censoria virgula adhuc sit dignus : cum enim censo- res deputati omnia Patrum monumentaf et codices universos summa perlustrarint diligentia, non est verisimile, ut defectus aliquos reliquerint, ubi de- prebendemnt correctiora exemplaria , et patrum scri- pta veram lectionem continere; et eatenus censorum deputatorum humilitati adscribenduin ducunt quod in praef, Fulgatae enunciarunt: Vulgatam nempe sacrae Scripturae ediUonem quanta/ieri potuit dir ligentia castigatam . . . omnibus numeris ahiolu^ fam, pro kumana imbedliitate qffirmare difficHe

» est, » Praeclare et apposite de hac quaestione scribit Bonfrerius (Praelog, c. Xy, secL Z.): • Quamvis iam 9 pontificum auctoritate Bibliorum nostrae vulgatae 9 editionis emendatio sit facta ^ fatentur tamen et ipsi 9 emendatores, praefatione ad lectorem Bibliis prae- » fixa, se menda quaedam et errata reliquisse, quae 9 alioqui videbantur immutanda, ad offensionem po- 9 pulorum vitandam : et sunt forte nonnulla , quae et- 9 iam bos tam oculatos correctores fugere potuerint; 9 quae bonum est ab interpretibus annotari, ut si- 9 quando allam contingat fieri Bibliorum correctio- 9 uem, loca haec a correctoribus attentius inspician- » tur. 9

(1) Ex narratione Gbislerii (apud Vezzosum , Op. cit.tom. l.pag. 12.) ellogium Carafae subiicimua;

XLVl PROLEGOMENA

BellarminuS; qui redux e Galliis fuerat ante aliquot menses, PontiBcem Maximum convenerunt pro illorum Bibliorum negotio aliqnando finiendo^ rumoribusque sedandis. Gregorius animum statim applicuit ad rem componendam, simulque illorum virorum sententiam rogavit, quid consilii capiendum, an libere evul- ganda nova Sixti V. emendatae Yulgatae editio prout iam prodire coeperat, an, et quomodo in melius restituenda? Quasnam tulerint alii consultores ea de re sententias; ex mox dicendis eruetur; sed p. Roberti Bellarmini sententia huius- modi fuit^ qualis ab eo in historia vitae suae superius citata habetur. Et ue facti bistoriam omnino praetereamus , eiusdem verba afferenda ducimus: a Anno iSgi. » fscribitj cum Gregorius XIY. cogitaret quid agendum esset de Bibliis a Sixto Y. » editis j in quibus erant permulta perperam mutata , non deerant viri graves » qui censerent ea Biblia esse publice prohibenda; sed N. f Bellarminus J co- » ram Pontifice demonstravit , Biblia illa non esse prohibenda, sed esse ita cor* D rigenda , ut salvo honore Sixti Y. Pontificis , Bil^Iia illa emendata prodirent ; » quod fierety si quam celerrime tollerentur quae male mutata erant, et Biblia » recuderentur sub nomine eiusdem Sixti, et addita praefatione, qua significare- » tur, in prima editione Sixti prae festinatione irrepsisse aliqua errata vel typo* T^ graphorum, vel aliorum. » (i) Quinam fuerint huiusmodi viri graves sixtinae editioni animo adeo infensi, ut eiusdem proscriptionem consulerent, divinatione forsitan opus non est; nam ex dictis fuisse videntur illi sixtini correctores, quo- rum scilicet opere codex carafianus Yulgatam latinam integre correctam reprae* sentabat; at nomina prudenter reticuit. Sequitur Bellarmini narratio: <k Et sic N. » ( Bellarminus J reddidit Sixto Pontifici bona pro malis. Sixtus enim propter » illam propositionem de dominio Papae directo in totum orbem posuit contro^ » ifersias eius in indice librorum prohibitorum , donec corrigerentur, sed ipso » mortuo, sacra Rituum G)ngregatio iussit deleri ex libro indicis nomen illius. » Placuit consilium N. Gregorio Pontifici, et iussit ut Congregatio fieret ad re- j> cognoscendam celeriter Bibliam sixtinam fsicj, et revocandam ad Ordinariam » Bibliam, praesertim lovaniensem. Id factum est Zagarolae, in domo Marci An- 3» tonii Columnae, praesentibus Cardinali ipso Columnensi, et Alano Cardinali » Anglo , nec non Magistro sacri palatii apostolici , ipso N. , et aliis tribus vel

« AntODius Carafa Bibliothecarius apostolicus, vitae in- » nocentia, variarum disciplinarum emditione et grae- » cae linguae sacrarumque remm peritia maxime in- » signis, atque in ecclesiasticis negotiis indefessus, a » quo omnis adhibita est diligentia ut undequaque Ro* » mam ex universo christiano orbe, quoad fieri potuit, » correctiores et antiquiores adveherentur oodices et » graecae versionis Septuaginta , et latinae versionis » Vulgatae, etc »

(I) De bac Bellarmini sententia Cardinalis Do- minictts Passionei acerbe scribit: « Mi si permetta qui » di fare una semplicissima riflessione, ma molto op- » portuna. E per qual ragione mai pensare ad un ri- » piego falso ed insussistente per difendere V edizione » della Bibbla di Sisto V? Se si fosse questa esaminata » eon tutto il Hgore della critlca, come dovea farsii

» non si sarebbe certamente trovato nella medesima, » come infatti non vi i, errore alcuno contro la fede » cattolica. Non h eosa nuova , che per V immensa quan- » tit^ deglt esemplari manoscritti e per le innumera- » btlt edizioni di questo divin libro , e per V fnavver- » tenza dei copistt e degli impressori, vi sieno discre- » panze di varie lezioni. Ora perch^ non applgliarsi a » questa sincera ed altrettanto vera risposta, e a molte » altre ancora, che possono farsi evldentemente e sen- » za replica contro i nostrl nemici, come felicemente, » e dopo un secolo e mezzo ha fatto il p.^Enrico Bu- » kentop? . . . Tanto h vero , che fabbric^ndosi sul fon- » damento della veritlr , V edifizio non crolla. » ( Fbto del Card, Domenieo Passionei neiia eauta deila bea' tijteazione dei Fen. Card, Boberto Beiiarmino, Fer- rara 1762. p. 69. )

PR0LE60HENA XLVU

» quatuor: et post obitum Gr^orii et Innocentii, Qemens VIII. edidit Bibliam » recognitam sub nomine Sixti, cum praefatione, quam idem N. composuit. »

§. XV.

Expenditur quid, iuxta Bellarminum, fuerit in Bibliis sixtinis

perperam et male mutatum.

Sant quaedam in allata Bellarmjni notitia, quae, quin in iis paulisper mo^ remur, praeteriri nequeant. Enimvero dicit ilie, fuisse in huiusmodi Bibliis per^ multa perperam mutata; deinde honori Sixti V. eonsultum iri, si tallerentur quae male mutata erant. Verendum est in primis ne Sixti fama in ea re opi* nione aliquot virorum tantum, non secundum veritatem labefactata fuerit; de^ inde vero, quoniam per iteratam emendationem a gregoriana Congregatione fa- ciendam abolenda erat sixtina prior editio alicubi iam nota , hoc etiam pacto haec proscribebatur et certe honor Sixti V. non per hoc in tuto positus fuisse videtur^ licet nova emendatio, in plerisque alia a sua editione, ipsius nomen in fronte gereret. Sed haec obiter dicta. IUud quaerimus, an per illam proposi- tionem quae male, quae perperam mutata erant typographus notetur, an idem Pontifex (i). Verum quidem est expresse tum in suprallegatis Bellarmini verbis, tum in hodierna Vulgatae praefatione contineri , non pauca praeli vitio irrepsisse in sixtina editione, qu4xe iterata diligentia indigere viderentur; at ex una parte quod hic unice tjpographis imputatur, illic et typographorum et aliorum er^ roribus tribuitur; ex alia vero numquam melius hac in re veritatem asseque^ mur , quam si a facto ipso res iudicetur : si nempe sixtina editione diligenter inspecta primum in se, deinde vero cum sequenti clementina eoinparata, ratio- nes subducantur et quoad typographica meuda, et quoad lectiones a Sixto vel receptas vel proscriptas. Et quoniam nostrae huiusce collationis caput est atque summa, lectorum oculis exhibere quid sixtini correctores paraverint pro recta Vulgatae corrigendae , iuxta mentem ipsorum ^ ratione ; quid elegerit Sixtus > quid respuerit; quid denique ex utrorumque labore profecerit clementina edi- tio , quidque utilitatis praeterea eidem accedere potuisset ; ex qua quidem com- paratione sixtinae editionis natura^ magnam partem, innotescat oportet, non« nulla tantum huc afferre contenti erimus ad sensum' illorum verborum eruendum perperam mutata, male mutata. Si quaestio sit de mendis impressionis^ haec non sunt ultra num. XL. inter bis mille, triginta quatuor super centum loca quae immutata fuerunt in editione clementina. Porro triginta circiter ex his mendis iam Sixtus abstulerat modo supra explicato; undc remanent solum X. circiter, nec omnia prorsus certa; cum e contrario in Bibliis clementiuis iuxta

(1) Nec enim eonini probabilis videtur eenten- tia, qui vitiwn praeli, de quo loqnitar BeHannious, duplex fdiNe cootendunt: « Alteruro nempe mechani' « cum, quod spectabat ad typographoa typos littera- » rom pertertentea et commutantes; alterum docM" » naie, quod spectabat ad illoa, qui praelo yaticano et » eius editionlbua praesidebant » lieet enim Sixtua V.

typographiae Taticanae proprios correctores adacripse- rit, tamen quum suam Bibliorum editionem propria manu, ut ipsemet Sixtus testatur, castigaverit, recte Ungarellius asserit verba Bellarmini vel typographum vel Pontificem notare. Quoad ceteros qui existimant vel Sixtum suam editionem non publicasse, vel eamdem proscripsisae, nil est cur plnra lector a nobis requirat.

XLVIIl

PR0LE60MENA

principem editionem in foL, numerum octogenarium excedant loca a typogra- phis errata, quemadmodum ea recensita fuere Romae in editione Bibliorum in quarto min. anno MDXCVIII. (i), ultra mendum illud solemne Gen. XXXV. 8., ubi Debora Rebeccae nutrix sepuita dicitur super quercum contra fidem non solum fontium et versionum, sed et manuscriptorum editorumque codicum recte subter habentium , quo certe mendo carebat sixtina editio. Et miramur profecto in omnibus romanis editionibus usque ad annum MDCCLXVIII. (a) illud repe- titum fuisse ; neque usquedum aut deprehensum aut emendatum in tripUci cor^ rectorio Bibliorum in quarto min* de quibus supra. Quod si editiones aliae, quae passim circumferuntur subter non super legunt, id a plantinianis editori- bus repetendum est, qui sibi sumpserunt aliquid a romano exemplari diversum in suis Bibliis aliquando sequi. Sed ut illuc redeat sermo unde profectus est, non videtur typographi incuria tanta, quantum ii causantur, qui sixtina Biblia non tractarunt. Videamus igitur an mutationes per Sixtum factae sint huiusmodi ut tamquam perperam, ac male factae iuste traducantur. In quo quidem sicut ablata quoque veniunt sub nomine locorum immutatorum; ut de illis prius di- camus ; nonnulla profecto redundabant tum in Bibliis Ordinariis , tum in edi- tionibus parisiensibus tum in antuerpiensibus, quod adeo verum est, ut neque postea a correctoribus gregorianis ea sint amplius recepta. Quaedam alia certe omisit Sixtus, quae nunc in hodiernis Bibliis leguntur, prout sunt monita illa, quae in libro Esther , atque in alio Danielis interserta fuerunt a s. Hieronymo : sed haec in Bibliis lovaniensibus , quibus ut plurimum adhaesit Sixtus, deside- rabantur (3). Si quid porro mutavit, id ex fide manuscriptorum praestitit, aut editorum codicum, quorum lectiones ad magis communes proximius accedere

(1) In quaestione de looonim namero in quibiu ab editione sixtina recedunt Biblia Clementis VIII., et de utriusque editionis mendis, nonnulla ab Ungarellio parum accurate proferuntur, quae, etsi minoris mo- menti videantur, tamen a nobis boc loco emendanda sunt. I. Dicit editionem clementinam a sixtina disce- dere in loeis MMCXXXIV. Totidem enim loca immu- tata apud Bukentopium recensentur. At praeter ea , non pauca alia mutata sunt, quae Bukentopius prae- termisit; ex his in solo Pentateucho saltem quinqua- ginta a nobis adnotantur. Ex quo coniicimus illa loca prope ter mille numerari posse. II. Dicit menda edi- tionis sixtinae XL. fuisse; ex his vero XXX. circiter ab ipso Sixto ablata; unde remanerent tantum X. nec omnia prorsus certa. At vero Bukentopius ( pag. 467. } praeter menda a Sixto abiata (ubi addes Exod. IV, 3. Isa. III, 26. all.), enumerat ultra XL. alia manifesta (ut ipse ait) menda ttfpographica huius tingularis praeli: ex bis tamen plura vel perperam mendis accen- sentur (cf. ad Gen. XVII, 22. XVIII, 28. Num. VIII, 2. Deut. XXXII, 49. ), aut dubia (cf. ad Gen. XXIX, 24.), aut nullius momenti sunt (ut Deut. XXVIII, 1. co- itodias, pro custodias; lob. XXIX, 14. diedemate, pro diademate; aliaque huius generis). Denlque III. Ungarellius dicit in clementinis Bibliis iuxta prioci-

pem ed. in fol., numerum octogenarium excedere loca a typographis errata , quemadmodum ea recensita fuere in editione vaticana anni MDXCVIII. At vero in lau- dato correctorio menda principis editionls dementinae in fol. recensentur tantum LXI. (pro altera autem edi- tione clementina anni MDXCIII. in quarto, numeran- tur LXXX. ) Alibi elenchum dabimus mendorum eins- dem principis editionis, ex quo patebit errata typo- graphi plusquam ducenta esse. £x his manifeste col- ligitur id quod Ungarellius vult , nempe sixtinam editionem,quoad emendationem ^pograpbicam longe praestare.

