Digitized by the Internet Archive

in 2011 with funding from

University of Toronto

http://www.archive.org/details/patrologiaecur19mign

PATROLOGIiE

GURSUS COMPLETIS

SIVE

BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA , UNIFORMIS , COMMODA , OECONOMICA,

OMNIEM SS, PATRCM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM

QUI AB ^VO APOSTOLICO AD USQUE INNOCENTII III TEMPORA

FLORUERUNT ;

RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QU^

EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLIC^ TRADITIONIS PER DUODECIM

PRIORA ECCLESl^: S^ICULA ,

JUXTA EDITIOMF.S ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM

DILIGENTER CASTIGATA ;

DlSSERTVTIOMBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA ;

OMHIBUS OPERIBl'S POST AMPLISSIMAS EDITIONES QV& TRIBUS NOVISSlMIS SjECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS

DETECTIS, AUCTA ;

INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTl

SUBSEQUENTIBUS, DONATA ;

CAPITULIS INTRA IPSIM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOBEM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA ;

OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE 1N ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ;

DUOBLS INDICIIiUS GENERAI.IBUS LOCUPLETATA : ALTERO SCILICET REHUM, QUO CONSULTO , QUIDQUIIi UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR ; ALTERO

SCRII TUUjE SACK.&, ex quo lf.ctohi comperihe sit obvium quinam patres et in

QUIBUS OPERIM SCORCM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LiBRORUM SCR:PTUR<£ TEXTUS COMMENTATI SINT.

EOITIO ACCURATISSIMA, CCTERISQUE OMNIBUS FACtl.E ANTEPONENDA , 61 PERPENDANTUR : CHARACTERUM NITIDITAS , CHART.E QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS , PLKFECTIO CORKECTIONIS, OPERUM RECUSORLM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PEUQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPEKIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS. PRETII EXIGUITAS, PR.ESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODiCA ET CIIRONOLOGICA , SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSOIIUM, PRIMUM AUIEM IN NOSTRA BJBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES .£TATES, LOC"S, I.INGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATOKUM.

SERIES PRIMA,

1N QUA PRODELNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESULE ECCLESI/E LATIN,* A TERTLLLIANO AD GREGORILM MAGNLM.

ACCURANTE J.-P. MIGNE , <£uv$uum Gomyletimim IN SINCULOS SGIRNTUR ECCLESIASTICjE RAMOS EDITOKE.

PATROLOGl^E TOMUS XIX.

POETARUM : JUVENCI , OPTATIANI , SEDULII , SEVEM Rhrtoris , FALTONLE ,

AUSONII,

TOMUS UNICUS.

PARISIIS, VENIT APUD EDITOREM,

/;V VJA DICTA D'AMU01SE, PRES LA BARRlERE DT.NFER,

ou PETiT-MONTROUGE.

1846.

THE INSTITUTE OF ; STUD1E5

lO ELMSLEY PL. TOROhTO 6, CANAOA,

DEC

3.019

OUARTI S,ECULI

POETARUM

CHRISTIANORUM,

JUVENCI, SEDULH, OPTATIANI, SEVERI

ET

FALTONIiE PROB;E,

OPERA OMNIA,

AD FIDEM

AREVALENSIS ET PISAURENSIS EDlTIONUM

RECOGNITA, EXrRESSA ET EMENDATA.

ACCEDUNT

D. AUSONII BURDIGALENSIS OPUSCULA OMNIA,

TAM SOLDTO QUAM STRICTO SERMONE SCRIPTA , EX VARIIS RECENSIONIBUS INTER SE DILIGENTER COLLATIS COLLECTA , ET CURA QUA PAR ERAT CASTICATA.'

TOMUS UNICUS.

PARISIIS , VENIT APUD EDITOREM , IN VIA DICTA PAMBOISE.', PRES LA BARRIERE DENFER, ou PETIT-MONTROUGE.

1846.

ELENCHlS (JpfeftlJM

QUJE IN HOC TOMO CONTINENTUH.

JUVENCUS.

Historia Evangelica. Col. 53

Liber in Cienesim. 345

Carmen de Laudibus Domini. 379.

OPTATIANUS. Panegyricus Constantino Augusto dictus. 395

SEDULIUS.

Carmen Paschale runi Opere Pascbali junctum. 533

Elegia. 753

Hymnus. 763

Epigramma. 771

Carmen de Incarnatione. 773

SEVERUS RHETOR. Carmen Bucolicum de virtute signi crucis. 797

FALTONIA PROBA.

Centones Virgiliani. 803

■ AUSONIUS.

Epigrammuta, Idyllia. Epistolae, nec non et alia opuscula varii generis. 817

Imprimerie de Vbatet dk Sdrcv et^O, rue de Sevres, 57,> Paris.

AISNO DOMIM CCCXXIX.

C. V. AQUIL. JUVENCUS,

PRESBYTER HISPANUS.

(Juxta editionem Arevalo.)

<&pt£tola Jrdrtttttorta*

Illuslrissimo et reverendissimo domino D. Gregorio Alphonso Yillagomez Louenzana, eijuiii praeclari regii ordinis Hispmiici C;iroli III , archidiacono Calalravse , canooico Tolelano, eic. , Faustinus Arevalus. Lvangelicam Historiam, Grcgori, vir amplissime, qnam Latinis versibus Juvencus presbyler reddidit cum ud vetera excmplaria recognoscere, subjectisque notalionibus, quod proxime in Dracontio, ncc multo untc in Pru- dentio, fcceram, illustrare constiiuissem, jamqueadeo in eo esscm, ut dc cditione cogitarem ; urgumenli difficul- tate non minus quain majcstate subilo delcrrilus , Oinnino ab hac mente deslilissem, nisi tu pro co, quo cs in omne litterarum genus, tum vel maxime in has sanctiores studio, inlercessisses, stimutosque milii cum ad alia opera absolvenda, tum pmserthn ad hoe pcrficiendum admovisses. Ilaque, quod faciendum erat homini, tol no- minibus tibi obstricto, quiquc lanlum judicio atque amori luo tribuit, quantum quampaucissimorum, slatimtibi parui , ac Juvencum meum qualitcrcumque absolutum typographicis operis excudendum tradidi ; quem modo a prwlo recentem tibi sislo, virtuti, ut ail ille, ac meritis dedicans librum tuis. Faleor sane. cjus editivncm non illam quidcm ad ungucm perfectam, aut numcris suis omnibus absolutam fui&se: sed tamen omnicm, quw adliu: procuralw sunt, locupletissimam, et ad eam perfectionem, quasique fastigium, quod a me exspectari poluii pro virili mea parte, uttibi obsequerer, esse perductam, neino, opinor, inficiabitur. Qua in re non solum me quam gratissimnm erga te cognosci cupio ; sed etiam spero, opto quidem certe, memorem videri bene/iciorum, quai ab eminenlxssimo cardinale Francisco Anlonio Lorenzana, arcliiepiscopo Toletano, luo aiuncuto, tuiqne amaniissi- mo, in me collalasunt, quceque ego memoria colam sempilerna. Quid uutem mihi gratius et oplatius, quid ju- cundius uccidere potuit, quam ul vetustissimum chrisiiance poeseos monumentum, a nobilissimo presbytero Uis- pano Juvenco, profanis perinde ac sacris lilieris apprime excidlo, bub ipsa inilia pacis a Conslauiino imperatore Seclesiw redditcv elaboralum, et nunc denique a me recensitum , te hortalore el auspice , qui ea decora omnia quibus Juvencus maxime excetluit, in le ipso collecta refers, prodeat in lucem, communemque rcipublicw clui- stiance uliHlatem? Ut enim prwclara illa avitw nobilitatis tuw monumema, et tropliwa prwteream, quw jam inde aprimis Hispanorum prwliis contra Mauros in oppido Mogroveio adliuc risunlur, habes prvfeclo in majoribus luis, quibus jure, et merito gloriari possis, duos egregios viros Sauctorum fastis ascriptos, Turibium Alphonsum Mogroveium, archiepiscopum Limanum, elVinceniium Lorenzana, abbatem ordinis S. Benedicti, cujus reli- giosum cultum domus tua malerna saceilo, ara, sacrisque concelebral. Ilabes clarissimos duos antistites Pe- trum Villugomez, qui in archiepiscopatus Limani provincia S. Turibio avunculo suo successit, et multa iugeuii doctrinwque suw monumenta lilteris consiqnata poslcrilali commendavit ; et Ferdinandum Villagamez, cpisco- pum Tlaxcalensem, qui concilii nMexicuni parsmayna fuit , cujus decreta et cancnes in ordinem formamquc digessil. Habes, atqueintueris, ut de aliis laceam, duo illa fulgcntissima Hispaniw lumiua, par nobile fralrum avunculos tuos , eminentissimum, quem modo nominabam , card. Franciscum Anlonium Lorenzana, hujusquc non minus meritis quam nasccndi sorte germanum, Tlwmam antistitem Gerundensem. Tot tamque prwclaris domesticis exemplis excitatus, quid miremur, si pluraalia ornamenta virtute et ingeuio parta tibi comparaveris, ul multo muiueris tuis meritis quam tuorutn laudibus commendari? Magnam equidem dc tc jam mullo ante opinionem comprelicnderam, quem non ncscirem excellenti ingenio prwdilum, incredibili disccndi desidcrio in- censum, prwclaris jactis pueriliw et adolcsceniiw fundamentis, eloquentiw laude ornatum, cujus non illa qui- dem multa, sed sane illuslria monumenla in vulgus prodierunt, ita in graviores facultales, prwsertim vero in theologicas toto animu incubuisse, ul a primis juventutis annis gravissimum munus quarcndi in omni th.olo- giw genere, et judicandi de iis qui in amplissima diwcesi Toletana ad unimarum curam assumcndi prvmoven- dique sunt, magna cum gloria, ac nominis existimatione suslineas. Verum opinionem meam longe vicit pcrspecta mihi singularis ingenii lui vis, et sacrw doctrinw uberlas; cum le Romw multis mensibus commorantem, fere quotidie de aliissimis religionis noslrw mysteriis, ut occasio sese dabul, cx tempore subtiliter disserenlem audic- rim, alque ita difficillima quwque ad vivum resecantem, eaque facili el pro/luenti oralione expedientem, ul inge- nium videreris (Augusli verbis ular) in numerato habere. Nec secus exislimarunt tol illi viri principes, Eccle- siw et litlerarum decora, quorum in consueludinem, doclrinw umore duclus, le libenli animo dabas, et quibus ipse impense cltarus, acceptusque eras propier ingenii prwsiantiam candoremquc animi bene constituii. Mirari Patrol. XIX 1