(2) Dicere debuisset usque ad an, MDCCLXF'. ; cf. quae adnotavimus ad h. 1. et infra ad $. XXIV.

(3) Monita illa quae in hodiemis Bibliis legun- tur (Esth. X, 3. XI, 1. XII, 6. XIII, 7. XV, I. 3- XVI, 1. Dan. III, 23. 90. XII, 13.) i quaeque ab ipso Hieronymo interserta videntur, neque in principe edi- tione lovaniensi MDXLVII., neque in reliquis hente- nianis desiderantor, exceptis paucis illis edd., quae post annum MDLXXI. titulum in fronte gerunt cum hoc additamento ad vetustissima exemplaria nunc re^ cens castigata, Romaeque revisa, de quibus agit Un- garellius ad S. XVII. illa igitur monita in Bibliis lo- vaniensibus deesse perperam afBrmatur.

PROLEGOMENA XLIX

iudicavit, el in hoc canonis sui U, tenax esse voliiit. Sitigularis forle nonnullis videri potuit orthograpliiae ratio quani sequuntur sixtina Biblta; neque tamen prorsus insolens est illa collatis praesertini Bihliis OrdinariJs. Quare nullum esse locum a Sixto correctum, qui omni destituatur fundamento critico, ausim di- cere (i), quamvis nimitim forte quam par erat eo confisus fuerit. Qnid? liaec postrema emendatio a Gregorio XIV. iuxta Bellarmini consilia peracta, lauda- biliter quidem atqne sapienter, nonne Sixti curis id debet quod exulare iiissae sunt omnes illae lectiones, quas supra dicebanius, librariorum temcritate, seu etiani ignorantia in locos non suos irrepsisse? Neqne, si Slxtus correctionum apparatum codicis carafiani sus deque fecit, arbitrandum est, illuni lectiones sin- gulas reprobasse: sunt pleraque ab illa Congregatione recte diligenterque notata , quae et ipse Ponlilex probavit et amplexus est. Licet autem boc minus ad pro- positum nostrum pertineat, qni de editione sixtina in praesens loquiinur, non tamen est praetereundum, Carafam eiusque collegas nomine et anspiciis eglsse Sixti V. in iliis eniendationibus parandis; ex quo fit nt in illius gloriae partem, quam gregoriana correctio est adepta, Sixtus ipse veniat. Etenim utilitatem non mediocreni ex prioribus illis emendationibus cepisse et praesentem clementinam editionem , haec nostra collatio evincet. Quae vero inde consecutiones fliiant. sive pro Bellarmini consilio de evulgandis sub nomine Sixti V. Ijibliis clemen- tinis; sive adversus illorum audaciain, de quibus vere scribebat in Anglia saepe citatus Geddes : Minus tiitam ct invidiosam sixtinac ct clcmentlnae edilionis coltationem illos fecisse , iinde malc contra scdem romanam inferendiim piita- bant (pag. 65.), prndens ipse lector advertat.

§• XVI.

Nutitia congregationis gregurianae. Canones pix> rectn cmendatione

in ea conditi.

Consilinm quod ceperat Gregorius XIV. celeriter Sixti Biblia recognosccndi

anno JMDXCI. executioni mandabatur, septem ad id patribus sacri Senatus, et

undecim consuUoribus delegatis, quoruni inferius nomina recitabuntur. Sed mo-

nendiini in primls, huiusce posterioris Congregationis bistoriam non in tanta

periiide ac prioris iacere obscuritate, cum adhnc fragmenta supersint istius ac-

tuum , ex quibiis, non minns ac e superius allata Bellarinini notitia lucis ali-

quid affulget iis, qnae dicturi snmus. Huiusniodi fragmenta namque edita fue-

runt a loh. Jiernardino Tafitri di Nardo in tomo trigesimo primo calogerianae

collectionis. Veriini nos eorumdeni manuscrjptnm aiitographum in angelJca bi-

bliotheca asservatum libentius sequimur, qiiod quidem, nt videtur, manu exa-

ratum est Angeli Roccae ipsius Congregationis secretarii. Fragmentorum initium

ha se habet. a Die VII. febniarii MDXCI. Gregorii XIIII. iusso Biblia sacra Vnl-

(1) Adeo certuin est Sixtum communiores lectio- Des generaliin sequutum fuisse, nullamque fere lertio- nern omni fundamento critico deslilulain prneliabere eODSuevisge, ui [),iuc3e ilbe, quae in eius eclitioae oc- nirrtint lectionessinirularcsad niendo lypoj^rnpliiea re- ToM I

fereodae poilus videanlur, Huiusmodi exempla linbes Gen. Vn , 21. XXIV, 41. I.ev. VH , 10. 19. XX, 9. Num. XXII, 18. XXX, IJ. XXXV, li». Deut. VIII, t. XVI, 32. XXII, 8. XXXI, 6. XXXII, 39, de quibus

ertiicas nostras adtiotationes conferre poleris.

L PROLEGOMENA

» gatae editionis a Sixto V. nuper emendata^ iterum recognoscuntur , ut po- » strema manus huic emendationi, iuxta sacrosanctum concilium tridentinum, :» tandem aliquando imponatur. Pro hac re praestanda idem Gregorius sanctis- 9 simus D. N. Gongregationem IUustriss. Gardinalium instituit in aedibus Illustr. » D. Gardinalis Golumnae senioris. Gardinales huius Gongregationis sunt hi, qui » infra leguntur: Card. Marcus Antonius Golumna senior, Gard*de Verona (Au- » gustinus Valiero), Gard. de Ruvere, Gard. de Sarnano, Gard. Alanus, Gard. » Golumna iunior, Gard. Borromaeus (Federicus): consultores autem sunt hi , » videlicet episcopus senogalliensis olim episc. venusinus ( Petrus Ridolfi e Tos- » signano), p. magister sacri palatii apostolici Bartholomaeus Miranda, p. An- » dreas Salvener Abbas sanctae Praxedis, p. Franciscus Toletus soc. lesu, p. Bel- » larminus soc. lesu , p. Antonius de sancto Silvestro ( Agellius teatinus ) , » d. Henricus Gravius lovaniensis, d. Laelius Landus suessanus, doctor Valver- D dius hispanus, d. Petrus Morinus gallus, frater Angelus Rocea augustinianus V consultor et secretarius congregationis. » Aliud sequitur fragmentum rationem continens, qua supra memorati viri una simul convenire debeant, quove or- dine res traetandae sint, et haec fuerunt constituta post diem septimam februa- rii eiusdem anni ; nam ipsam septimae diei Gongregationem , quae prima fuit ha- bita, nihil: deliberasse ob mrias opiniones ibidem notatum invenitur (i). Sequitur

(1) Inter scheda» Cardinalis Federici Borromei quae adservantar in medlolanensi bibliotlieca ambro- siana fH, 73. parte infer. ) donimentum reperimus quod ab aliquo ex gregorianae Congregationis consul- toribus exaratum est. Quum autem non modicam huic historiae lucem afferat, operae pretium ducimus illud integrum subnectere. « De ratione ineunda in Bihliis corrigendis, Quia periculum est ne sioe ullo fractu diu multumque laboremus in emendatione vulgatae editionis sacrorum Bibliorum , nisi prius in certfs prin- dpiis hoc est in eerta aliqua ratione procedendi con- veniamus, operae precium me facturum existimavi^ si primum proponerem quaestiones quae fnter nos ver- santur, et ex quarom determinatione regulae forman- dae essent; deinde paucis expanerem incommoda quae sequentur, nisi quaestiones iiiae-prius absolvantur quam emendationis negotium longius procedat. Sunt igitur de ratione emendandae vulgatae editionis quaestiones sex. 1. Quaestio, cum uulla est in codicibus iatinis vulgatis leetionum varietas> utrum corrigendus sit la- tinus oodex, si dissentiat di dodicibus hebraico, graeoo et chaldaeo. 3. Cum nulla. c&t lectionis vanetas in tex- tibus vulgatis, utrum. corrigendus sit latinus codex si dissentiat a solo hebraieo et chaldaeo, et conveniat cum graeoo. Neqoe addekida est quaestio an corrigendus sit latinus codex, si dissentiat a solo gcaeco vel chaldaeo, et conveniat cum hebraico; nam id noa esse fiicien- dum extra controversiam est. 3. Cum est varia lectio in latinia codicibus vulgatis, utrum corrigendus sit codex imprenus ad manuscripta, si dissentiat ab hebraico, chaldaeo et graeeo. 4.Cum est varietas lectionis, utrum sit corrigendiis impressus codex ad manuscripta si dis^

sentiat ab hebraico et chaldaico, et conveniat cum graeco. Neque addenda est quaestio , an corrigendus sit latinus codex ad manuscripta si dissentiat a solo graeco; id enim non esse faciendum inter omnes con- venit, cum vulgata latlna editio ex hebraico fonte, non ex graeco profluxerit. 5. Quaestio utrum in tertia et quarta quaestione sit habenda ratio manuscripti oo- dicis, quando unus tantum est, licet antiquissimus. 6. Quaestio utrum in emendatione vulgatae editlonis ad manuscripta vel ad fontes praetermittendae sint minutae varietates, quae aensum scriptoria sacri ne- que mutant, neque obseuriorem aut duriorem fiiciunt. Istae sunt igitur quaestiones de quarum expllcatione non convenit inter nos, quaeque discutiendae, et de- termlnandae essent. Et nisi id fiat haec sequentur in- commoda. 1. Non poterit reddi ratio cur hoc modo potius quam alio sacrum textum ediderimus, nisi qula nobis ita placuit. Est autem ratio valdo inflrma , indi- cium paucorum bominum in re tanti momenti, nlsi legem a superiori praeseriptam babeant. 3. Nos, quo- rura ittdicio res tota commlsaa videtur, non solum pauci sumus, sed etiam inter nos minime eonsenti- mus, et saepe mutationes in fiibliis vel fiunt vel omit- tuntur aliquibus repugnantibus. Itaque hoc iudicium non modo paueorum hominum erit, verum etlam pau- corum inter se dissidentium, et quorum nuUus dicere poterit emendationem a nobis factam a se in omnibus probari. 3. Emendatio non erit constans et uniformis, sed quod uno in loco mutabitur, id ipsum in alio non mutabitur, ut iam experiri coepimus. 4. Res, quae bre- vi tempore expediri potuisset, in longum protrahetu| non sine scandalo et periculo. Ratio autem tarditatis

PROLEGOMENA Ll

igitur: n Decretum praeterea fuit, ut singula quaque hebdomada tres haberen* » tur Goagregationes 9 in die scilicet lunae ac veneris, quibus intersunt IUustr. » Cardinales Columua senior, et Alanus et consultores; et in die iovis, cui in- » tersunt septem Cardinales supra nominati, nec nou consultores. Hisce in Con- » gregationibus legitur textus de verbo ad verbum, IUustr. Cardinalibus et con* 9 sultoribus audientibus. In varietate lectionum consuluntur Biblia elaborata, et » impressa ab Universitate lovaniensi^ nec non hebraica et graeca et manuscri- « pta quae in volumen unum collecta sunt in aedibus III. Card. Carafae b. m. » Si qua sese ofierunt dubia in congregationibus privatis aut minoribus , ad x> Congregationem generalem deferantur. De iis autem quae deliberari iiec item 9 possunt in Congregatione generali, fit verbum cum sanctissimo domino, cuius j» est deliberare, ac statuere quidnam agendum sit. j> Hactenus de agendi me- thodoy deque forma consultationum. Sequuntur deinde canoncs quinque ibidem ^nciti in sequentibtis nimirum x^ongregationibus , pro huiusmodi recognitione praestanda, ut iisdem in fragmentis exprimitur; quorum canonum quidem so- lus postremus e generalibus criticae regulis profluit; prioribus quatuor unam sixtinam editionem attingentibus. Prior itaque canon praecipit: ut ablata resti- tuantur. Alter; ut adiecta removeantur. Tertius; ut immutata considerentur , vel corrigantun Quartus; ut punctationes perpendantur^ Quintus ita concipitur:

erit, quia in iingulis fer« matatioiiibiu inter nos con- tendimus, cum unusquisque suum iudicium tueri velit. Sunt enim qui nihil fere mutari Tellent ex Bibliis la* tinis impreBMs ; sun t alii qui mutari vellent omnia « quae non consentiunt cum antlquis manuscriptis ; nec de- sunt qui media via iDcedant. 5. Tam nunc dlvinare pos- sumus, fore ut bic noster labor a plurimis improbe- tur, cum multa relinquantur a nobis in Bibiiis, ^ae plurimi viri docti sublata esse vellent; quaedam etiam tollantur, quae nonnullis relinquenda viderentur; nee uliam eertam rationem nostrl consiiii reddere valea- mus. Neque satisflet viris doctis, praesertim iis, qui lcnge al>sunt ab Urbe, si dicamus, hanc emendatio* nem prodire ab apostolica Sede, cnius est infbllibile iudieinm. Nani non ignorabunt, summum Pontificem non praefuisse Congregationi eorum qui Biblla corre- xenint, neque eorum seutentias audivisse, sed nego- ciam totum aliis demandasse, quibus asaistentiam Spi- ritus sancti delegari nen potuit. 6. Cum opus a nobis magno lal)ore post unum vel alterum annum perfe- ctom erit, non facile edetur in lucem. Non enim sum- mtts Pontifex cuius nomine emitti debet, eertior reddi poterit recte ne an secus in emendatione Bibllorum processerimus , cum ignoret quid sequuti simus, ne- qne nos ei slgnificare possimus quam rationem In Bi« bliis corrigendis tenuerimus; quippe qui nibil certi babuimus. Itaque oportebit ut noster labor aliis reco- gnoseendus demandetur, qui a nobis dissentlent in nraltis, ut nos in mnltis dissentimus ab iis qui sub lllAo Card. Caraffa primum, deinde sub sanctissimo Pontifiee Sixto V. idem opus peregemnt. Quod si et- iam ad iudlcium Universitatum noatra emendatio re-

ferenda erit, quod nonnulii &ciendum esse censefit, res erit iofinita. Oportebit enim ab Universitatibus de in- tegro tota Biblia conferri cum fontibus et manuscriptis , ciun non poflStmuB ad eos mittere regulas quas in emenr dandis Bibliis sequuti sumus, ut illis solis inspectis de tota emendatione simul iudicium ferant. Quae cum ita slnt, ut emendatlo Biblionim talis sit, quae et a sum- mo Pontifice tuto probari et ab universa Ecclesia lau- dari possit, quaestiones a nobis propositae discutiendae et ex eis regulae formandae essent iudicio multorum hominum doctissimorum ex varilsUniversitatibiis,qui Romae non desunt. Est enim hoc tempore io Urbe syn- dicus facultatis tbeologicae parisiensis, vir prudens et doctus; est alius doctor theol. lovaniensis, adsunt do- ctores hispani ex universitatibus salmaticensi, et com- plutensi, tum in coenobio praedicatorum , tum in colle- gio iesuitarum, tum etiam extra rellgiones; nec desunt doctores itali permidti; consulendi etlam essent IlldU Cardinales et caeteri Praelati , qui de hac re bene iu- dicare possunt, hoc est qui scientia Scripturamm et pradentia valent; et tandem regulae conscriptae ex con- sensu maioris partis honim doctoram tuto a summo Pontlfiee approbari possent; neque esset indignum ma- lestate eius, si ipso praesente et praesidente, Congre- gatio generalis semel oelebraretur. Regulis autem ita praescriptis labor castigandae Vulgatae editionis paucis hominibus trium linguarum cognitiode praestantibus committendus esset, qui brevl , tuto, et magno cum fra- ctu opus peragerent. Neque esset necessarium ad iudi- cium Universitatum emendationem Biblioram referre ; et si forte in posterum aliquid corrigendum io Bibliis irr^- peret, in promptu esset ex praescriptis regulis castiga^^^^ '

LIl PROLEGOMENA

(c Postremo denique deliberatum fuit y ut haec regula in emendatidis Biblii^ oB« » servaretur ; hoc est ne fieret mutatio , nisi cogeret necessitas , et praeserdm y> cum variae voces idem significant^ ut v. g. ergo pro igitur, et id genus a1ia« » Cum vero variant sensum, ut fortem pro fontem, et e converso, et alia id ge- » nus permulta, tunc ad manuscripta antiquiora, ad codices scilicet latinos et » graecos atque hebraicos iuxta regulas ab Augustino et ab aliis traditas, nec » non ad sacros doctores ac patres confugiendum est. » Haec via et ratio gre- gorianae recensionis prout fuit praescripta. Superest nunc ut videamus, quid causae fuerit ut hi potissimunv canones conderentur^ et an constanter ia praxi iidem servati videantur.

§. XVII.

f^ariae Bibliorum editiones antiquiores, earumque nphi^. De Ordinariis et lovaniensibus in specie; quid Gregorius XIV. circa haec iusserit.

Quoniam vero Gregorii studium in hac parte fuerat revocare sixtina BibHa ad Ordinaria et praesertim lovaniensia, ita ut tali innixi ipsius correctores fun* damento a novis emendationibus lectionibusque ex ingenio cudendis prohibe** rentur; quae sub Ordinariorum generali vocabulo edita Biblia subsint, et an vel in quo lovaniensium editiones ab ilHs discrepent abs re non erit expHcare; Textus, seu editiones Vulgatae latinae tunc temporis magis receptae plurimae quidem extiterant. Antiquior inter has illa censenda est, quae cum Glossa or- dinaria Strabonis Fuldensis circumferebatur , et ex qua nomen Otdinariorum ilHs BibHis fuit inditum : huius porro accuratior editio' est iUa Parisiis elaborata studio Francisci Feu-Ardentii MDXC. Discrimen quod inter hanc et lovanien- sem editionem intercedit non potest non esse conspicuum, quum, generatim lo* quendo, saepius accidat, textualem illius lectionem cum marginaH istius lectione convenire, et vicissim. AHas itidem pecuHares lectibnes habent Ordinaria, quae neque Regiae et Complutensi editioni, neque BibHis Roberti Stephani congruunt prout ex. gr. Gen. XXVI, i\. habuit quoque, et XXIX, i3. cucurrit obviam ei, pro hal?uitque^ et occurrit obviam ei. Hinc in manuscriptis annotationibus va^ ticani codicis a Francisco Toleto exaratis lovaniensium editioni Ordinaria BibHa perpetuo opponuntur. Verum cum ab initio, ante et post typorum inventionem ubique Ordinaria obtinuerint, et apud omnes, recte dici poterant ceterarum edi- tionum fiindamentum (r). In GalHis namque Robertus Stephanus e primis fuerat qui arte sua typographica , e re literaria, utens, manuscripta consuluerit, mul- taque inde ad Hbrorum, quos edebat, perfectionem emendationemque corro- garit: id qpoque praestitit ad BibHorum ordinarium textum correctiorem exhi- bendum.. lUius studium diligentiamque imitatus antuerpiensis^ editor Plantinus» cum aHa quoque contuHsset latina manuscripta, Vulgatae editionem adornavit

(I) Fraeter ea qaae de BibliU Ordinariit bre- spectam habere Ordinariorum Bibliorum indalein,

viter praemonuimus pag. XXIX. nota 6., alibi nobis quam neque Ungarellius, neque alii, quod sciamus,

fiisiori sermone de iis agendum erit; nam ad criticam hactenus satiadeclararunt. Interim adnotamus ilia mi-

historiam Vulgatae editionis maximi momenti est per* nus accurate dici ceterarum editionum fuadamentum.

prolegomena Lin

anno MDXLVII. (i)ab illa Roberto*stephaniana anni MDXL. dimanatam; deinde vero sexcenties fere recusam et Antuerpiae et alibi locorum. Huius porro aucto- ritas magna fuit, ita ut et romana ecclesia illa passim usa sit sub nomine lova- niensis editionis hentenianae fvide supra paragr. IV.); nam a Lovanii theolo- gis novis in margine variantibusque lectionibus subinde ditata prodibat. Hinc in Italia repetita saepe tum Romae (2), anno praesertim MDLXXII. in fol.^ tam Venetiis per luntas MDLXXIX. octav. et utrobique in fronte titulum gerit sie expressum: ad vetustissima exemplaria nunc recens^ castigata , Romaeque revisa. Immo vero Christophorus Palomares cum hae editione Hentenii scilicet Lugduni MDLXIX. per Gulielmum Rovillium excusa, iussu Sixti V. contulit in Hispania codicem gothicum toletanae ecclesiae, ut varias eiusdem lectiones Romam pro sixtina correctione mitteret. Ex dictis itaque eolligitnr dissidere Ordinaria Biblia a lavaniensibuSy ita tamen ut istis prae illis^ paucis exceptis locis^ maior fides habenda sit: diximus paucis exceptis locis, sunt namque aliquae Ordinariorum Bibliorum lectiones, quibus gotbicus codex concinat, earunique proinde vetu- statis auctorttatisque satis probabile argumentum praebeat. Nihilominus, Bellar- mino teste, Gregorius mandavit lovaniensibus praesertim Bibliis standum in illa emendatione, quod quidem licet in se prudenter fuerit constitutum, agendo ta- men de Bibliis sixtinis admirationis nonnihil ingerit, quare non adverterit Pon* tifex praecipuam discrepantiam codicis carafiani, sixtinaeque editionis ad in- vicem comparatorum iu eo consistere , quod partem maximam ^ lovaniensium theologorum lectiones ab illo derelictas resumpserit Sixtus. Quod adeo* verum est ut Angelus Rocca non semel in suis annotationibus editis {Opp. tom. 2.) admonens quare gregoriani correctores sixtinam lectionem mrutaverint, dicere soleat: Quamquam schola lovaniensis ita legat (scilicet ut Sixtus V. ediderat); tamen melius etc. Exemplum unum afferamus: losue I, 6. lovanienses legunt: iuravi patribus tuis. Codex carafianus, hac lectione abiecta, marginalem elegit, hebraico fonti respondentem patribus suis Dnas^ quamque sequuntur Gomplu- tensia quoque ac Regia Biblia. Al sixtina editio priorem lovaniensem reposuit; et contrariam denique gregoriani firmarunt, ut videre est in Bibliis clementinis. Nihil porro illustrius potest afferri ad comprobandum , praescriptam ut dicitur gregorianis regulam raro fuisse observatam (sive quod iudicarint eximii viri illi non satis innotuisse Gregorio cuiusnam indolis essent mutationes a Sixto factae; sive quod in ipso emendationis actu sententiam ille mutaverit^ ut in aliquibus postea vere mutasse constabit), quam id quod, teste laudato supra fragmento,

(1) Editio Btt)lionjm , quae aDDO MDXLVII. ex stepbaoica dimanavlt, non pertinet ad Plantinum, sed prodiit Lovanii ex offidna BarihoUmaei Cratfii,

(2) Romae excusam fuisse henteDianam editio- nem anno MDLXXII. nos plane ignoramus; immo nul- lam Biblioruffl Vulgatae editionis impressionem ante nxtinam Bi)mae seculo XVI. &ctam fuisse novimuB. Cetenun quum Ttiomas Manriquez sacri palatii magi- ster Romae, die 5. Aprtlis anno MDLXXI. tradidisset Lueae Antonio luntae typographo veneto hentenianum

exemplar Bibiiorum impressum Antuerpiae per Chri* stophorum Plantinum anno MDLXIX. in quo nonnulla expungenda adnotaverat, illumque hortatus esset ut ad illius exemplaris fidem Biblia ederet fqwmque^ ait, ea guae Romae corriguntur in lucem exeantj; laudatus Lucas Antonius lunta eodem anno et se- quenti, itemque mox alii typographi lugdunenses, edi- deruntBiblia, quae in fronte dicuntur Romae revisa; hinc, ut videtur, Ungarellius romanam editionem sup? posuit.