ii C. VETTIUS AQUILINUS JUVENCUS. ii

eiiam in te ticuil avidumstudium Romanas antiquitates qua sacras, qua profanas investigaudi, judicium exqui- situm in liberalium artium operibus a^slimandis, ardens desiderium introspiciendi omnia pietalis opera, qiuc multa ac varia Romas sunt ad hominum wrumnas sublevandas sapienler instilula ; ut maximopere optandum sit, tales ex Hispania huc venlitare viros, qui vicissim et bonam existimalionein de gente nostra apud exleros inferant. et hinc iu palriam reduces boui aliquid tamqitam ex mercatura bonarum ariiuin rcportent.

Utinam vero mea hazc in Juvencum exercilaiio, qua tuo eliam itineri Romano accepta referri debel, cwteris tuis cogilationibus et curis responderet ! Verum si qv.id in ea deeril, vel poiius quidquid deeril, dcerunt enim multa, facile spero, le mihi condonaturum, vel propler ardui operis difficullalem, quamipse in Breviario lsi- doriano, in S. Martino Legionensi, in Patribus Toletanis recognoscendis ,ut eminentissimi ediloris Lorenzana laborem ali/ua ex parle relevares, diu experlus es, vel propkr singularem humanilatcm , qua bonarum litterarum cultores complecli soles, el me cum multis, vel dicam, ne parum gratus vidcar, cum primis benigne compieai voluisti. Yale.

Rotme iv kal. Oclobr. mdccxcii.

PROLEGOMENA IN G. VETTLUM AQUILTNUM JUVENCUM.

CAPUT I. A nostri geslis dictisque enarrandis confereiidum qui-

Sk Hieronumi de Juvenco teslimonia expenduntur. dem a me esse inlelligo ; sed adjumenlum lioc valde

Opinio de religioso cm/iv olim Juvenco pr&siilo re- exiguum ad laiitum onus subeundum esse facileper-

jjcittir. spicio, cum istiusrnodi tractaiionem non nisi timide

1 i. Post Pruilentiuin el Dracontium ad vetera et pedeienlim quivis quamvis experieitlissimus de-

exemplaria recognilos cl, quoquo modo potui, illus- be;it aggredi. Sequar igitur ducem Juveucum non

Iraios. non lam a me reddcnda esi raiio, curnunc quidein passibus a^quis, sed lamen ut potero. Coiu-

Juvenrum simili cullu or;;aliim edam, quam cur lam- iiienl:iliones in Sediiliuui, Aiaiorem, aliosque sa-

diu dislulerim, autalios illi praitu eriin. Esl ei im Ju- cros poetas in aliud tempus differam, ne niilii ali-

vencus, ui poelarum cln isti uicruin oinnimn , (|uos quis exprobrel, quod Antonio Nebrissensi Nicol. An-

inier Lalinos quidem exsiitis^e certo novimus, anti- tonios objiciebat Bibliolb. vet. I. n, c. 4, port. I,

qaissiitlUS, itaeti;»mnitoreverborum,Eleganliastyli, num. H4s Xnllnm vero haciemtshabuisse Juvencum,

ei velori qmdam simplicilale, ad divinum sui car- qni criticce industria? , uul expticaiionis facem , qua

minis nrgumenlum plane accommodaia, priest ntis- indiget, ei prailuceret, prceler unum Barihium ex parte

sitniis. In ejus autein poemate inm ^olum iuirari li- aliqua, et Fabricium levi manu in re itsum, eo mmjis cet primam, saltem inter Laiinos, qualuor evangelio- B tniror , quod cnm Antonius Mcbrissensis nosler , qui

rum concordiam , ad cujus imiialionem inuumenc potuil, debuiique nna citm Selulio et Aratore mullo

aliicpostea prodierunl, vernm etiam peculiares qnas- mngis Juvencum civem snum commendare piis leciori-

dam interpreiationcs sacrarum litterarum vetusiale bus a se cxplanaiuin , in Seduh.o quidiin industrue

sin commendabiles , varielalem prauerea leciionis sno? operam poslerilaii transntiserii, jn Aralurcm tuin-

in \olumine Evangeliorum , quo ille si:o lempore, mentaria parata se habere alicnbi testatus fueril : Ju-

ineunie scilicet saicilu iv, utebalur. venco aulem Hispano nullus supp:iias ivisse referatur.

2. Yerum Prudeniio principalum interpoetas ehri- Ne vero meo mori desim, bis Prolegoiuenis com- stiauos, quem olim libens cum plcrisque asserui ob pleciar quiquid de eo , de ejos operibus, ccdicilms mirabilem rerum et carmirium vaiieiatem, acutis- mss. , edilionibusque , niullis iti locis dispersum simum ingenium, ingeaies spiritus 2 poeiicos, et collegi.

singulareindoeirinam. nec nunc quidem negare, Mt 4- Non exigua laus Juvemi esl, quod a S. Niero-

in dubinm revocare e>t animus. Ul autem pmine nymo non semcl nec perfunctorie laiidalus fueiil :

posl Prudeniium e mea mann prodiret Diacoutius, ncque eniin de ejus 3 vila qiidquam aliud explo-

illa me raiio impulii, quod bnjus carmina duabus raium liabemus, quam quod de eo iradidil Hierony- paiiibus auctior i . quaui i;u;fi anlca prodieiant, in C mus. Ita ergo pr;cclarus hic doclor de Vir. illustr.

codicib'is inss. a me ruperla, ex qnibus omnino alius c ip. 84, tom. u, col. JJ09 : Juvencus, nubitissiini ge-

Draroniius appiret, nuilo msjorcm ulililalem stn- neris , Hnpanus presbyler , quatuor Ev:tnqe:ia lu.ut- di"Sis dectrinee ci anli(p:ila!is sacnc milii vi-a sunl miris versibus pene ad verbu n liausferens, qnaluor allalura, quam c •iii i ■ Mc MM ull;r mc;r in aliis libro- composuit , et nonnulla eodcm meiro ad sacra-

cbrisiiaii'- i;i quorum poesi vix aliud agere iremorum ordinem \)< rtinenlia. Floruit sub Conslan*

licel, ni.-i vetorem leciimiem, codicibusoplini.i -notarj tino principe. Iu quodain Juvenci codice lioc lesli-

n; pectis, consiiiuere. monium exprimilur cum aliqna varielate, ut referam

3. Delerrebat me etiam ab editione Jiivenci ma- nuni. 50.

jestas ipsa argumenti. Quod si usu N exercitalione 5. Vallarsius in noiis animadvertit, ex ipso g< nti-

in hoc genere aliquid profeci, id tolum in Salvaioris litio nomine salis apparere, Juvencum fuisse nobi-

tft

PROLEGOMENA.

ii

1 ssimi generis, quia in libris antiquis, Jureto lesie, A l»m nomen Juvenci, adeoque Vettius, aut Vectius

appellaiur C. Vcttius Aquilinus Juvencus. Cerle Hie- ronymi teslimonium de nobili genere Jttvenci pro- batione non indigel. Verum arguinenlum aliquod pro eadem imbiliiate non quidem omnino perspi- cuum, sed probabile peiilur ex quatuor nominibus, quibus in veluMis membranis insignitus est Juven- cus. ILcc auicin nomina non eodem modo ab omni- bus efferuntur. Joannes Albertus Fabricius in Bi- blioth. Lat. libr. iv, cap. % ex Jurelo pag. 275. ad Symniacli.. et Panlo Colomesio in Paralipomenis ad Cbarlopliylacem Guilielmi Cavei, et ad dialog. 5 Gy- raldi de poeiis, ind grum Juvenci nomen aii esse Aauilinus Caius Veltius Jurencus. 6. In codicibus mss. referendis, num. 50G et

scribendum est, quamvis etiam Veltus, et Vetus, ct Vetuus in vclei ibus nonnullis nionuinenlis reperia- lur : nani gentililia noinina ab aliis derivari sole- bant , ul Cornetius, Tutlius, Claudius, Julius, .Emi- tiiis, eic. De nomine vero Veltii , aul Vectii nihil aliud babe > quod ex aniiquis proferam, nisi quod Glandorpius in Onomast. Roni. anmen familLe Ro- niaii;o pl.beioe tradit esse, qmc landem subimpera- loribus resj icere ad bonores coepit. Plui es tamen Veclios illusires noininat. In Juvenco id nonicn ma- gis, ut di\i, gent liiiuin est, quam famili:»*, adeoque cum baecnomina geniilitia plerumque ex loco aliquo, aul genle manaveriut, ut Tcrquinius a Tarqu.niis, noii inepia conjectura duci pot> st, Juvem um ex Ve-