LIV PROLEGOMENA

in generali congregatione habita die decima sexta martii accidit. Namque cum variae in ea quaestiones fuissent propositae, et unanimi vota resolutae; de dua- bus decretum fuit, eas ad summum Pontificem referendas. Prior haec fuerat an Gen. VIII y 21. cum exemplari lovaniensi quod legebat: odoratusque est Domi- nus cdorem suantatisy et ait adeum: Nequa^uam etc. reponendum esset istud ad eum, quo carebat editio sixtina iuxta fidem hebraici fontis? (i) Negative res- ponsum fuisse a Gregorio XIV. hodiernae Vulgatae lectio evincit. Altera haec erat quaestio: num relinquenda Gen. XLVIII, i5. vox filiis in hac sententia: Benedixitque lacob filiis / osephP (aliter namque et hebraicus textus, et editiones nonnuUae contra lovaniensem ferebant) AfBrmativam sententiam tulisse Grego- rium monent hodierna Biblia. Utrobique autem et alibi quoque intactam voluisse Pontificem lectionem a Sixto V. probatam , illius animum a partium studio im- munem valde commendat ; simulque observamus , iniquiora fuisse privatorum complurium iudicia, et adhuc esse, apud quos male in universum sixtina editio audiit, quasi proprio, ut aiunt, marte, nuUoque adhibito iudicio Sixtus emen- dasset Vulgatam. Qui tamen si aequiori animo rem perpendissent , volvissentque in mente, circa negotia huiusmodi quae et in se difficilia sunt, et a critica pen* dent , fieri non posse , ut una sit omnium sententia , utique iudicia cohibuis* sent, nec ante damnassent tanti Pontificis opus quam eiusdeni causa discutere- tur attente (a). Profecto nos neque sixtinam omni ex parte absolutam definimus, neque cum hac editionem clementinam committimus. Etenim quamquam nulli dubium esse debeat, diversa methodo elaboratas ipsas editiones^ utraque tamen methodus suo non caret omnino fundamento ; utrique proinde sua laus est , praesertim cum nullibi aut fides aut mores in discrimen vocentur. Libenti igi- tur animo nostram hanc collationem in lucem emittimus, per quam utriusque editionis Auctorum famae consulitur; simul et heterodoxorum ineptiae arguun- tur, licet a nostratibus iamdudum, ab Henrico Bukentop praesertim in suo niM niMQ illorum audacia retusa fuerit. Postquam vidimus in quo Ordinaria a lo- vaniensium Bibliis discrepent, et quo sensu intelligi debeat praescripta regula fundamentalis y latiori scilicet, de revocandis Bibliis sixtinis ad Ordinana et praesertim lovaniensia, ad illud nunc accedimus propius examinandum, quod relatis supra quinque canonibus continetur.

§. XVIII.

Canonum gregorianae congregationis usus et oeconomia

in Bibliis clementinis.

Primum, ahlata restituenda esse hic praecipitur. Verum quid Sixtus abstu- lerit, quod quidem in lovaniensi fuerit editione, iam supra tetigimus agendo de ipsius canone septimo. Advertendum porro hieronymiana monita, quae in

(f) Hebraicus textus non hBibetad.eum, sed ali* (2) Conferri quoqne potest circa hanc quaestio-

quid amplius quam Vulgatus interpres liabet, de quo, nem libellus inscriptus Lettera apologetica intomo

praeter ea quae ad hunc locum adnotavimus, conferri aila ediziene fatta in Roma per comando di Sisto r,

po8smtAnalectaiurisponti/icii,RomaeiS&S.p.iZZ4,^ della Fulgata latinaTanno 1590. , editus Lovanii,

jibi de hac quaestione verba fecimus. anno 1754.

PROLEGOMENA LV

Esther, atque Daniel occurrunt, non Sixtum ipsum primo omnium praeteriisse ; etenim iisdem sunt destitutae editiones hentenianae, quae unum idemque sunt cum lovaniensi textu , Romaeque recognitae (i). Idem fere dicendum de titulis li- brorum hebraicis a Sixto praetermissis , circa hos vero constans mos non fuerat, ut ex Complutensi et Regia apparet^ eodem modo describendi. Atque gregoriana congregatio propterea, dum censuit reponendos esse titulos hebraicos, eorum» dem tamen latinam interpretationem improbavit, licet haec in lovanfensibus at- que Ordinariis Bibliis haberetur (a). Sequitur: ut adiecta removeantur. Certe Sixtus nonnumquam religiose nimis canoni suo secundo adhaesit in quibusdam pericopis retinendis, quas recte sixtini correctores obelo confixerant. Brevitatis studio unum et alterum exemplum adducemus ex libro primo Regum (3). Ibi namque XXIV, y.Ieguntur haec verba: f^mt Dominus, quia nisi Dominus per^ cusserit eum • • • et alia usque ad in Christum Domini; quae quidemXXVI, lo. 1 1 • repetuntur, et ex isto loco in cap* XXIV. vitiose irrepsernnt. Pariter XXVIII, 3. et interfecit eos, qui Pjrtfiones habebant in ventre, et haec spuria omnino sunt. Atqui non a Sixto primum adscita fuisse testantur editiones nonnullae, (praeter lovaniensem) quae omnes taliter legebant. Immo vero bina manuscripta germa-^ nense videlicet num. 7. et corbeiense num. i. haee pesteriora verba adscripta ferunt ad marginem glossematis instar. Aliud quidpiam fuisse a Sixto V. suae editioni adiectum contra auctoritatem librorum impressorum nobis non constat. Quocirca in eam ducimur opinionem duas priores regulas huiusmodi esse veluti restrictivas illius principii , quod pro fundamento fuerat propositum : reuocanda esse Biblia sixtina ad Ordinariae textum et Iwaniensem praecipue; subintel- ligendo namque dummodo quae in istis deficiunt suppleantur iuxta normam a sixtinis in codice carafiano exhibitam , et abscindantur quae redundant, sicuti revera expuneta ab istis nonnulla fuerunt, quae olim et in Ordinariis et in lovaniensibus Bibliis obtinuerant; neque propterea a gregorianis correctori- bus in partem fuerunt adscita novae editionis. Posset fortasse quis etiam credere illud ablata restituantur laborem sixtinorum carpere, qui sententias nonnullas' ab interprete latino declarationis gratia insertas deleverant, uti ex. gr. Gen. XXXI, 47* uterque iuxta proprietatem linguae suae, et XXXI, 48. id est Tu- mulus testis, quae absunt ab hebraeo, quaeque nihilominus Sixtus V. suae edi- tioni recte inseruit, atque de ipsis in notis dicemus; sed cum nuUum suppetat firmum argumentum, hanc hypothesim intactam relinquimus. II]ud extra dubii aleam positum esse debet, restituendos fiiisse, prout Sixtus V. ipse restituerat, versus nonnullos librorum Regg. et libri Prov. qui a pluribus saeculis e versione LXX. in latinam Vulgatam irrepserant. ( Conf. Sabatier , AdmorUtio praeuia lib. Prov. et supra ad §. V.) Quod spectat ad tertium canonem, immutata nempe considerari debere, vel si opus fuisset corrigi, ad novam a correctoribus grego-

(1) Vtde quae de hac re adnotavimus aupra ad XXV,24.Matlb.XXVII,85.d6quibu8 8Uolooo agemua. pag. XLVIII. nota 8. (8) Alia exempla habes in aecundo Regum VI,

(3) Insigniora loca a gregorianis re8tituta haec 13. VIII, 8. XIX, 10. Sap. VII, 18. XVII, 9. Ezech.

fere snnt Mum. XXX, 11. 13. 18. ludJc. XVII» 8. Prov. XXXU, f 0. Habac. 1, 8. Act XIV, 6. XXIV, 18.

LVI PROLEGOMENA

rianis electam viam utique pertinebat ; quippe iudicare poterant hisce magis quam illis ex manuscriptis adliaerendum esse; atque aliis criticae adminiculis, allegationibus videlicet patrum, editionibus, textuque originario in subsidium vocatis unam prae alia lectionem probare. Et licet difficile admodum fuerit ex tot virorum opinionibus, (quum eaedem criticae leges non eamdem semper vim pro singulis casibus hominibusque habeant ) unanimem conBare sententiam ; haec tamen difBcultas hic et nunc magna ex parte depellebatur ob praehabitas codicis carafiani, sixtinaeque editionis emendationes : felicius namque in hoc ge- nere posterior industriam suam collocat quam prior, quando iam aherius exa- men praecessit; quod nemo prudens inficias iverit. Canon quartus nunc ex- pendendus est , quo praecipiebatur ut punctationes perpenderentur. Gquidem negari non potest insohtum aliquid circa interpunctioncs in suam editionem in- tulisse Sixtum V. Sed de eo rationem aliquam reddidit in sua constitutione ^e- ternus ille quando dixit : Quae confusa, aut facile confundi posse ndebantur, ea intervaUo scripturae, ac maioribus notis, et interpunctione distinximus. Per intervallum scripturae, versuum divisionem hic denotari, dabunt, credo, etiam illi, quibus sixtinam editionem videre non contigit. Verum immediata Hbri co- gnitio aperte nos docet, duo praestitisse illum in hac parte: primo ut conti- nuam versiculi alicuius seriem prout erat in lovaniensium editione, in medio ab- rumperet, quominus binae sententiae uno versiculo clauderentur (i). Contrario sensu alterum effecit, scilicet, ut ex duobus, vel tribus quandoque unum con- stitueret versum. Atque ex postrema hac ratione illud consecutus est, ut magis distingueretur sensus advenientis sententiae, pausaque maior esset, quo proli- xior fuerat versiculus, qui praecesserat. lam vero cum experimentum cuiuscum- que rationis vim superet, nonnulla exempla hic afferre oportet. In hodierna clementina editione integer vers. i5. cap. [V. Gen. verbis huiusmodi comprehen- ditur : Dixitque ei Dominus : Nequaquam ita fiet : sed omnis qui occiderit Cain, septuplum punietur. Posuitque Dominus Cain signum, ut non interfi- ceret eum omnis qui im^enisset eum. At in sixtina editione eadem verba duos constituebant versiculos; nempe in septuplum punietur i4* desinebat; cetera porro, quae aliam revera sententiam continent, ad i5. pertinebant. V^rum iam- diu recepta cum fuerit divisio illa versiculorum, qua Biblia lovaniensium utun- tur, quamque correctores sixtini servaverant, non male ad illam normam revo- cata sunt Bibha Sixti V. a gregorianis correctoribus. Hinc factum, ut editione utraque simul comparata , capitum subinde mensura excresoere videatur , ali- quando vero deficere, quod tamen maiori, vel minori versiculorum numero pro varia divisione tribuendum est. In Psalmis praecipue ea mutatio accidit per Six- tum, quae nullibi in editis Bibliis antea observaretur. Non latet eruditos ma-

(I) Quod hoc loco et in sequentibus auctor dicit Nam priores illae nullam prae se ferunt verstculorum

de Bibliis lovaniensibus, non est profecto referendum distinctionem, quam in nostris Bibliis primus adnota-

ad principem editionem lovaniensem , de qna in supe- vit Robertus Stephanus anno MDLV. ; huius autem

riori paragrapbo verba facta sunt, neque ad alias quae exemplum mox ceteri editores peropportune imitati

illam proxime sequutae sunt; sed ad reliquas editio* sunt. Conferantur quae adnotavimus ad Exodi VI, 27.

jies hentenianas, quae post annum MDLX. prodierunt. et Lev. VI , 4.

PROLEGOMENA LVII

sorethicam divisionem versuum in Psalmis eamdem esse ac illa, quani sequuntur Vulgatae editiones Veteris et Novi Testamenti, numeris nempe adnotatis iuxta methodum Roberti Stephani; et tantum, spatio interiecto, innui passim illam aliam divisionem, quae psalmodiae convenit ad romani seu gallicani, quod vo- cant, Psalterii rationem. Hanc igitur elegit Sixtus distinctionem , versiculisque sacrae psalmodiae numeros apponendos contra stephanianam rationem curavit. Ex. gr. sit psalmi XXXVII. ( nobis XXXVI. ) versus 6. qui in omnibus fere edi- tionibus incipit ab Et educet quasi lumen, desinit in et ora eum, sicut in textu bebraico. Porro bini versus i4* i5. psalmi eiusdem ex unico numero i4* lova- niensis aliarumque antiquarum editionum Sixto resultaverunt. £t pariter ao. et 21. sixtinae editionis, sunt ig. et 20. antiquarum editt., hoc uno tamen dis- crimine quod olim a verbo ^a^i^m^nAz^i/r absolvebatur 19.» verum in sixtina edi- titme a verbo peribunt clauditur v. 20. Tandem 28. in antiquis, binos 29. nempe et 3o. sixtinae editionis comprehendit. Quocirca versiculorum numerus huiusce psalmi duobus excrescit; habentur scilicet apud Sixtum 4^* quum alibi 4o* tan- tum supputentur. Contraria ratione, in eisdem sixtinis Bibliis coniunguntur in- terdum versiculi^ qui olim disiungebantur. Exemplo sit cap. XXIL Proverb. ; ibi namque vers. 20. sixtinae editionis coaluit ex 20. et 21. lovaniensb editio- ms, sicque 21. ex 22. et 23; atque 22. ex 24* ct 25; nec non 23. ex 26. et 27; quo fit ut in sixtina editione hocce caput versibus tantum constet 26; 29. vero in aliis editionibus. Sed iam a gregorianis correctoribus omnia in pristinum statum, uti supra tetigimus restituta fuere; iuxtaque hanc normam clementina perfecta est editio (i). Quam quidem editionem si cum illa Sixti V. comparare institueris, et contingat saepius numerum versuum unius, numero alterius non respondere^ cave ne iudices unam abundare, alteram deficere in verbis editio- nem; totum enim ab ista ratione aut separandi, aut coniungendi versus discri- men pendet. Idcirco, quo manifestius etiam gregorianorum industria circa quar- tum illius decreti caput innotescat loca nonnulla indicare in animo est, quae sub diversa notatione pro singula editione sunt quaerenda. £x. gr. nunc Gen. II, i4* Nomen vero fluminis tertii. Si haec verba ia editione sixtina consulere quis vult, quaerenda ei sunt II, ii.; Exod. nunc I, i8. Quibus ad se accersitis, rex ait, apud Sixti editionem est I, 10. ubi est Quibus accersitis ad se rex ait; Ps. XXXIV, 25. Non dicant in cordibus suis, in sixtina editione inveniuntur XXXIV, 28. ; Proverb. VI, 3o. iuxta clementinam Non grandis est culpa, iuxta sixtinam sunt VI, i3.; Matth. I, 24. Exurgens autem loseph asomno, quaere apud Sixtum I, 45*; tandem Apoc. nunc III, 18. Suadeo tibi emere etc. , inve- nienda sunt in sixtina editione III, i4*

(1) Ex qno patet venicDlonim distinctionem , unifenamque interpungendi rationem in hodiernis Bi- bljis reoeptam, ita legitime reoognitam sancitamque dici posse, ut privatis iilam innovare aut reiicere ne- fiis sit. Quapropter in nostris notationibus quoties se se nobis obtulit occasio castigare baud praetermisimus illorum temeritatem qul proprio marte aliquid novi in

TOM. I.

hoc genere Vulgatis Bibliis inferre ausi sunt. Praeter loca in soperiori nota excitata , vide sis ea quae ad Gen. XV, 18. XVIll, 12. «5. Lev. XXIV, 16. et alibi perscri- psimus. Sunt autem et alia multa ad interpunctionem vel ad orthographiam pertinentia , quae si quando nol' lius momenti visa sunt negleximus; attamen nec in mU nimis hisce rebus editorum arbitrium probare possumus.

h

Lvni

PROLEGOMENA

§. XIX.

Opere in longiim a gregorianis correctoribus protracto, nomm capitur a Pontifice consilium.

Urgebat quidem pro viribus opus incoeptum haec Gongregatio; neque ta- men multum proficiebatur , tum ob sententiarum varietatem; tum etiam poti»- simum ex eo quod ratio ipsa examinis coram universis faciendi rem in longum nimis protrahebat. Accedebat senteutiam iudicum a summo Pontifice designato- rum rogandi necessitas : Congregationes namque privatae , quas appellabant ^ dubia ad Gongregationem ^ cui septem intererant patres Cardinales, referebant. Hique vicissim Pontificem consulebant, si quid saltem maioris momenti ambi- guum se offerebaty quod auctoritate eiusdem Christi Vicarii indigeret, ut defi- nitum firmumque inter varias et aeque probabiles lectiones maneret. Religioni porro, et iure quidem^ faabebant illi viri lectiones a Sixto V. receptas mutare» quae licet a manuscriptis non satis munitae viderentur, editionibus tamen plu- ribus consentiebant : haec itaque erant , de quibus cum saepius ambigeretur , tum Pontifici ultimo definienda relinquebantur. Hic autem dum prp sua sapien- tia consultorum vota hinc et inde exquireret, res magis ac magis in dies exten- debatur. Monumentum istius Gongregationis superius citatum nostram assertio- nem corroborat; ex eo namque eruitur, non ante medium mensis martii Genesis librum examinatum fuisse, ita ut integros quadraginta dies in eiusdem emenda* tionem illi insumpserint. Quod si, ut ibi dicitur, die XVIIL martii librum Exodi legere coeperunt, vix sufficere poterat integer ille annus^ ut solius V. T. exa- men absolveretur. Quare M. Antonius Columna ceterique Cardinales , quibus ea cara demandata erat, una secum reputantes non tantum ipsum in primis diffi- cile negotium esse, sed eam in expediendo celeritatem requirere, ut idem lo- quitur monumentum ; ut non tam multorum linguas ac voces, quam paucorum prudens doctumque iudicium postulare i^ideretur; communi consilio statuerunt, ut ad paucos et maxime idoneos deferretur. (i) Tali.rattone et Gregorii XIV.

(1) lavat aetorma iUias CoDgregatioDi^ unjver- sum f ragmentum , de quo loquitur Ungarellius, hoc loco subiicere. «2)^ sacra Bibliorum Congregatione. Praecepit saerosandtum eonciliura tridentinum ut in edendis imprimendisque sacris Bibliis , praecipuis chri- stianae iidei fundamentis , diligentia quanta quanta ad- hiberi possit, adhibeatur, videlicet ut non tantummodo a mendis erroribusque, qui aut inscitia et incuria li- brariorum , aut fraude ac malitia haereticorum irrepse- rint, perpurgentur; sed etiam ut eorum antiquissima latina versio, tam multorum annorum curriculis et doetorum approbatione recepta ac confirmata, ubique in ecclesiis divinisque ofGciis adservetur. Huius provin- ciae adimplendae primam mox curam Pius Quintus suscepit: sed eo brevi, deinde Gregorio XII 1. morte su- blatis, Sixtus Quintus illam iterum, et post eum Gre- gorius XIV., Clemensque octavus resumpserunt , re- sumptamque absolverunt: usi ipsi in gravissimo hoc

negotio examinandoip^rficiendoque GongregatioDe In- dicis. Constabat haec quidem id temporis Congregatio ex duodecim plus minus gravissimis Cardinalibus , non- nullis etiam viris eruditiitsimis, quomm omnium stu- dia in hoc opere peragendo recte et utiUter poni po* terant. Verumtamen cum non tantum ipsum difficile imprimis negotium esset; sed eam in expediendo ce- leritatem requireret, ut non tam multonim linguas ac voces, quam paucorum prudens doctumque iudicium postulare videretur; communi consilio statutum est, ut ad paucos, et roaxime idoneos deferretur. Electi sunt igitur Cardioales duo, Marcus Antonius Columna Con- gregationis Praefectus, vir longo remm usu, ipsaque auctoritate et vita gravis : et Gulielmus Alanus , quo vix quisquam exercitatior in sacris litteris esse poterat; quippe qui et diu docuerat, et plurima seripserat, et singularem quamdam perpetuamque operam in codi* cibus sacris volveudis, verteodis, notandis navaverat.

PROLEGOMENA

LIX

voluntati satis per illos fiebat, qui iam pridem^ teste Bellarmino, praeceperat, ut quam citius emendata Biblia sixtina in vulgus ederentur; et multiplici opi* nionum varietati^ sententiarumque inter consultores dissidiis modus aliquis im- ponebatur: quodque omnium caput erat, communis Europae expectatio diutius non erat differenda; omnes enim hanc a romanis typis editionem s. sedis au** ctoritate emendatam dudum praestolabantur per quam avidissime. Simul etiam cum circumlatio per Italiam et extra ipsam editionis superioris anni, cuius qui- dem exemplaria nonnulla , praeter illa a Sixto ipso dono principibus missa^ quo- tidie fere distracta erant, molesta esset Pontifici patribusque Cardinalibus (non enim e re ecclesiasticae disciplinae iudicabatur factam a Sixto V* editionem prae» sto esse illis in circumstantiis, in quibus comparatio ciim altera, quae proditura erat , fuisset invidiosa ) ; sperabatur nova editione per Gregorium studiose ador- nata publicataque, distractio illa cohiberi, immo exemplaria ipsa destrui facile posse; quod an, qualiterque factum sit postea videbitur. Optimum igitur con* silium pro editione acceleranda quali pacto executioni mandatum narrare per- gimus. Posteaquam nomina exhibuerimus virorum, qui prae aliis delecti sunt^ illud nostra intererit scire, quo mense opus huiusmodi aggressi illi sint^ et quot iam Bibliorum sacrorum libri antea purgati fuerint. Qua in re citato monumento fides magis adhibenda est quam ceteris; tum quia istiusmodi fragmentum Ange- lum Roccam vel auctorem habet, vel saltem adstipulatorem , inter eiusdem nam- que schedas inventum manuscriptum esse constat; tum quia concors est plu- rium aliorum monumentorum auctoritas. Certe editam enarrationem (Vezzosi Scritt. teat. tom. i.) in hoc non sequimur, sive enim lapsui memoriae Ghislerii tribuendum sit, sive non satis accurate loquendi rationi, peccat haec, ut modd demonstramus y contra historiae veritatem. A laudato in primis fragmento doce* mur delectos fuisse inter Cardinales , Columnam seniorem , idest Marcum Anto* nium , atque Guilielmum Alanum : ab his autem laborum socii designati sunt alii ex iam instituta Congregatione gregoriana , qui fere doctiores peritioresque in sacra philologia haberentur. Hi fuerunt Bartholomaeus Miranda magister sacri palatii; Andreas Salvener; Antonius Agellius; Robertus Bellarminus; doct. Val- verde; Laelius Landus; Petrus Morinus et Angelus Rocca. Horum itaque decem virorum una congregandorum munus fuit non equidem intermiasum emendatio*

Hi assomptis secum, qoibuBCttm deliberarent, viris il- lius Congregationis doctissimis, linguarumque peritis Zagarolum Marci Antonii castrum, quo ab urbanls mo- lestiis llberiores forent (abesi enim ab urbe miliaribua oetodecim) seceaserunL Qui profecti cum eis sunt hi foere: 1. Bartholomaeus Miranda ex s. Dominici fiimi-' lia bispanus, sacri palati] magister, eoncionator insi- gnis alque in theologia perfecte planeque eruditus. 3* A^dceas Salfener Abbas, Praepositus s. Praxedis, li* teratus, hebraicaeque linguae peritus ac sciens. 8. Anto- nias Agellius theatinus, post Acemae episcopus, homo abnndanti doctrina, iudicio subtili ac slneero. 4. Ro* bertus Bellanninua nnne Cardinalis, multiplici erudi- tione, seriptisque et nomine ubique terrarum notus et

nobiiis. 5. Doctor Valverdes hispanus, hebraicae lin- guae peritissimus, sed ita verborum illius proprietati addiotus, ut in ea tuenda pugnatior iusto allquando vi- deretur. 6. Laelius Landus suessanus, deinde episcopus neritonensis, vir in divina humanaque philosophia ver- satissimus. 7.*Petrus Morinus gallus, in quo littera* tura, memoria, eognltio linguarum, sed graecae ita^ ut pene graecus. S. Denique ex s. Augustlni sodalitio fir. Angelus Rooca biblicae Gongregationis secretarius, eonsiliariusque , nune Pontificis sacrorum praefectus doctrina atque industria multa, lingua adeo celeri et exercitata, ut perpetuum legendi officium nec impedive* rit lassitudo, nec haesiUintia ulia interruperit.* Reliqua huius firagmenti verba ab Ungarellio mox recitantur.