seqq., modo profertnr appelfatie G. Vectii Juvenci, B ctonibus seu Velionibus popolis LusitaniaB aniiquae

modo Aquilini Juvenci, modo Q. Velti Aquilii Juven- ci, modo Gai Vecti Aquilini, modo C. Veltii Aquitini Juvenci , mod» C. Velti Aquilini Jurenci , m»d» C. Vectii Aqriiini Juvenci. Remigius Ceillieiius , de S ript. eccl. tom. iv, asserit, ejus uomen in qui - busdam mss. esse Aquilihui Caius Vetlivs. Neque oniillendiim, in duobus codicibus inanuscriptis Flo- rentinis addi V. C, qu.e no';o innunnl virum claris- simum : de qno liul» dixi ad Prud niium, iu Pio- legom. num. 50 seq. Sed, ut ego suspicor, Jiivencus vir clarissimus non a veieribus, sed a receuli aliquo librario vocalus est. Iu codice Vaticano reginae Sue- cwe, queni describam num. 48, sic nomiua Juvemi invenio : Gai Vetti Aquitini Juventi ; iu Ottoboniano

inter Durium ei Tagum 5 origiuem suam traxisse. Ac lortasse Iiaec fuit causa cur iiennulli patriam Ju- \enci Olivam fuissecnnfinxerini, ul paulo posi o.-len- dam. In Ilisloria ecclesiastiea Natalis Alexandii sae- culo IV, eap 6, art. 4, nomen b»c Juvenel offeitur Vestius, et lertio loco ponitur, soilicet Caius Aqnili- nvs Vcstius Juvencrs : uli etiam ex IViro Pitboeo tradidil Labbeus, de Scripi. eccles., qui lamen ex veteri alio exemplari profert Gaium Vectium Aq;i- linum.

9. Romani prscuomine et uomine non contenti , addidertmt cognomen. Ilujusmodi cognomina aut ab animo, aut a corpore , aui a « asu imponi sole- bant. Videlicet a colore dicli snnt Rulilus , Ebur-

veto, de quo agam num. 49, ita : Gai Vetti Aquilini C nus , Aquilinus, Albus , ISiger, Rufu;, Flavus , ui

explicat Sigonius, de Nom. Rom. Festus praennmen Aquilius ait esse : Aquilius prmtomen ab aquito co- lore , id est nigro, dietrm. Melius inierpretaberul ,o- loreni aquilum rufum , aut subhigrian. Ncque sem- per Aqu.ilius est prsenomen , ut cernere licel ii C. Aquilio , a quo Aquilia le.x exslat Dig. lihr» ix, tit. -2 , qoi tolus est de lege Aquiiia, sive ad lcgem Aquiliam. Glandorpius in Onom. R' m. pluies Aqui- lios recensel , in quorum plerisqne Aquilius nomen cst , non pranomeu : lioc iosum observo in veteri- bus inscriptionibus , in quiLus nonnumquam Aquil- lius reperitur scriplum. S«culo iv fjoruil Aquilius Severus, scriptor Hispanus, a S. Hicronymo, de Scripl. eccles. c. 3, et a Nic. Antonio, I. u , c. 2 ,

Juvenci. Discrimen stHum est in Juvenli, et Juvenci nomine : 4 nam Gai pro Cai clare in utroque legiiur : el eodem modo legilur in veleri alioexemplari, quod ex Labbco, nuni. 56, indicabo.

7. Iiaque pra?nomen Juvenci Gaius scribi posset. Elsi enim pnenomen hoc, quod in noinen aliquando transil, pleromqne Caius scribalur, lamen reperilur eiiam per G sciiplum , ul in Cenotapbio Pisan» C. C;csaris : Duce eqnestrcs inaurahe Gai et Lucii Ccrsa- rum staluce ponantur. Qnimilianus, libr. i, cap. 7, docet Gaius pronumiari, etiam si Caius scriiKitur ; el Graeci quideiu per G semper efferunt r«ios-,elnon- niilli a ftmt, gaudeo , quasi a gaudio parcntum de- diiclum lioc vocabulum volunt. Valeiius Maximus,

sive auctor sit Tiius Prubus , aut Julius P.uis, in ^ part. i, Dibl. Vel. Ilisp. kuidalus. In nonnullis mss.

epitoma de pranominibus id annotalum reli iiiit, et similem sctibendi varietaiem in Gncus animadvertit : Alii neum, alii gnelm, alii cneum scnbunt. Qui G lit- lera in hoc pro.mmine utunlnr , antiqmtatiin sequi vi- denlur , qiuv multum ea littera usa est . . . Qui C, corruptione sijUubce dtiectari videnl;:r. Confer, si pla- cct. Norisium, de Cen»i;ip!i. Pis. disseit. 4, cap. 5; noias Dionysii G»lbolredi ad Fesluni, veibo Gaia Cieatia; ei Sigoiiiuni, de Nom. Rom.

8. Nomen sccundum J;;venci , quod a vetetibus Rtunaiiis simpl ciier nomen dicebatnr , ul primuni pr.cnoo! ■■» n .ii \ eiius, sed Vettius c.st, nisi si fo; le c.ii magi> anideal Yctiw;. Id videtnr esse gcnlili-

is dicilnr Achillius , in aliis Acilius.

10. Juvem i agnomen . ul codiccs plerique con- semiiinl, non Aquiiius c t, qu»d nomcn apud anti- iptiores RoinaiiOs m gis in usn erat , sed Aquiliuus. GiiLiaslus tainen Aquilium vocat, cujns verba afle- ram num. 37. 1» Actis Sai;clorum cl Mai lyrologiis plnrimi »cc;irrunl Aquilioi dicii; nec desunt qui codem noinine \ocentttr in ellinicoruin aMiqtfh in- scripiionibis aliisque montimenti>. Sed omillendus :i n»Lis no;i esl is , qui cuni .iincnc» Iribus primis nnininibiis c»n.enit, C tettku Aquiliuus, consul ctini Q. Junio lluslico anno Clnisti 16'2. In Fastis soluni nppi lin.:i Vtiius Aqttfttmt, scd apud Gru-

C. VETTIUS AQUILINUS JUVENCUS.

16

lerum exstat inscriptiu peninens ad lempora Marci, A muliis modis alioqnin corruptum reperitur, ut pro

ei Commodi AA., quam Lipsius vidit Bomse ad lem- plum S. Ludovici in sedibus Q privalis : in qua in- ter xv viros stlit. judic, ut videlur, aui inler alios collegii xx virorum secundo loco nominalur C. Yet- liits Aquilinus , qui, ul ad marginem notatur, fuit consul anno Urbis 9i4; alque iia vocalur a Pagio, qui praenomen Junii Rusiiii Lucium inscribit. Alius fuil Q. Vetlius Aqnilinus consul anno Chrisli 125 , alius Vetiius Aquilinus consul 286. De bisomnibus conferri possunt noiae Mansii ad Pagium, anno Cr- bis 878, 915, 1059.

II. Fortasse ut a C. Vetiio Aquiliuo consule, aut ab aliis ejusdem suse genlis Vetiiae et familise Aqui- linorum Juvencus distingueretur, addiium illi est

Juvenci , vel Juveniii saepe reperias Eventii , Inven- lii , Yventii, Hivenlii , Quenlii, Yentii, Hyvenlis , Yenuntii. No>ler eiiam Juvencus non solum alicubi Juventius appellatur, sed etiam Hiventius, et ali- quando Juvcnis, ut colligilur ex Montfauconio Bibl. Bibliotb. pag. 508, ubi ex bibliotlieca Ambrosiana Mediolanen-i recensel Aquilini Juvenis poema de Ac- tis apostolorum. Inielligo aulem codicein illum complecti Aquilini Juvenci poema de qualuor Evan- gcliis , et Araloris de Aciis Aposlolorum. Ac for- tasse error est in Montfauconio , non in codice ve- teri : in indice quidem Montfauconii is codex clarc Juvenco attrii uiiur. 14. Alius fuit Juvencus Coelius Dalmata, quem

hoc ipsum nomen Juvenci, quod quarium est, ac B diversum esse a Juvenco presbylero observavit Fa-

bricius Bibliolh. Lat. lilir. iv, cap. 2. Scriptor etiam is ciirisiianus fuit, vitamque Attilae oralione solula composuil , cujus ssepc mentionem facil Barlhiiis in Adversariis, Juvencum Coelium Calanum auctorem vocans. De hoc Juvenco scriptore Vitoc Aitiloe, ejusque editionibus videndus est Joannes Vogi.de Libr. rarior. Typis eam Vitam commissam luisse Nic. Aiiioniiis, cum de Juvenco scripsit, ignorabat : quse lamen longe ante prodierat, scilicel Ingolsla- dii 1604, iu 4U. Sidonius libr. ix, epist. 14, comme- morat Juvenci Martialis historiam , vel, ut alii le- gunl, Juventii, aul Yiventii. Savaro ad eum locum Juvencum a Martiali dislinguit , putatque hunc esse GargiliumM.irtialem, cujus Lampridius et Vo-

coguomen recle diceiur. Kevera Juventius nomen est inler Romanos noiius nobiliusque : et hoc no- nien Juvenco noslro asserere possemus ex codice antiquissimo Vaticano reginae Sueciae , ubi in hne pairius ejus nominis casus effertur Juventi. Juveu- tium veterem poeiam comicum ex Cb.irisio , libr. n, laudat Barthius Advers. libr. xxi , cap. 5, col. 1025. Sed cum omnes alii codices el codex ipse leginae Sueciie in principio Juvencum exhibeanl, nefas esset a tam recepio vocabulo di>cederc : praesertim quia rationem habei in veieri Romanoruni consuetudine, qui mulla coguomina ab uiroque pecore , majore et minore , snmebant. A^cribam verba Varronis libr. n de Ke rust. cap. 1 , ex correciione Sigonii de No

inin. Rom.: yomina mulialiabemus ab uiroque pecore, C piscus ineniinerunt. 3 Sirmondus in not., cunid

a tnajore et minore : a minore Porcius, Ovinius , Caprilius. Sic a niajore Equitius, Asinius. Est aulem inielligendum, cum dicimus Capram , Tauruni, Yilu- lum , coqnomina adsignificari , quod dicuntur Annii Cuprce , Statilii Tauri , Pomponii Yilnli : sic a pecu- dibus alii mulli. Paulo aliler id in edilis legilur.