LX PROLEGOMENA

nis opus prosequi (probabile videtur nondum Pentateuchum absolutum fuisse, quod ex supra enunciata supputatione temporis iu emendando Genesis libro im- pensi consequitur); verum cum neque suscepta methodus universis hactenus sa- tisfecerity integram castigationem ab initio resumere. Sed iam de men% deque loco, quo operi perficiundo congregati sunt, pauca addamus. Quemadmodam et Bellarminus et Ghislerius sibi consentiunt in nominibus correctorum proferendis, saltem quoad praecipuos illorum, ita etiam in designando loco. Oppidum siqui* dem Zagarolum electum fuit a Cardinali M. Antonio Coiumna, quo pergere cum universis istis decrevit, ut ibi in aedibus suis studia haec sine aliorum negotio- runi impedimento , immo absque interpellatoribus tractari possent. Quem in finem propriis ipse sumptibus Cardinalis eo deducendos, et apud se domi hospi- tio, mensa^ quotidianaque consuetudine excipiendos curavit. Profectionis mensis qualis fuerit non ita facile ex historicis monumentis, uti supra innuebanius, innotescit. luxta Ghislerium verno id tempore accidit : veruni cum nonnisi octobris mense Romam repetierint^ testantibus omnibus; falsum erit in illa hy- pothesi undeviginti dies universo huic operi exantlando suffecisse. Et tamen di- serte postremum hoc traditur in saepius laudato actorum illius Congregationis fragmento, cuius hic verba exhibenda sunt: « Isti illo in loco tanta sedulitatCy » tamque indefesso obstinatoque labore toti, totos dies in id simul opus incu- 2> buere, ut quod vix credibile videbatur, undeviginti diebus utrumque Testa* » mentum non leviter percursum, sed perdiligenter examinatum, quale iam cer- » nitur typis excusum, et Sixti V. nomine(secunda manus adiecit Clementis V I I I . » auctoritate) divulgatumi tale Gregorio XIV. exhibuerunt. » Cum narratio Ghis- leriana diversimode dicat, verno scilicet tempore illuc secessisse correctores, ibi- que aestivos menses commoratos, repugnantia non videri nequit. Quae res qui- dem non levioris est momenti dum animo quis reputat, alterius pretii aestimari debere sex mensium opus^ prae alio dierum novendecim tantum. Falsam esse in hoc memoratam narrationem inde suspicari quoque possumus , quod fama de undeviginti diebus ad manum veluti tradita nostra etiam tempora occupavit. Extat in eo siquidem Zagaroli oppido historica inscriptio niarmori insculpta hoc idem referens: et licet veri dissimile non sit e nostro fragmento hanc esse depromptam circumstantiam; tamen non satis accuratum se praebuit Vezzosus qui dum ghislerianae narrationi inscriptionem illam y tamquam veritatis testem adnexuit^ dissonantiam historicam inde exsurgentem non animadvertit. (i)

(I) Non iniitiie erit lectoribus heic exhibere iau- — Delectis . In . Hune . Scopum^^tque . Zagarotum

datae inscriptioois exemplum , quod ex ipso Zagaro- Missis . ClarUsimis , f^iris — Bartholomaeo , Miranda

lensi monumento aecnrate descripsimus; nam editiones jlndrea . Salvener — ^ntonio . AgelUo . Boberto . Bel-

Vezzosi fl. c.J, Leonardi Cecconi {Istoria di Pale- iarmino , loanne (immo non loanne^ sed Barthoio'

strina, IV. 7. ), Coppi ( Memorie colonnesi p. 337. ) maeo ) De-Vaioerde — Leiio . Lando . Petro . Morino

aliorumque haud levibus mendis scatent: Et . Angelo . Bocca — Additis . EHam . Doctrina

Gregorivs . XIV. P. M. — De . Incorrupia Non . Minus . Quam . Dignitate --* Emineniistimis

Sacrorum . Bibiiorum . Puritaie . Soiiicitus — Textum Cardinaliims — Marco . Antonio . Columna . Et . Gui'

Vuigatae . Ediiionis — Sedenie . Praedecessore . Suo ieimo . Jiano — Qui . Pontificiae . Obsequentes . Fb-

Sixio . y. — Typis . Vaticanis . Indiiigenter . Excu» iuntati -r- Anno . MDLXXXXI. — Commnnibus . Coi^

sum — A . Pluribus . Quae . Irrepserant . Mendis iatis . Animadversionibus . Et . Notis — Opus . Insigne

Expurgari ^ Pristinoque . Nitori . Bestitui . Curavit -— Et . Catihoiicae . Beiigioni . Maxime . Saiutare

l>ROLGGOMENA LXI

. . §. XX. • •

4

Editio pnpediem in Lucemprofectura obitu summi Pontij^is refardatur. Clementis VHI., decreto ccclesiae utilitati consultum.

Viri illi praestantissimi 6pere suo fancti Roniam repetierunt mense octobri* Quo statim a<J pervenerunt festini eorum ]aboris tantum eos non poenituit. Et- enim Gregorius XIV. gt^vissima detinebatur infirmitate, mortique proximus erat, quam die quintadecima eiusdem mensi^ oppetiit anno ipso MDXCL Expectan- dum erat igitur ut novus Pontifex eligeretiir. Opportune quidem quatuordecim interiectis diebus ab obilu Gregorii electus fuit Innocentius IX., verum superstes fuit tantum ad finem decembfis eiusdem anni: quane aut nihil peractum est circa hoc negotium, aut tam parum ut memoriae proditum noii fuerit. Prospere tan- dem evenit, vix post mensem,.ut ad summi Pontificatus h^^norem Clemens VIIL eveheretur. Huic porro datum fuerat rem penitus circa Vulgatae latinae editio- nem conficere: atque post decessorum eius tot consilia, post multorum laboreSi post iteratas virorum doctorum emendationes > post longa^examina, dubitatio- nes, anibages, disceptationesque, statum latinae translationis, qua universa ute- retur occidentalis ecclesia firmare/qui si non undequaque perfectus censeri pos- sit, cuilibet rei diRicultateih aequo animb perpendenti, ad perfectionem accedere persuasuni utique erit; quod quidem sufficere debet; optimum namque attingere ultra hominum vites esse nemo prudehs ignorat. Recte aliquando de sacris Bi- bliis, quoad criticam eorumdem textos cbnservationerifi plus vel minus acoura- tam Geddes scribebat: c Sume recentissimum et inter bmnia -maxime imperfectqm » exemplar (^textus hebraicij vel maxime erroneam, versionismaxime etiam er- » roneae, apographiam, et omnia invenies ad constituendum authenticum. docu- » mentum necessaria, et ad implenda illa consilia, quorum causa datum fuit. » {pctg* 17. ) Consilinm itaque sanctae synodi • impletum fbit^ quae catholicorum controversias circa varias Vulgatae lectiones fihire voluit; tum haereticorum ob- trectationibus occurrere: utrique rei per hanc editionem provisum; priori qui- dem et statim et plene; posteriori nonnisi postquam vetus ille novatorum aestus deferbuit, qui nunc quidem aequiori animo de clementina editione iudicant; nec desunt inter eos qui prudens iustumque vocant tridentini concilii decretum quod et ex omnibus latinis editionibus, quae circumferebantur^ hanc ipsam veterem et vulgatam editionem pro authentica haberi praeceperit^ et quam emendatissime eiusdem exemplaria imprimi mandaverit. Nos vero catfaolicae ecclesiae merito gra- tulari decety quae plurium. latinarum versionum impedimento e medio sublatOi

— Assiduo . Scdttloque . XIX. Dierum . Labore — aperte scribit: « Cum res traheretur, ab eo fCard,

HU . Ipsis . /n . Aedibus . Perfecerunt^ Ne . Tantae » Ant. Columna) dueti Zagarolum . . . ac ibi .noven*

Rei . NotUia . Aliquando . Periret — Clemens . Do» » decim totos dies commeutati una sumus. » At, ni

minicus . Mospigiiosus — Ciementis . IX, P. 0,M, — fallimur, ez eadem Moniii epistota eruitur oegotium

Ex . Fratre . Pronepos . Zagarolensium . Dux — Mo* istud correctioois Bibliorum non fuisso coDfectum Za-

numentum . PosuU-^Anno . Salutis . MDCCXXIII. garoli; subdit enim: « Romam reversis, quae ipse quo*

Qoae in praedicta epigraphe narrantur, testirao- » que attulerim, quae disputarim scinnt amplissimi

nio nitnntur etiam Petri Morini, qui unns fuerat e » Patres, quibus me satisfecisse , ofBciumque meum

oonsultoribus. Nam in epistola ad Silvinm Antonianum » probaviase arbitror. »

LXII PROLEGOMENA

ex quo non illi dumtaxat aetati sed sequentibus quoque periculum imminere poterat, contra ac falso in nuperrime damnatis libris Georgii Hermes traditur ( Introductio in Tfteologiam Christiano-catholicam germanice edita , pars altera , p. 437. V. damnationis decretum die XXVI. septembr. an. MDGCCXXXV.)/;er- petuo suo valituro decreto et nutantes firmavit circa Vulgatae authenticitatem , et licentiam circa variantes lectiones sanctissime coercuit. Sed iam qua se gesserit ratione Pontifex pro emittenda in vulgus parata iam correctione videamus.

§. XXI.

Quibus a Clemente VIII* res ultimo perjicienda commissa*

Ghislerii ob oculos praehabenda est relatio huiusmodi : « Evecto demum in » Petri sedem Glemente VIIL . . . pastorale suum expleturus munus, a^redien* a> dam statim curavit ipsam emendatae Vulgatae promulgationem. Porro quo ea » prodiret tutior, tribus id operis demandavit Gardinalibus, Veronensi (Augu* » stino Valerio , sive Valiero ) , Borromeo ( Federico ) atque Toleto ( Francisco 9 e soc. lesu). » Atqui eo tempore Toletus nondum auctus fuerat illa dignitate, hoc enim, triennio post accidit; dicendum igitur erat binis Gardinalibus eam curam demandatapi, coadiutorem autem fuisse adiunctum p. Toletum; nara certe maximae fuerunt sub Glemente doctissimi tstius viri partes in Bibliorum edi- tione , ut infra latius explicabitur. Sequitur deinde Ghislerius : c Et quidem in » hac extrema , ad praeexpositam emendationem , manu , labor fere totus fuit » Gardinalis Toleti, cuius Biblia ex iis, quae a Sixto V« fuerant impressa, eius » propria manu correcta, et cum ratiouibus singularum correctionum pdsitarum* 3> que lectionum ad marginem adhibitis , in vaticana serVantur bibliotheca , et » ex ipsis, praelis ibidem vaticanis, auctoritatis et confirmationis decreto san* » ctissimi Papae Glementis VIII. edita sunt. » Quod hic generatim tantummodo, et minus distincte profert.auctor, latiori enarratione dighum esse videtur: cum aliud profecto sit priorum emeiidationum rationes afferre; aliud vero latinum textum iam antea quomodocumque emendatum rursus emendare, tum aliquid proprium ad accuratiorem castigationem addere. Gum itaque Franciscus Toletus in codice vaticano utrumque praestiterit^ ghislerianae narrationis sensus est, To« letum munere a Pontifice imposito functum textum percurrendo, omissa sup- plendo , quaeque dubia remanserant , alterutra lectione selecta , firmando ; prout in loco Gen. XLVIII^ ]5. factum videmus, editam scilicet fuisse Sixti V. lectio- nem propriam lovaniensium quidem , sed de qua tamen neutra in congregatione aliquid esset definitum (i). Praestat nunc illius codicis conditionem lectoribus exhibere; huiusmodi enim est ut accurate illum pervolvendo^ quod nos maiori qua potuimus diligentia praestitimuSi postremae huiusoe correctionis plenior no*

(1) Qnamvfs Uogarellius dicat neutra in congre' rum correctionum afierantur, tum nonnulla, quae aliis

gatione deOnitam circa leetionem Oen. XLVHI, 15., censoribns exciderant, supplentur; idque ex noetrta

constat tamen sixtinos optimam delegiase lectionem, notationibus abunde conatabit. Inmio quandoque Tole*

de qua plura habes in nostris ad hune locum notatio- tus aliorum sententiam castigaWt refixitque, uti ex. gr.

nibus. Ceterum verissima sunt quae Ungarellius beie Rom. 11, 16. II Cor. VI, 16. lHm. VI, 8. Apoc. IX, 5.

declarat de Toleti opere, iu quo tnm rationea peracta<^ de qoibus auo loco agemus.

PROLEGOHENA LXin

tltia haforiri possit. Ut igitur facilior nobis via de clementinis BihUis speciatim agendi paretur, ab eiusmodi Ivafop^o^roii descriptione ordiemur.

§• XXII.

Correctorii mticani a Francisco Toleto elahorati descriptio.