12. Juveiuus ergo a juvenco cognominatus esl, ut Moschus poeta Graecus : nam p.6<T%o; juvencum si^nilicat. Hoc verbo lusus est Bailliius libr. vm Epidorpidum, num. 74:

Tenere aratra dignior viro laurus Jugo Juveiicusoudit hic Aratorcm.

Sermo iili est de duobus his poetis christianis Ju- venco el Aiaiore. Neque vero ignotuin oinniuo est D Juvemi vocabuluin inter 7 ooinina propria Lalino- rum. Papiae celebris esl ineinoria S. Juvenci cpi- scopi Pypicnsis. De hoc accipio, quod Montfauconius in Bibliotii. Biblioth. Mss. pag. 1245 , col. 2, inter libios mss. monasterii S. Petri Carnutensis rcfert HaymonU Expnsiiionem in Epistolas S. Pauli , elc, In cujus principio , ail, sunt lujmni de passione Clirisli , de S. Diouysio , et de S. Juvenco episcopo.

15. Advertenduin lainen est, in Marlyrologio Ro- mano legi ad diein 8 Februarii : Papue S. Juventii episcopi; el ad diem 12 Septembris : Apud Tkinum S. Juventii episcopi. Ia aliis tamen Martyrologiis, et in multis mss.^nomen Juvenci exprimitur, quod

scriplorcm asserit Juventium Marlialem , ac conjicit esse hunc ipsum Gargilium Marlialem ab aliis me- moratum.

15. Cum quatuor Juvenci nomina singillatim ex- posuerimus, illud nunc addere supervacaneum non est, saepius mares apud Romanos quatuor nomina habuisse, prsenoinen , agnomen, cognomen , et no- men , idque nobilitalem geueris arguere, ut cum Alexandro ab Alexamlro notavi Prolegom. ad Pru- deniium, nuin. 41. Kodem loco ducui cum Sirmondo et Marchione Scipione Maffeio, mediae aclatis nomi- num propriam hanc quodammodo legem fuisse , ut proprium cujusque nomen in ultimum locuni conji- ceretur, ut in Marco Aurelio Cassiodorio Senatore (nam Senator iiomen proprium Cassiodorii a Maffeio dicitur), et in Marco Aurelio Clemente Prudeniio. lta cigo seutiendiim esl de Caio Vetlio Aquilino Ju- venco , quamvis hic ordo nominum in Juvenco, uti in ;iliis, aliquando inversus reperiatur : solebat eriim id lieri ctiam apud antiquiores Romanos.

16. Ilactenus de nomine Juvenci, quod Hierony- mus expressil, deque aliis tribus quse lacuil, ac de nobiliiale generis , quam diserte aflirmavii. Alia nunc noia Vallarsii expendenda est, qua ad verbum llieronyini quutuor, elc, adjecit : Yerius, notanle Fabricio , dixisset : Historiam evangelicam quatuor libris digessit, Mattlioei seriem prce cceteris sccutus : non singulis evangelislis singulos libms impendit.

17

PROLEGOMENA.

18

Equidem non video qua ratione Fabricius ei Vallar- A Historia deccrptas. De earmine in Acla \Q aposto-

sius Hieronymo imputent , quod aut dixeril, aul dixisse videatur , Jnvencuui singulis evangelistis singulos libros impendisse. Quod enim quatuor Evangelia transferens Juvencus qualuor libros com- posuerit , id vere asseritur, etiamsi non singulis ev.ingehsiis singulos libros impenderil , scd concor- diain evangelisiaruin suo ordine exposuerit. Mat- thaeum quidem prsc cieteris secutus esi, non quia or- dinem i|uem liabei Bfallhscus , semper pneiulerit, nam seriem vit;c Jesu Christi apposiie ex quatuor evangelistis digerit, sed quia plura ex Matthsco su- mit, quam ex aliis : siquidem Evangelium Mattlisei singulis aliis tribus locupleiius esi. Andreas Gallan- diu>,qui lomo IV suaa Bibliothecae Pairum Juven

loruin , quod Aratoris est, et per errorem Juvenco in quodam ms. codicetribuitur, lege num. 13 et 41. Major conlroversia orilur de carmine in Genesin, quod in Collect. vel. script. Edmundi Martene lomo IX, col. 15 seqi|., sub Jnvenci nomineediiur ex codice Corbeiensi anle nongenlos vel nunc qui- dem mille annos exarato; quod coiifirmaiur codice infra num. 45 indicando : et in eamdem rem trahi polesi , qui num. 44 laudatur, codex Juvenci in ve- tus Testamenium , nisi error bic sit pro in novum Testamentum, de quo redibit sermo eo loco. In hac conlroversia quid ego senserim, dixi in Prolegom. ad Prudenlium cap. 25, n. 220. Alii id opus Tertul- liano , alii Cypriano, Elias Pinius ex conjectura Sal-

cum inseruii, 9 eumque summopere laudat , in B viano Massiliensi , quod Allixius etiam putabat

Prolegomenis ad eura toraum, cap. 15 monei, Juven cuni plura omisisse, quia omnia D. N. Jesu Chrisii gesta, non omnia dicta exprimere voluit. Prrcier hisioriam quatuor Evangeliorum Hieronymus in Ju- veuci elogio indicat nonnulla eodem melro (versibus hexamelris) ad sacramentorum ordinem pertinenlia. Hajc adbuc latenl, aut , ut magis pulo , inlercide- runt. In Monlfauconii Biblioih. inss. ex bibboilieca Valicana reginaj Sueciae nuni. 1254 annoiatur , Anonymi iiber compendiosus de septem sacrameniis metrice compitatus , qui vocatur communiter Decretale ad informationem sacerdolum cum expositione. Qui liber, ut ex vel sola inscriptione colligere libet, minime Juvenci viiletur esse. Relinquamus etiam

Georgins Fabricius inter poetas Cbristianos iiuiium hujus poematis protulit, Cyprianoque adjudicavit. Andreas Rivinus,qui Tertulliani opuscula poetica notis illustrata LipsiaB 1651, in 8°, vulgavit , locum in his dedit liuic imperfeclo libro in Genesin.

17. Editor colleciionis Pis.turensis poelarum non solum Cypiiani noinen eidem carmini praemittit, ve- rum eliam in nota ad caput Joannis Alb. Fabricii de Cypriano in Prolegomenis ad tom. V alfirmat, ma- nuscripta , testibus omnibus editoribus, Cypriani nomen prxferre , neque raiionem suppetere , cur a manuscriplis recedamus. Ignorabai scilicet collector Pisaurensis, poema in Genesin longe auctius editum sub Juvenci nomine in Collectione vet. Scripl.

auctori suo Hildebeno versus , quos sub ejus no- G Edmundi Marieue, et initium ejusdem in multis edi-

tionibus Teriulliani ex mss. repneseniari. Illud vero Mai tenius bono more, iideque oplima effecit , quod ms. codicem exacte exbibuit : nam primi editores poeiaruni Christianorum magnam sibi licenliam ar- rogarunt, ei ad regulas metii, quas ipsi didicerant, ver^us relihgebant, qtiiu saltem scripiuram veterem a se in inembranis repei tam indicarent. Jam poema in Genesin, quale ex codice Corbeiensi Maiienius ex- prompsit , ad saeculum vi , aui post facile rejiciet, qui poetarum Chrislianorum stylum et consueiudi- nem in arte melrica per diversas eorum «lates probe calleat. Idem judiciuni meum esto de carminibus aliis , qu;e sub Tei lulliani et Cypriani nominibus solent laudari : qme foriasse alium Tertullianum ,

mine ex eadem bibliotbcca laudat Montfauconius num. 88 : Prosperi Aquitani epigrammatum libri iv... Hildeberti versus de sacramentis. Petrus Crinitus in Yita Juvenci ail : Aliquot hymnos fecit , quibus facile indicavit se optime merilum de religione Chrisliana. Paciaudus De culiu S. Joann. Bapt. disseit. 4, cap. 6, referi, Georgiuin Wicelium in Hagiologio , sive De Sinctis vet. et nov. Testaro. , Mogun- tise 1541, exscribere hymnos in houorem S. Joannis Baptiske , quos ccelesti meniis instinctu et artificiosa verborum conclusione fuderunl Juvencus presbyter snb Constautino et Adamus a S. Yictore. ln Hymno- dia llispanica §23, pag. 102, id mihi salis non li- quere afdrmavi. Wicelii i>tius Hagiologium nondum

reperire pomi : sed haud invitus niilii persuadeo, D alium Cyprianum H auctores habuerunt, non eos,

qui sa^culo ni vixenint. Non aliennm ab hoc loco es^epuio, ut ostendam nullum esse poetam sacrum inter Lalinos , quem Juvenco antiquiorem esse con- stet. Nam Laciantius eodem tempore vivebai, neque ejus esse carmina, qu;e vulgo illi iribuuniur, nuilii viri docti censent. Commodianus vix inter poetas locum meretur, cum solum versus polilicos, ui Gi^ci vocant, effuderit, servalo quidem numero hexameiri, neglecta vero quanlitate syllabarum. Adde Commodianum a Gennadio cap. 15 deSciipl. eccles. post Laclanlium collocari, quamvis nunc conjicianl nonnulli floruisse euin tertio saeculo. G. Fabricius in Comment. poet. Christ. Yictorinum

hymnuui vel hymnos Juvenci in honorem S. Joan- nis Baptist;e excerptos esse ex libro i HistoriaB evangelic;* , ubi Juvencus narrat Elisabetham ex Zadiaria mirabili modo coucepisse, a Maiia Virgine deinde visiiataro , ac demum prcccutsorem Domini Joannem Bapiistam in lucem edidisse. Ex eodem libro pelilns eliam esl Juvenci hymnus in Annun- liaiionem, quem Fabricius Riblioth. vet. libr. iv, c. 2, num. 1 , referl ab Andrea Wilkio in priori parte sme IIeortograpliia3 edit;c anno 1610, in 8°, fuisse insertum : de quo vide nuni. 85. Neque alios liymnos crediderim vidisse Crinitum, nisi hnjus- niodi aliqua fragmenla , aui paniculas ex evangelica

49

C. VETTJUS AQUILINUS JUVEXCUS.

20

Piclaviensem, quem alii Pelavionensem dicunt , ex \ sub IRo principe a Juve co confeciam fuisse di-ei i*-

Hiernnymo ante Laclaniium el Juvencum claruisse tradit, ei'jue carmen de Jesu Christo Deo et IIo- niine ascribit. Sed mulii :ilii liim Imc carmen , lum alia snii Victorini nnmi.ie vulg.ta Mario Vic'oriuo Afro, qni saculo iv labenic <enex fidem Chiislianam amplexus est, adjudicant. C< illierius non duhiial af- firmare Juvencum aiiliquissimi;m etse oinniuin poCiaram Chrislianorum qui exstani. Quod aitinel ad carmen in Genesin, quoniam a multis Juveuci opus diciiur, refeiendum illud est inier opera .lu- venci ilubia , et mea quidem senlenlia int< r suppo- sitilia : cujus rei uon aliud magis efficax argumentum a me pr.ferri poiesl, quam ip-a contentio bujus peomatis i iini Hist nia e\ aiceiica.

tradii idem Hieronymus in epist. 70, al. 84, ad Magnum oralorein urbis Roime, cui ralionem red- dit cur in opusculis suis saBcularium litlerarum po- nat exenipla, ostendens quorum exemplo id faeiat, el post mullos egregios virns laudalos sic pergit : Juvencus presbyter sub Conslanlino historiam Domini Salvatoris versibus explicavil : nec perlimuit Evangelii majestatnn snb metri leyes milt.-ri'. De cwteris vel mortuis, vcl viventibus taceo : quorum in scriptis suis el vires manifestce sunt , cl volnntas. Sic auclorilale Juvenci sese lueiur Hieronymus.

21. Quo in elogio nolalum iuvenio apud Arntze- nium Miseell. cap. 5, ex lleumanno in Poecil. lom. II, libr. m, pag. 349, In nomiullis mss. legi

IS. Lihcniius coltoeabo inmr npera dubia Juvcnci g EvangetU veritatem pro Evangelii majestaiem. 13

earmeii auetOris iocerli Ue laudibus Domini , quod inter poeias Cbristianos edidit Fabricius pag. 705. A idor enim sciibebat eliam sub Conslanlino, alque ad Juvenci stylum acredit; simili etiam modo ac Juvenctfs, iu li;e poematis Cnnstaiitini laudes cele- brit. Oua; /aiiones si idm.ca: non snnt, nt dnbilare possimus, ;'ii auctor sit Juvcncus. sallcm id efficiunt, ut iinn nveliovi loc • > , quam pnsi Jmencum, pauci illi versus poeue inceiti, el Juvenci aqualis, collo- c niur.

19. In editione Basileensi Juvenci , Sedulii el Aratoris per ¥heod. Po luiannuin sialiui posl Ju- vencum addilur aliud p >emalion inscripium : Trinm- plius Clirisii heroicus ; ad cuj us marginem J2 ha?c est noia : /// exemplavi aucloris nomeu nun eral Q ascriptum. Idem carmen eodem tilulo reperiluf pnst Jnvencuin in elilinne Basileeusi Sedulii el Juvenci per Baillinlninaiiiii WeMheinomni anno 1541. Vi- deniur crrro hi versus in veieri aliquo exenijilari eadem lorma ac Juvencus exarati : qui lamen in collcclinne poetirum Chrisliannrum Fabricima , aliisque j ra:iermis>i sunt. Raiio metii ac Lalinila- lis iion niale eonstal in hoc carmine : sed suhve- reor ne opus recenlioris alicujus sil , qui sa> culo xi. vlxerit, et hanc appendieem Historiae evap- gelie.c Jnvenci snbneciere volnerii. Xon enim satis m hi liquet de antiqiitate cudicis, ex quo liujus- modi carmen cum Juvenco exlraelum est. Inl< rea illud inter npera dnbia aut suppositilia Juvenci re-

gei

Hoc lamen pra?fert Arntzenius; et Vallarslus nullam varieiaiem lectionis agnovit : neque porro sollici- tanda est scriptura vulgata , quam multi alii reti- neni , quia eadem verba Hieronymi , ut Juvencum laudeni, usurpant. Hoc ipsum innuit Fnrlunatus libr. i Vitae S. Martini initio :

Majestatis opus mctri canit arte Juvencus.

22. De anno etiam, quo carmen suum rn Evan- gelia scribcbat Juvencus, Hiernnymus tcstimoninm reddidit in additione ad Cbrnnicum Eusebii tnm. VIII operum, col. 787, ubi ad annuin Domini 352 ait : Juvencus presbyter , natione Hisp mus , Evangelia lie- roicis versibus explicat. Mirifice b.ec oinnia cnnfir- mantiir ex epilogo Historiic evangelicae :

Ha?c mitii pax Christi irihuit, pax hmc mihi saecli, Quam fovet indulgens terrse regeator apertaB Conslaiitiiius, adist cni ^jralia Jigna iueienti.

bl de Ciinstantino eo potissiiuum tempore pra;dieari pol.uit, quo Licinuim dcbellavil, nimirum anno o24, quem Biinn sequeuti occidijussii. Bs eo enim tempoie fere ad obitum usqne pacem per universum orbem Romanum fovit Consiauiiuus , dictus propterea se- curilalis aterme fundator, ut noial Fabricius in Comnient. poet. Chri>t., qui nescio quid sibi velit, dum ait, Jiiveiicuni Con-tantini imperatoris snorum lein|iniuni meminisse : poniificis Silvesiri menlio- nem omisisse, quia ejus nonduin fuit regia in impe- rio aut in orbe Christiano potentia alqae auclori' las. N* vebemenier ille errat, si colligere ex silen-

pnnere miiiime pigebit, pra-seriim cum obviuin non ]) lio Juv-nci vnlt, nullum fnissc lunc Rcmani ponlifi-

cis princip.ilum in orbe Cbrisiiann. Nihil enim eral causLc cnr Juvencus pacem sajeli laudaturus , ex qua otium vacandi musis saciis nacius fuerii , au- ctoiitatem Romani pontificis in toto orbe Chrisiiano commemoraret. Conler nolas ad cpilngum Historia: evangelica:.

23. Sextus Rufus in Epilom. bnud dissimili niodo hanc temporis illius pacem exponit : Conslautinus rerum dominus extremo suce vila' lempore expeditio- nem paravit in Persas : toto cnim orbe pacalis genli- bus, et recenli de Gvthif gloriosior cictoria, multis in Penas descendebal agminibus. Apud Carolum Pati- i.um Xumism Imperat. pag. 403 scqq. plures videre

sil. In codice biblioihe' ?e San-Cermanensi< num. 45 describendo indicalur carnien JuvencideAscensione; quod nihil puio |ieninere ad hune. triumphumChri-ti, iiiuno neque ad Juvencum. Forlasse enim versus aliqni sunt ex primo libro Araloris excerpti, el Ju- vinci noinen pro Aratore positum est. Eodem num. 43, codex alius San-Germanensis) Juvenco affingit procemium in Ojuis pascbale, quod Sedulio restiluere oportet.

20. Po>t opcra Juvenci de=cripta ojus selatem sic staliiil lliernnymus : Floruil sub Conslanlino pvin- cipe. Mendum quippe est, quod in nonnullis edilio- nibns legilur sti6 Cons'an'io. Hisloriam evangelieam

21

PROLEGOMENA.