Unum est sixtinae editionis istud exemplar Taticanum; verum prae omni- bus, quae quidem yiderim, spatiosis foliis impressum (ea de re agit Ant. Aug.Re- nouard: <icll a ^te tir^, en grand papier, quelques exemplaires de Tune ( iSgo. ) » et de Tautre edition ( iSga.). » Annales de Ulmprimerie des Aldes. Paris, i8o3. tom. I, pagg* 4^3. et 43o. ): optime compaetum est, rubro oorio atque orna- mentis, nec non aurato ipsius Sixti V. stemmate insigne. Annotationes frequen- tes in eo occurrunt amplo in margine calamo ipsius patris Toleti exaratae in utroque Testamento, ita ut ad calcem usque Apocalypsis pertingant. Atque ex- trema pagina legitur: a 2^8. augusti an. iSgs. die sancti Augustini^ Glem. VII. :» (sic) an. i. perfeci annotationes has omnes (i). » Porro talem sibi ordinem pro- posuerat : correctiones gregorianas , quales in codice angelico supra descripto (a) continentur non omnes, verum partem magnam persequitur, de quibus tam dis- tincte, perspicue districteque iudicat, ut omnes aliorum hucusque commemo- ratas annotationes , hae longe superent. Singulis porro notis respondent in textu impresso obeli, quibus moneatnr lector cui loco earum unaquaeque pertineat. lam instrumenta ipsius collationis et examinis ita distinguit: textum hebraicum et graecum LXX. interpretum (3): deinde Vulgatae editiones complutensem et regiam; lovaniensem; atque Biblia Ordinaria, quo nomine illa presse designat/ quae cum Glossa ordinaria circumferuntur : secus ac fecerit Angelus Rocca^ apud quem veniunt hoc nomine Biblia lovaniensia (4)» Inter manuscriptos specialem inentionem facit codicis monasterii s. Paulli et alterius Montis Amiati , qui qui- dem duo, post codicem toletanum gothicum (5)^ congregationi sixtinae magno usui fuerant, uti suo loco explicatum est. Superiores recensiones peractas quo- tiescumque memorat, sixtinam Congregationem a gregoriana fere semper distin- guit; sollemne siquidem iUi est singula» lectiones notando» anim^idversiones suas huiusmodi clausula absolvere: Congregatio sic kgendum censuit, et tunc grego<-

(1) MiQus reet8 Uogai^eiliiis legebat Ckm, FlL in sidweriptione Toleti; Dam TolfStHB bai)et Clm. ^, baee aatem nvmeralia nota denotat yiU, non vero yu.

(2) Vide Mtpra ad $. XHI. et iofra ad %, XXIil. ubi de iioc eodiee angelico panca adootavimiia.

(a) NoQ nodo babraieiiffl textum « sed et grao* cam venionesi Toletos exoitat ex editione compluteosi aat regia, pront moooimus pag. XXIII. nota 2.; ra- riaame graeconim oodiciun lectiooes profert.

(4) NostiB quldem semeotia errat Uogarelliiis dom dicit Angeliini Roeea feub nomine Ordinarii&nm desigoasse Biblia kmemieMia. Nam saepissime Hocea distingalt Ordinaiia a BiMiis lovanieosibas. At probo aaimadvertendum est iUam prae manibas babuisse Bi- bliomm Ordinarionim editionem , quae prodiit Venetiis anoo 1588. , quae editio loDge reeedit ab aUis germa-

nis Ordinariorum editjooibiis; nem Vulgati textus ibi- dem saepiusad henteoianas editiones fofonnatus fViit. Biiie &ctum est ut Rocca BiUjis. Ordinariis quamplu* res lectiooes mendese adseripserit, quae re vera non pertinent ad genuinam edidoDtm Chrdjnariorum (de qua supra dictura esl ad §. XVII. )* sed potius ad lo« vaniensem. Haec si UngareUio innotoissent aliter pro- feeto de Rocea scripsiaset. Ad Toletum vero. quod spe- ctat, praeter laudatas, alias quoque veteres Vulgati editiones profert; ac praeterea vetenim patnim aoeto- rifatem usurpat, iUorum pcaesertim qui bibiicos com- mentarios ediderunt.

(6) Oe codlce gotbico satis diximus pag. XXVI. nota 2. Praeter memoratDS codices aliosque paucos qoos raro compellat, saepe Toletus codices a lovanien- sibus usurpatos laiidat

LXiV PROLEGOMENA

rianain intelligit : alioquin prior Cbngregatio scribens , sixtinam vult indicare ; communius vero primam et alteram simul commemorat his verbis: Sic utraque Congregatio censuit (i). Neque omissiones aliquas dissimulat posterioris Gongre- gationis circa sixtinae editionis correctionem occurrentes; ex. gr. Ex. XXXIX, 28. distinctum pro his tincto in illa editione inobservatum gregoriani reliquerant, contra ac fecerint sixtini qui illud distinctum in bis tinctum initio mutarunt* Tum impressorum sphalmata in sixtina editione liotat, ut a Sixto ipso, et a Con- gregationibus admissi errati criminationem depellat. Uno tam^n in loco a leviter carpendo Sixtum non abstinuit nempe Exod. XXXVII, ii. 12. Cum enim lova- niensia exemplaria labium et labio pro lahrum et lahro prae se ferrent, istud sixtini correctores prout decebat reposuerunt (a). Verum Sixtus V. illo fretus principio nihil de recepta lectibne, absque necessitate fuisse mutandum, cara- fiani codicis posthabita emendatione, lovaniensem licet mendosam elegit, quod ad marginem notat Toletus sic: Prior lectio est mendosa, et Sixtus posuit (3). Denique nonnulla, quae ante a nemine aut observata aut mutata fuerant, ex suo sensu aliter legenda proponit, verum non absque rationabili causa; atque huiusmodi sunt illae emendationes , quae vere clementinae appellandae sunt. De his profecto intelligendum quod scripsit Ghislerius citato loco: « Sed et id y> quoque est exploratissimum , Cardinalem ipsum Toletum ex laboribus praeex- y> positis patris Agellii, ceterorumque virorum doctorum, quorum supra memini^ 3» suas concinnasse correctiones. Tametsi, cuni collegarum CardinaUum consiHo, y> iis haud penitus in omnibus fuerit addictus. » Cetera porro, quae a Toleto in suis cdrrectionibus , atque annotationibus praestita sunt, quamquam lectorum cognitione digna, enarrare supersedemus, quia in hac ipsa nostra collatione^ cum ^ se occasio dabit> ea ad imam paginam notata invenientur.

§. XXIII.

Codicis vaticani ac angelici discrimen, nom editionis impedimenta

per Clem^ntem VIII. sapienter abrupta.

Celeriter se , quantum res patiebatur , praestantissimus p. Toletus in lioc opere expedivit; septimo namqiie ab electione Clementis VIIL meiise nondum

(1) Dubitare non poflsomus nomine priaris et posterlorU apnd Toletum venire slxtinam et grego* rianam congregationem ; at quaedam 6unt loc^i in qoi* bu8 poiterioris nomine ipsam clementinam congrega- tionem denotare videtur. Notatu quoque dignum est ipsum quandoque varias consultorum senteniias innue- re his verbis: Congregatio posterior ex parie censuit. Ubi autem congregationum et Sixti plenum consensum reperit, ait: Utraque congregatio et Sixtus. Cf. Eecii. X, 4. XI, 8. XVIil, 33. XXIX, 16.

(2) In hac periodo aliqoid humani passus est auctor noster, nam sixtini correctores reposuerunt qui- dem labrum ad Exod. XXX, 18. (vide nostras notas ad h. 1.), at vero Exod. XXXVII, 11. 12. omntDO silet codez carafianus; sicuti etiam XXV, 24. 25. et XXXI, 9. etsi lovaniensis editio in singuiis iaudatis locis prae se

ferat iabium. Sixtus autem posuit quidem in sua edi^ tione labium ad Rxod. XXXI, 9., sed alias perpetuo, etiam silente codice caraflano, scripsit labrum, quod, ut air Toletus, est vas, seu concha, quae non dicitur iabium , sed labrum. Ceterum editlo etementina prae- ferre videtur labrvm qaotiea de vase sermo esl; scri- bit vero tabfum ubi hoc nomen eztrema ora cuiosque rei denotat.

(3) Alia sunt loea in ^lbus Sixtom Toletos le- viter carpere videtur, uti Eecli. XL, 14. « pius laeta- » bitur, est nova lectio Sixtl. « Isa. XXXIV, II. «Lege » ibis^ non vero ibix sicut Sixtus mann propria muta- » verat. » I Macb. VI, 41. « Sixtus mutavit ad libitum. » £x nostris autem notationibus compertum erit lectio- nes a Sixto probatas qoandoque perperam reiectas aut saltem temere contemptas foisse.

PROLEGOMENA LXV

expleto rem ad umbilicum adduxerat. Constat id evidenter ex ipsa sua vfroypa^p de qua proxime superius. Credidisse yidetur citatus Ghislerius ab exemplari huc- usque descripto clementinam editionem principem immediate expressam: verum nihil minus. Plura namque sunt in eo codice annotationibus Toleti locupletato, quae typis edenda non erant: tum etiam multo plura ex emendationibus gre- gorianis desunt: in his librorum sacrorum tituli restauratio, recensque versicu- lorum divisio atque numeri. Facilius in animum inducerem typothetas illo usos fuisse codice qui in angelica bibliotheca asservatur^ et a nobis paragrapho XIII. descriptus fuit (i). Etenim in eo, praeter correctiones universas a gregoriana Congregatione decretas, deprehenduntur novi librorum tituli, novaque inducta versiculorum partitio, prout in clementina ipsa editione. Manu quidem Angeli Roccae, sed partim ex laboribus Toleti hae annotationes corrogatae sunt mar- ginibusque affixae; et vero distinctionis gratia nonnullis ex his siglae P. T. prae- figuntur. Quae quidem res obscuritate quadam antea cum laboraret, nos, ve- luti divinando, Pater Toleius, significare posse arbitrati sumus: neque frustra. Cum enim Toleti codicem in vaticana inspexissemus, post institutum singularum correctionum examen, deprehendimus, Roccam peculiares a Toleto lectiones in- ductas (quas clementinas vocamus) ab illo exemplari excerpsisse, indidisseque suo sub huiusmodi duarum literarum nota. Veri hinc simillimum ducimus, istud angelicae bibliothecae exemplar typographicae compositioni, prae illo, deputa- tum fuisse. Quodcumque demum fuerit authographi imprimendi exemplar, hoc ante omnia per duos Cardinales Augustinum Valerium et Federicum Borromeum summo Pontifici, cuius erat auctoritate edendum, oblatum fuit. Verum ne opus optatum finem videret novae niorae se se obtulerat occasio, nisi Clementis ipsius prudentia de medio sublata fulsset. Doctor siquidem Valverde hispanus, qui inde iam a Sixto V. consultor fuerat sacrorum Bibliorum Congregationis ; et de

(0 Oflicinatomlibrarios, qui clementinam prin- cipem editjonem curaruot, pro archetypo habuisse six- tiaum Bibliorum exemplar, quod in bibliotbeca ange- lica adservatur, exploratissimum uobis est. Nam, prae- ter ea quae ab Uogarellio proferuntur, sin^ularia huius codicis adiuQcta id omnino suadent. Primo enim in- numera exstant vestigia quae demonstrant illius folia in usum fiiisse hominum qui tjpos componebant,qui- que clemeotinam editionem parabant. Siquidem typo- graphi,utsolent, folia dispartiti sunt eaque baud raro eommacularunt ; locos in quos cuiuslibet folii novae edttioois initium aut Gnis incidebat, calamo designa- niot. Quid plura? quum typographus ad Eccli. VII, 6. pervenisset, atque de emendatione a censoribus facta dubitaret, iDtermissis operibus , folium ad Angelum Rocca remisit; «diecta ibidem hac nota: Kedasi se si deve fare agilitate, ovvero aequitate. Hoggi non si ^ potuio stampare. Dubitandi ratio Inde oborta erat, quod quum Sixtus edidisset agilitate, in hoc exempla- ri Angelus Rocca primo emeodaverat scribens aequi-^ tate; mox ibidem secunda manus restituerat agilUate; demum tertia mauus rescripserat aequitaie, ita tamen

Toii. I.

ut non satis appareret quaenam lectio retinenda esset. Aliud simtle dubium ad Eccli. LI, 19. typographo mo- ram attulit. Alia huius generis plura omittimus, quae suis 4ocis proferenda erunt. Recte igitur hunc codicem typographicae compositiooi deputatum ftiisse Ungarel- lius autumavit. At minus vere censuit eumdem gre- gorianae congregatioois typum esse. Quemadmodum enim, ipso monente Uogarellio, ex notis Toleti in hoc suo codice Rocca clementinas correctiones descripsit, ita ex codice columnensi (quem alibi demonstrabimus verum esse gregorianae coogregationis autographum) emendationes gregorianas excerpsit. Denique animad- vertimus hunc codicem non universas omnino corre- ctiones clementinas et gregorianas exhibere. Nam non- nuUae sunt emendationes a Toleto in clementinam editionem illatae ipso tempore quo eadem praelo sub- iiciebatur , quae proinde apud Roccam desiderantur. Aliae vero paucae ex gregorianis correctionibus quum ab ipso Rocca, dum codicem columnensem describeret, incaute imprudenterque praetermissae fuissent (quod in nostris notationibus opportune demonstrabimus ) , hactenus lucem nondum adspexerunt.