22

licet 14 nummos Constanlini, quorum inscriptin- A ut puto, in aliquo bono auclore reperit, sed ex in-

nes pacem a Consiantino lundalam lestantur : VBI-

QVE VICTOR. FVNDATOR PACI5. BEATA TRAN-

QVILLITAS. I ii Ilistoria eccles. Naialis Alexandri ,

et iu Diciionario apparalus ad eam Historiam asse-

ritur, Juvencum Cnnsianlinn suum carmen nuncu-

passe. Sed cum solum fiat mentio Constantini, ut

indicelur tempus, fpio pocma conscribebatur, ejus-

niodi asserlio imbeeillo niiiiur lundamento. Sic Vir-

gilius in line libri i» Georg., quem singillalim cum

tribus aliis C. Mecoenas consecraverat. se canere ea

notat,

Caesardum magnus ad altum

Fuhuinal Euphralem, etc.

24. Pelrus Crinitus aetalem Juvenci sic definit Prwcipue floruit , impefantibus Constantio et Con stanle : qua tempeslate. in eloqnentia apud Latinos clari fuerunl Tiberiunus , Sazarius, et Flavius Vopiscus, qui de gestis Romanorum principum libros compo- suit. Sed quo auclore ad imperatores Cons:antium et Constantem Juvenci tempora differat , non expli- eat Criniius, neque puta ullum esse ejus rei ido- neum lestem. Syxius Senensis libr. iv Biblioih. Sanct. facilius ad Hieronymi senteniiam trahi po- tesl : Juvencus poeta sui cevi celebervimus. . . Con- slantino principe, et (itiis ejus imperantibus anno 550. Qui aut id exprimit, quod Hieronymus dixit , aut expriuiere certe voluit. Alioquin anno 530 filii Con- stantini caesares quidem erant, non vero imperato- res.

25. Incertum ergo esi, quem ad annum Juvencus C vitam produxerit. Incertum pariter, an alia munera praeter presbyteratus officium ge-serit. Ab Alcuino, quem num. 94 allegaho, presbyier, ct scliolasticus vocatur. Scholasiicus olim dicebatur is, qui in fo- rensi exerciialione versaius erat, ul probavi in Pro- legom. ad Prndeniium num. 48, pag. 51. Quo sensu non puto Juvencum ab Aicuino vocari scbolasiicum. Tribuebatur etiam ei vox rbetori, et erudiio; el id magis convenit Juvenco, episcnpaium Salmanticen- sem, quem Pseudo-Haubertus ad ann. 557 Juvenco affinvit, nemo jam non irrideat cum Nic. Antonio : qui pariter innuit, Jacobum Philippum Bergomen- sem, Marinaeum Siculum, et Eisengreinium asseren- tes, Juvencnm S. R. E. cardinalcm fuisse, nullo in- niti fundamento. Neque enim 15 u"° niodo colligi D poiest, eum Romanae Ecclesia3 presbyierum fuisse, ant Rumam aliquando venisse, ul nihil nunc dican de tilulo aut appellalione canlinalis, qiue multo re- centior est. Sed expouendane a nobis sunt alia mendacia, quoe in commentilio Chronico Dexiri re- peiiunlur? Nemo certe lidem illis prasiat; sed expo- nenda tamen sunl, quoniam late ea in prohos aliOB scriplores m.niarunt, el inulli incauti decipiintur, nisi periculi admoneanlur; ut non niullis ante annis poeta nobilis Bispanus Gregorius Salas, dum conter- raneos suos, meosque, viros scilicet illusires Pio- vineia3 Extiemadurae recenselial, nobis adjudicavit Juvencum tamquam in oppidi» Uliva natum ; quod,

quinatissimis fontibus derivalum. Dexter igilur com- mentilius ad annum 557 sic habel : Salmanticie in Yettonia S. Juvencus presbyter morilur , qui juxta nonnullos interfuil concilio lliberilano. Idem Pseudo- Dexter ad annum 407 iteruin Juvenci meniionem injicit : Ccesarobrigw, quos nunc prope Ambraciam in Yeltonia Oliva dicilur, Juvencus aliquot annos agit, et natus ibi dicitur. Inde petit Salmanticam , ubi floret impense docti sanclique viri memoria.

26. His duobns testimoniis inter se coilaiis, vide- tur Dexter sibi esse contrarius. Sed occurrit inter- pres Bivarius, et monet ad annum 407 referri pra?- claram memoriam , quae tunc erat , Juvenci, cujus alia gesta obiter enarranlur. Haec eadem confirmai B Tamayus de Salazar in Marlyr. Hisp. ad diem 12 Sapt. epigrammate, quod ex ms. codice apud se exstante producit :

In laudem S. Juvnci presbyteri et confessoris epigramma.

C^saris ecce Briga urbs posthsec veneranda Juvencum

Presbyierum noscit pignus et esse suum. Hic igilui- lKitum lenuit Salmantica clarum

Doctrinis, sanctum et pietaie virum. llliberis ccetus Pairum cognov il et illum

Decrelis doclam adhibuisse manum. Denique confes>or sanctus conscendit olympum,

Laudibus ut Vetlo gaudeat ipse suis.

16 27. Pervulgatum est, Tamayum nullam fidem in bis mereri , quae profert ex mss., quae penes se esse affirmat : sive hujusmodi veterum scriptorum opera ab aliis conficla bona bde acceperit, sive mala ipse confinxerit. Caesarobriga , quae nunc Gliva dici- tur, oppidum est a Placentia octo millia passuum di- stans. Ratio conjicicndi, in Veltonia Juvencum na- tum, aut inde originem traxisse , commemorata a nobis est num. 8. Potuit illa ipsa ratio architectis falsorum Cbronicoiuni ansam pra^bnisse, ul Ulivam natale Juvenci solum fuisse comminiscerenlur. Ac- cedit pec tliaris conjeciura , qua3 ex inscriptione apud Gruterum pag. 958, num. 7 , desumi potesl : nam in en inscriplione, quae in pago Gliva repei ta diciiur.etex Resendio proferiur , Vettus quidam au 'alur :

L. DOMITIVS T. F. GAL. VETTO. OTU BESANl. H. S. E. S. T. T. L. DOMITIVS FORTVNAT. PA TRONO. D. S. F.

In indice nominum Gruteri clare Vettus nomen in nominandi casu enuntiatur.

28. In Antiquitatihus vero Lusilanis Resendii. qua? in syslemate llispaniae illustralae inseitac sunt, duo- bns t:inluni versibus eadem inscriptio concliuiiiur, et ila a Resendio explicaiur : Lucius Domilhis Tiii filiiis Caleria Vetto Qtobesani liic situs esl. Sit-'l\bi terru levis. Domitius fortunutus palronode suo fcit. Sane eodem loee Hesendlu» aliam inscripiioueni evulgai e\ ruinis Capcreusibus in codem oppido

23 C. VETTIUS AQUILINUS JUVENCHS. 24

Oliva, in qna sine ulla eontroversia quidam Cwcilius A Sanclis annumeret, sed ut a Juvenco episcopo di-

Vetto, non Vettus nominalur. Utrolibel modo id no- men in Olivanis inscr iptionibus exaraium reperia- lur, Veltus, aut Vetto, suspicio ali<|iia, levis certe, inde oriri poterit, ut originem Caii Velti Aqnilini Juvenci ex eo oppido repetamus : fingendi vero , aut certo asserendi, quod ignores, nulla umquam subest ratio. 29. Accuraiius ili-serendumest de religioso cultu, quem olim in Ilispania Juvenco pr;cslilum nonnulli litteris consignarunt. 17 Ita enim negare hujusmodi cuHum iu animo habeo , ut non :iegre leram , si ali- qua saliem dubitatio de eo in aliorum meniibus ex- citettir acresideat. Uienim Ilispani aliqui scriptores saeculi proxime elapsi nimium se ingeniosos pra> buerunt in catalogo Sanctorum Hispanorum au-

stingnat. Felicius in suo Calendario, sive Epheme- ride Urbini 1577, ad 12 sepiembris sic habet : Gio- venco /' allro si nomina , che era prete , quale scrisse in versi uli Evangeli , e fu chiaro in Spagna al tempo di Cunstanlino.

52. Majnrem difliculiatem creat episcopus Equi- linus : quem saiis esse ad antiquum cultnnt conlir- mandiim, Bollandiani falenluv. Keponunt vero, eum in calalogo suo non solos Sancios reeensui^se , nec tam accuratum esse, ut necesse sil in ejus verba ju- rare. Prima ratio idonei non est : nam episcopus Equilinus de Juvenco perinde ac de aliis Sanctis loquiiur. Bis eum mcmorat , primum cap. 69 , libr. 8, sub hoc titulo : De Sanclo Hiventio pres-

gendo, sic contra censeo, majores nostros non mul- B bytero. Hivenlius presbyter in Hispania cluruit sub

tam adhibuisse diligentiam, ut memoriam virtulum, quibus primi Patres Ecclesiic Hispaniae clarueruni, posteritati mandarent. Qiiainquam mulla primilivoe Ecclesise monumenta temporumnon lam vetustaie, quam infortunio, et mirabili quadam rerum regno- rumque conversione periisse, nemo est qui ambigat. llli praslerea viri, quamvis sanctilate eonspieui, qui eo tempore florueruul quo cullus martyrum vel so- lum , vel polissimum in usu eiat , praiserlim si episeopalr bonore non proefulserunl , non ita lacile renerationem cullumque publicum adepti suni.

30. Tamayus de Salazar, in Mariyr. Hisp., com- meinorationem B. Juvenci , ut vocat , diei 12 sep- tembris a-signat , refellitque Hieronymum Boman

tempore Conslanlini imperatoris. Qui vir san- ctitate insiqnis, et sapienlia clarus, rhetorico stylo co- piosus, genere nobUissimus, qualuor Evangelia heroico melro qualuor libris pene ad verbum transtulit, et apud Hispanias claro fine in pace quievil. Iteruin libr. xi, cap. 121 : De Sancto Juvenco presbytero. Juvencus presbyter apud Hispaniam cluruil. Hic sanctis potlens operibus qualuor Evangelia, elc. El apud Hispanias confessoris nomine celebris habetur. Hwc ubi supra ( Hieronymus , de Vir. illustr. ). Ita legitur in edi- tione anliqua sine loco et anno : in alia vero simi- liier amiqua sine loco et anno : Hic sanctus pollens operibus. Prior lectio magis placei. 55. Dubium ergo uon est quin Juvencus ab epi-

de la Iliguera, qui in Mariyrologio suo Hispano ms. G scopo Equilino imer Sanctos referatur, cujus scilicet

ilie 1 Junii Juvencum coli voluerat. Hcec duo Mar- tyrologia Hispana Tamayi et Higuera;, uli etiam epi- gramma ms. penes Tamayum , de quo paulo ante dixi, et Dextri Chronicum eodeni in !oco omnia po- nenda sunl ; quae causibcultus Juvenci magis obsunt, quam prosunt : cerle cautiores nos reddunt, ul alia monumenia.qnae pro eodem afferuniur, maiuro exa- mine perpendamus.

31. Pliilippus Ferrarius in Catalogo gener. San- ctorum ad diem 12Septembiis sic habet : In llispa- nia S. Juvenci presbyleri , et in noia ait, eum scri- psisse nobile illud poemn inEvangelia,t\c. Sanctitatis Juvenci tesles laudat Francisciim Mauntlycum , et Constaniium Felicium in suis Marlyrologiis, necnon

Petrum de Natalibus episcopum Equiliniini in Caia- ^ Vet. Lai. libr. iv, cap. 2.

memoria confessoris nomine in llispania celebrata fuerit. Aliutl senliendum est de Pelro Crinito, quem ail Tamayus de Salazar inler sacerdotes caiholicos, hoc est, confessores ( sic eniin interpretalur ) locum Juvenco dedisse. AccipeCriniti verba : Nequedubium est , fuisse illum (Juvencum) inter saccrdotes chri- stianos, ut veteres \Q auctores lestantur. Quid haec sibi volunt ? nihil aliitd, ni>i Juvencum fuisse pres- byierum, ut passim auciores veteres narrant. Cum episcopo tamen Equilino facit Jacobus Faber, quiin epistola ad FabrumStapuIensem prx-missa Aldhelmo de virginilate, edilo Daventri* 1512, in A, ait : Con- siderans ego fructum illum, qui emersit ex editione illa mviJuvenci , etc. , ul referl Fabricius in Biblioth.

logo Sanctorum. Bollandiani ad diem 12 Sepleinbris intcr pra3termi-sos Juvencum referunl , qnanivis eum Sanctum in Mariyrologio Germanico vocari fateantiir. Addunt, Maurolycnm et Felicium ab aMate auctorilatem non habere ad vetustum cultum stabi- liendum. Maurolycus quidem nei- culium Juvenci presbyteri asserere 18 voluisse mihi videlur. Sic enim ait ad diem 12 Septembris : Apud Ticinum, quoz nunc Papia dicitur , Sanclornm Syri Papiensis episcopi, et Juvenci, qui mox Syro successit... Juven- cus autem presbyster , qui metrice scripsit Evangclia , claruil in Hispania tempore Constantini. Obiler igilur Juvencum presbyterum commemorat , non ut eum

34. Quod aitinet ad episcopum Equilinum, cerla est ratio illa secnnda Bollandianorum, eum non ita accuiatum esse, ul in ejus verba necesse sit jurare : qui animadverlunt cliam, non percipi, quo pacio culius Juvenci, si tempore Petri de Natalibus vi- guisset in Hispania, non perseverasset ad nostra us- que teinpora. Illud pra?lerea considerandum , Pe- trum de Natalibus secundo loco , ubi mentionem Juvenci facit, Hieronymum aucioieni laudare, apud quem cerie uihil de cultu Juvenci rc|>eritur. Ctun auiem ille s;cculo xiv extra Hispaniam scri|iserit, et nulli auclores Hispani ejus lemporis, aut quod pro- xime successii, veneraiionem Juvenco in Hispanii

25

PROLEGOMENA.

pra?stitam testenlur, neque in ullo Breviario Eccle- A 58. Montfauconius in Bibliotheca Bibliotli. mss.

siae Hispan.c ex his, quoe ad nos pervenerunt, ejus memoria rccolatur, nulliim solidum argumenlum ex episcopo Eqnilino, aliisque, qui eum secuti sunt, eruitur ad cultuin veteiem Juven -i siabiliendum.

35. Be vera in primis Bibliothecis Patrum , in quihus Divi titulus vulgo et lemere mtiltis scriptori- bus trihuehainr, quem proinde deleri plurihus in locis in Indice Expurgalorio Brasichellensis jussum est, Juvencus lamen numqiiam Divus, ant Sanclus apptdlatus est. Nonnulli scripiores virtutem quidem Juvenci laudant, sed de culiu ejus publico omnino taceni, ut Franciscus Tarapha, de Begih. Hisp., sub Consianlino, Juvencus Hispanus pccta et presby- ter, genere quidem nobitis, sed virtule cl docirina no-

pag. 219 , 21 ex bihliolheca Cassinensi indicat Ju- vcnci presbyleii poema xi sccculo. Ilem ejusdem car- mina GOO annorum. Et pag. 225, num 526, ex eadem bihliolhcca, poema lieroicumJuvenci pretbytcii inqttu- luor Evangelia; et pag. 229, num. 509, Juvenci ver- sus super quatuor Evangetia : qui duo codices diversi non videniur a duohus supra memoratis bibliothecce Cassinensis.

59. Ex bibliotheca D. Valleltce Neapoli idem Mnnt- fauconius, pag. 251, notat codicem ms. memhra- naceum C. Veltii Aquilini Juvenci in qualuor Evan- gelia.

40. In Bibliotheca S. Marci Dominicanorum Flo- renliae, Monlfauconius, pag. 425, col. 1, indicat :

bilior, per hoc lempus admodum clarus existens. Ea B C. Veclii Aquilini Juvenciv. c. presbyteri caimina in

quidem pietas ac religio in Juvenci carminibus elu- cet, ut virtutis laude eum floruisse conseutaneum sit credere. Vellem tamen posse id ceilioribus au- ctoribus, et qui ad illius lempora propius accessis- seni, confirmare.

20 CAPUT II. Codices mss. Juvenci recensentur. 3G. In disseriatione Isagogica in lom. I Thesaur. Anecdnt. Bernardi Pezii , nuni. 28 , inter libros manu exaratos monasterii Tigurini hic memoratur : Juvenci libr quartus (forle libri qualuor) Hisioria: evangelicm, Macrobii Saturnalia, Ciceronis inveclivce in Catilinam a seplingenlis annis. Videnlur hxjc om- nia'opera uno codice, qui septingentos annos ha-

mcmbr. In fine : Probm ccnlo ex carminibus P. Vir- ijilii. Ad caleem libri : Coitnce de Medicis Joannes Aretinus liunc librum Florcnlim idib. februarii abso!- vit feliciter. Annum non invenio. Codex alins ejus- dem bibliothecir, pag. 49", Monlfauconii, sic com- memoratur : Exposilio Aquiliui Juvenci presbyleri super Evangetia liexamelris versibus. Ex quodain Bi- bliotheca± S. Marci codice Beinesius, ul Scboetige- nius nolavit, lalein liiulum exscripsit : G. Welti Aqnitini Juvenii v. c. presbyleri. Hicestcodex priori loco a Monlfauconio exposilus, ut arbilror.

41. Inter libros biblioihec» Patavinas cathedralis Monifauconius, pag. 485 , relert cidicem Juvenci Hispani super quuluor Evangelia, cui aiius addi po-

bueril, contineri. Ceillierius, tom. IV, laudat codi- G iest jn biblioiheca, qu;c tunc erai canonicorum La

cem ms. Juvenci biblioihecaa abbatite dc Monstier- Ramey en Champagne : qui non viiletur diversus ab eo quem memorat Labbeus de Scripi. eccles., qui ait, in veteri exemplari Aremacensis in Campania coenobii scriptum haberi, Gai Vccti Aquilini presby- teri Evangeliorum libri tv.

57. Martenius, in Itin. lilter. tom. I, pag. G5, in monasterio S. Benedicti prope Ligerim codicem ms. Juvenci exstare memorat, aliumque simiiem lom. II, pag. 112, in abbalia Melensi S. Arnoldi. Goldastus in epistola ad Weiizium, qua3 editioni Dracontii ab hoc proeuma; pisefixa esi, sic habet : De Prudcutiis rescribam, ubi plus olii nactus fuero. Q. Vctti Aqui- tii Juvenci el Araloris membranas non habeo iulcgras

teran. ex Tbonia^ino, de Biblioih. Patavin. In Am- brosiana vero bibliotheca, pag. 508 : Aquitini Juve- nis poema de Aclis Apostolorum pcrgam. bis. ln indice tribuitur Juvenco hic codex, qui, ut puto, Juvencum et Aratorem coniplectitur. Yide, supia, num. 15. In eadem biblioiheca Ambrosiana, pag. 519 : Juvenci presbyteri in Evangelia lib. qualuor pergain. antiq. bis bomb.