LXVI PROLEGOMENA

quo meinoriae proditum , « fuisse hebraicae linguae peritissimum ; sed ita verbo^ » rum illius proprietati addictum, ut in ea tuenda pugnatior iusto aliquando vi* » deretur » (M$. fragm. Congr. Bibl.J, plures alias damnabat lectiones calculo iam firmatas, quas aut immutatas, aut rursus ad examen revocari voluisset. Nec a reprehensionibus destitit, quousque loca errata^ iuxta proprium suum inge* nium^ amplius GG* collegerit, eaque supplici^ ut aiunt, libello, summo Pontifici per Gard. Valerium praesentaverit, querens male sive a duabus Gongregationibus, sive a postremo correctore Toleto latinorum Bibliorum editioni, quam eroenda« tissimam expectarent homines^ provisum iri (i). Benigne Glemens VIII. preces

(0 Haud supemcaQeuro erit proferre ipsius do- ctoris Valverde supplicem libellum Qemeoti Vllf . obla* tum , quem ineditum reperimus in bibliotheca barbe- rina ( XV. :26. ). Ex hoc autem patet illuro non enume- rasse singula loca quae adhuc emendanda existimabat, sed eadem latiori tantum ratione innuisse. « Beatissime Pater. lllius praesidio, qui os mutorum aperire, et ez ore infantium laudem perficere consuevit, et Sanctita« tis Vestrae benignitate freti, gloriosissime Pater, iu ea statlone, quam scio mihi divinitus tributam, id est vi- nea Domini, aut fodere, aut arare, aut aliquid ferre deniquenumquam cessabimus. Neque enim ullum esse ?ere christianum existimo, qui non maxime in votis habeat, ut quod ad Christi gloriam et totius populi sa- lotem et tranquillitatem oonferat, in hac emendatione Bibliomm decematur. Quaroobrem etiam atque etiam considerandum puto quidnam ab hac aeterna sede Dei vfventis et eastissimae religtonis nido et umbilico pro- pediem iff vulgus proditumm sit. Audiat Beatitudo Vestra praecessorem suum Gregorium illum magnum ( 2. part. reg, ) : Apostolicae sedis sententia tanta sem- per consilii moderatione concipitur, tanta patientia et maturitate decoquitur, ut numquam immutari necessa- rium ducat, nisi forte sic prolata sit, ut retractari pos- sit, si non secundum tenorem praemissae conditionis existat. Item Gelasius Papa fde vincuh anath.J: Sl assensus pontificum interfiiit, doceatur a quibus, et ubi sit gestus; si secundum ecclesiae regulam celebratus; sl patema traditione profectus; si maiorum more pro- latus; si competenti examinatione depromptus. Item Zacharias Pontifez fde dispens. guae a b. Gregorio facta fingebatur): Ab apostolica sede illa non diri- guntur, quae contraria esse patrum sive canonum in- stitutis perhibentur. Rursus Symmachus Pont. (Synod. VU. ditt. 10. c. Non licetj: Nulli licet Imperatori vei cuiquam pietatem custodienti, aliquid contra divina mandata praesumere, nec quicquam quod evangelicis, propheticis, aut apostolicis regulis obviet, agere. Item Papa Urbanus [parte 2. decr. causa 25. g.t.)i Sunt quidam dicentes romano pontifici semper licuisse novas condere leges, quod et nos non solum non negamus, sed etiam valde affirmarous. Sciendum vero summo- pere est, quod inde novas leges potest condere, unde evangelistae nequaquam dixerant. Ubi vero aperte Do» roinus , eius apostoli , et eos sequentes sancti patres sententialiter aliquid definlverant, ibi non novam Ie«

gem romanus pontifex dare , sed potius quod praedi- catum est usque ad animam et sanguinem confirmare debet. Contra has summorum pontificum sententias, canonum et concilioram statuta, verendnm est, ne quls vel errorem uUuro tueri, vel pertinaciter opponere se audeat. Errores autem qui omni studio cavendi, sunt, gloriosissime Pater, l. Quidam propter auctoritatem et praerogativam inter latinas Biblioram versiones, veteri nostrae Vulgatae a tridentina synodo tributam, aliquid pristinae dignitati vel auctoritati originalis textus he- braei, graecl aut syri derogatum putant, maioremque fidem ross. codicibus antiquis (latinis), quam ipsia fontibus tribuendum esse volunt. II. Ubi constat erro- rem esse in codicibus latinis, vel negligentia, vel anda* da, vel oseitantia, aut temeritate scriptoram aut Impros- soram, retinendum esse errorem, quoniam consentiunt latina exemplaria. Itaque auctoritatem scribae cuius- cumque, id est auctoritatem eoram exemplarium, qoae saepe ex uno depravato omnia profiuzerant, praeponi volunt auctoritati fontium hebraeoram, qui incorrapti vanl ( distin, 9. decr. can. 5., Jug. de doctr. christ, II, 15. , Euseb. hist. eecl, VIII, 2. , Origen, i. 6. comm, tn Is. c. 6. apud Hier.): quibus Ghristus auctoritatem dedit, quos ab apostoHs accepit ecclesia, quos nullus patrum orthodoxoram hactenus reiecit, quorum fidem summi pontifices et orthodoxi patres superiorem esse voluerant, ecclesia romana intactos conservavit et ipsius Spiritus sancti providentia conservabit ad flnem usque seculi. Itaque ubi quacumque ex illis causis, quas dixi, constat error manifestus, sine adminiculo exemplarium esset corrigendus; pro quo saepe pugnavi et pugnabo semper. III. Deinde in lectionum discrepantia , quae- nam sit Vulgatae versionis vera lectio, investlgari non debet, neque vero potest, nisi ex ipsis fbntibus, alio- qui enim , si e solis mss. ( latinis ) quis velit , iam originalia exemplaria graeea, hebraea, syra ex ipsa Vulgata viderentur corrigenda: cum eontra polius fe- ciendum , et ratio et necessitas eogat. Nam qui alias adhibent versiones ad explicationero veteris Vulgatae, minime adversantur decreto eoneilii tridenllnl. Sunt enim in Vulgata nostra obscura loca , amblgua veriui , phrasium idiomata, quae ex aliaram Tersionum colla- tione lucem et claritatem aecipere possunt. Ubl autem veteris latinae editionis certus et indubitatus textus a suo originali discrepare videtur, in bis locis apparena illa contradictio quae In solis verbis existit , noo in

PROLEGOHENA LXYII

excepit : sed Tiris gravibus in consultatione adhibitis , atque per se quoque ne- gotio bene perpenso, intellexit profecto ad infinitum rem fore deducturam, si cuilibet insimulanti erroris aliquam lectionem^ ex iis praesertim, quae tam ac- curato studio et in longum discussae fuerant, aures praeberentur. Quare Do- ctori Valverde perpetuum imponi curant silentium, ait Ghiderius ( /. c. p. i6. )•

sententiis, vel certe vocabuli ambiguitate, aut lectione ▼aria , ul plarimuni toUi polest. IV. Est et error intol- leraadas eoium, qul cum inter se dissident latina exem- plaria, eam lectionem anteponunt, quae exstat in plu- ribos latinis, non autem quae cum originali consentit, cum contrarium potius fiioiendam sit, et ea lectio ant&- ponenda, et veteris interpretis putanda sit, quae in uno tantum exstat exemplari , si consentit tamen cum ar- chetypo, seu originali textu. V. Error allus pemiciosos est, et qui sanam et integram emendationem impedit, et quem mirari satis non possum cur tueri velint. Nam cum constet litteram saepe fuisse corruptam vitio scri- ptonim, seu impressorum (quod genus hoo bominum ignorantissimum est), et saepe interlineares et margina- les glossas et explicationes ipsi textui admiscuerint, et quae putabant deesse, cum non desint, ex aliis graecis translationibua adieoerint, quasi sermonem ipsum Spi- ritos sancti mancum et imperfectum supplere et emen- dare voluerint, et quae ex hebraeis fontibus bausta est, ex graecis emendare: hanc magnam oonfusionem el mi- acellam videmus adhuc in nostra translatione, quam, Pater sancte, vereor ne tueri ac defendere pergant hi quos Sanctitas Vestra censores et iudices constituil. VI. £st el alius errcNr, beatissime Pater, In quo ple- rosque haerere video. Constat Irenaeum , qui ipsos fere apostolos audivit, timeDtem ne scripta sua ab ama- nuensibus corrumperentur, banc praeposuisse operi suo adittrationem f iniHo libr, adv. haeres, J. Adiuro le , qui transcribis librnm istum per D. N. lesum Chri- stum, et gloriosum eius adventum, ut conferas, post- quam transcripseris et emendes illud ad exemplar unde descripsisti diligentissime : hanc quoque contestationem quam facio, facias et transferas ut invenisti in exem- plari. £t cum scriptores, ut dixi, saepe socordia, ne- gligentia, imperitia, audacia et temeritate quaedam depravarint, et veram genuinamque lectionem, quod eam non Intelligerenl, saepe in adulterinam et felsam commutarint; multis argumentis probare possum vete- res palres lectionem Vulgatae integram et puram non habuisse, neque codices satis emendatos nactos fuisse com ioterpretarentur. Exemplo esse potest divus Gre- gorius lob XXXVI, 26. dO.; item XXVI, 7.; item XXXI, S3.; rursum XXXIII, 23. et V, 2. et XVI, 17.; item etiam XXXV, 5. XXXVI, 9. in qulbus locis Gre- gorius, et qui eum postea secuti sunt, cum hebraea noa baberent, aut non oonsulerent, vel consulta for- tasse sequi noluerinl, constat vitium scriptorum exem- plaris fidem minuisse; itaque mirandum non est ab antiqois patribus genuinam nostrae translationis scri- pturam lectam non fuisse. Quae cum ita sint, errant qui pro germana lectione invenienda, non fontes ipsos (qood iubent saeri canones), sed patres ipsos sequen-

dos potius esse dicunt. Tum enim ad veterum patrum lectionem pro gennina leetione invenienda recurren- dum est, cum neque ex origlBali hebraeo aut graeco, neque ex sententiae ductu et loci circumstantiis, ne- que ex plurium fide dtgnorum codicum consensione, quaenam inter Tariantia exemplaria , germana sit le- clio deprehendi potest. VII. £st el alius error, qui multornm animos occupavit (et quidem saepe pugnavi contra illum ) ; putant enim Bibliorum lectionem ex Missalibus et Breviariis emendandam, el quoniam ita unus locus et alter legatur in ecclesia, eam lectionem anteponendam originali graeco et hebraeo, quasi sa- crae Scriplurae leclio mutanda sit ob Missalis aut Bre- viarii lectiones; ac non potius Missalium et Breviario- rum omDium ex fontibus Scripturae emendandae sint. Multa enim , Pater sancte , permisit ecclesia legi pu- blice, non quod omnino probaret, ant rectius legi non posse statuerit, sed quod reservarit suo tempore diiu- dicanda, corrigenda, in melius commutanda. Neque ideo dicenda est errores tolerasse in Bibliis, cum haee neque sanam fidem , neque mores oorrumpant. Plura quidem et maiora multa toleravit ecclesia antequam Hieronymus Biblia emendaret; et nemo ecclesiae hoc exprobravit: Suscipite, inquit Bieronymus fprotf. in lob.J, lob, et qui apud latinos adbuc iacebat in ster- core, et vermibus scatebat errorum, integrum immacu- latumque gaudete. VIII. Rursum cum mala distinclio el fiiisa interpunctio sensum corrumpat, el haeresim aliquando suam impii ex mala distinctione confirmare conati sint (/rena^us lib, 8. adv. haeres. c. 1.), infiniti loci sunt, in quibus germana et propria interpunclio neque servatur, neque nobis restituta est, et versus con- fusi , ut alienus propterea sacrae Scripturae sensus exco- gitandus sit ; quasi illud Hieronymus non incnlcaret saepius: Monemus (//6. 12. Comm. in Ezech. c. 40.) lectorem, ut silvam hebraeorum nominum et distin- ctiones per membra divisas, diligens scriptor conservet, ne et noster labor et illius studium pereat. IX. Item, cum in iis Scripturae sacrae libris, qui hebraice non exstant, omnia pene nomina latina el graeca, ut in Tobia, Iudith,Machabaeis,depravala sint; et suadeat Augustinus {lib. 3. de doctr. christ.J petendos esse cosmograpbos, ad intelligendas sacras litteras, ob ur- bium, montium, silvarum , etc. nomina, quae integrio- ra