42. Ex bibliolheca regis Angliie, pag. 659, me- moral Monlfauconius : Juvenci prcsbyleri Evaiigelica' hisloriw poematum libr. qtiutucr. Ex Bodleiana, pag. 65»' : Juvcuci poema de quuiuor Evangeliis. Ex bi- bliolheca Collcgii S. Benedicii apud Cantabiigiaui, pag. 671, col. \ : Codicem Jttvenci, aliunnjue, pag.

tamen quia eas a me tanto contendis opere, addico, el ^ 685, in mss. Eduardi Bernardi, el in iLdibus Jaco-

ctim occasione ad te pcrferendas curabo. In calalogo codicnm mss., qui in inonaslerio Bobiensi asserva- bantur, saeculo x circiler exaralo, apud Muraioriuin, tom. III Antiquit. Italic. medii aevi, pag. 818 seq., invenio ex biblioiheca veieri Librum Juvcnci i, neiupe codictin Juvenci unum : ex bibliolheca vero nova, sen libris quos Dungalus obtulit bealissinio Colum- bano, scilicet monasterio Bobiensi, a S. Columbano fundalo, Librum Forlunuti unum, in quo est Pauli- nus , Arutor , Juvencus , et Cuto. Ibidein ex libris Benedicli pre-hyleri, Juvenci unum .... Se- dulii, Juvcncii, el Prosperi, ac Prudenlii, ct uliorum versificntorum liber udhs

bivis, pag. 68G : Juvcnci qualuor Evangelin mclricc. 22 Beuschius ait codicetn Canlabrigiensein, qui quodain in Collegio a^seivatur, anliquissimum esse, et litleris unciilibus exaralum, alternin Cantabri- giensem exstare iu bibliotheca Universitaiis.

45. Bibliotheoa San-Germanensis pag. 1135, apud Montfiuconium, inler alii habet : Juvenci presbyleri prooemium in opus pusclutlc. Non dubiio, quin legen- dum sit SedtUii presbyteri, eic. In codice vero G75, pag. 1136 : Juvenci, aul sane Cypriuni hisloria Ge- nesis. Fpislola' qtucdiim S. Uieronymi el S. Augustiui. S. Cypriani qutvdum. Juvenci carmen de Asccnsione. Sibyltai v.rsus de die judicii. De hisioria melrica

M C. VETTIUS AQUILINUS JUVENCUS. 28

Ooncsis, qnrc a plerisque Cypriano, aut Tertulliano A cicum in Juvenco (forte in Juvencum); cod. 6465 :

ascrihitur, a nonniillis Juvenco, confer dicti num. 16. Cainien de Ascensione quid ego 0|iiner esse, e.\- posui niiin. 19. Iu Prolegomen. ad Draconiium , niim. 73, explicui, quinam sint SibylUc verstiS de die judiiii.

4i. Codex qnidam monaslerii Mediani in Vosago Ordinis S. Benedicti, tesie eodem Monifauconio pag. 1180, repraBseiitat Scdulii carmina , Juvenci presbtjteri carmina. Alius bililiothccae Divio-Benig- nianae, ibid., pag. 128G : Juvenci presbyteri libros qnatuor Evaugeliorum metro. Ibidem, pag. 1575, ex bibliotlieca S. Vicloris Parisiensi indicatur : Juven- cus meirice in quatuor Evangelia ; ei p>g. 1408, ex bihlioilieca monasterii S. Pelri Corbeiensis : Carmina

Juvenci presbytcri tibros iv. Oxoniensis codex, qnem ex Spizelio indic.it Beuscbius, foriasse aliquis lio- rum est, qui hoc cat?logo refeiuntnr. In catalogo mss. bibliolhece Begire Paiisiensis lom. iv, num. 8521, codex partim charlaceus, parlim membrana- ceus, oliiu Colberlinus referlur, in quo inler alia in- dicalur Juvenci presbyteri Historia evangelica libris iv, el versibus heroicis; ejus carmina nuni. 544ejusdem catalogi indicanlur. I)e codice ms. Gandavensi, quo- cum collaius est Juvencus a Poelmanno, consnle num. 7i>. Fabricius in Comin. Poetar. Cbrist. verbo Debilis duos cudices mss. laudat Gandavenseiu et Mersburgicum. Codex quo usus e»t Barthius, ei quo meliorem exslare vix pulat Advers. libr. i.ix, cap.5,

Jnvenci in vetus Testamenlum, quibus succedunt Cate B Cygneae latitabal, dum Beu>chius scribebat. Alius

(ji.riir Ari&lolelis, cod. membr. sxc.uli x. Aliquis con- jieiol, sermonem esse de carmine Juvenci in Gene- sin. quod, ine invito, nonntilli Juveneo aflingunl, ul animadverti num. 16. Verum facilius e>t suspicari mendum sube.-se, ac Iegendum : Juvenci carmina in novum Testamenlum.

45. Angelus Maria Bandinins in Calalogo mss. bi- bliothecae L; urenlian.-c Medicrje;e tom. 1, col. 72-2, notat in cod. memliran. saeculi xv, pag. 161 : C. Yectii Jivenci Evanyeliorum libros quatuor heroico carmine. In libro iv dee-t ullimus versus, Per Do- minum, elc. Ibidein, col. 772, cod. 22, saeculi xv : Qnatuor Evangelia versibus hexametris, auctore Ju- venco, libiis qnatuor. In principio legitur testimo-

C iloniensis laudatur a Barlbio Advers. libr. xiu, cap. !D : Membrance Colonienses, ait, quas laud:nnus, satipkB £4 sunt sub Ludovico Pio, Magni Caroli (iliot quibus si quis antiquiores habet aliler scriplas, cedemus veriiate. Confer ejusdem Bartbii verba a nobis relala in not. ad v. 9 1. i, et ad v. 2 I. n. Divionensem co- dicem in Monaslerio S. Benigni vidil Jtirelus ad Paulinum Pelrocorium de Vila S. Mariini 1. m, v. 6-2, p. 245, 255. Fuldensem Joachimus Zehnerus diligeniissime coniulit, ut Beuschius tesiatur. Idem Beuscliins codicem Floreniinuni Anlonii Magliabec- clii iion adeo antiquum vocai. 1'ilbceano codice usus est Juretus ad Paulinum Petroc. pag. 255. 47. In biblioiheca Vaiicma tres lantum reperi co-

nium S. Ilieronymi de Jnvenco, ex cap. 84 de Vir. C dices Juvenci, vel poiius duos : nam primus solum

illuslr. In (ioe : Finis. Versus tria millia septimjenti. Hos duos 23 codiees esse opinor, quos sic descri- bil Montfauc<<nius pag. 289. ubi lo(iuilnr dc biblio- theca Laureniiana Medicca : 0. Veiti Aquilini Ju- venci c. v. Evangeliorun iibri iv heroxo carmin-- ; et [i. 291 cod. papyr : Juvenci presbyteri nobilissimi generis Hispani quatuor Evangelia hexametris versibus Iribus mille septingentis pene ad vcrbum. Nisi error est in niiuieris , longe ediiis exemplaribus auclior est bic codex Juvenci : nam in edilis versus sunt circiter ter mille sexdecim. Ut a nobis editur Ju- venciis, constat versibus 5221. De allero e\ his co- dicibus sic Beuschius : Florentinus in bibliotheca S. Luurentii, non adeo antiquus, nilidissime litleris ini-

conlinel posl Hotalii opera Orationem Dominicam hoc lilnlo : Paler noster Juvenci. Incipil : Sic secreta domus, etc, usque ad Cedere nec durum erratis im- pendere pectus, ut observaie poles lib. i a v. 620. Codex hic est charlaceus non opiiime nota> inter cu- dices rcgiiuc Suecise ntimer. 1785. Montfauconius recensebat pag. 45 , num. 1595 regina: Sueciae : Juvp.nci presbyteri libros iv in Evangelia carmine. Se- dulii tibros iv veteris et novi Testamenli. Ibidem nnm. 1596 Beg. Suec. : Juvenci presbyteri carmina in quatuor Evangelia. Ibid. pag. b0, num 1597 Beg. Suec. : Excerpta conciliorum, elc., carmina nonnulla Auguslini, Plalonis , Avili, Juvenci, et Fortnnati. Chronica brevis Isidori Hispatensis. Ibiil. in bibliolbeca

tialibus auro, el purpura perpolilus. In eodem libro & Vaiicana Alexandri Peiavii pag. 67 .Juvencipresbyleri

membranaceo Prudenlii carmina lyrica, Araloris Ac- tus Apostoloium, el Seduliitopera leguntur. Vocalur NotUr ibi : Caius Vellus Juvencu,, el in fine Cains Vettus Aquitinns. De eodem, opinor, codice Omei- sins : Ex ms. Florent. S. Laurentii taUm titulum de- scripsit illustris qnidam faittor : Caii Velli Juvenci preefatio in Evangeliorum libris. Plennis autem in fme ejusdem codicis nomen poelK legilur: Caii Vetli Aqui- lini liber quartus, et uliimus feliciter explicit. Deo semper gratias. Amcn.

•46. Caialogus mss. codicum biblioihecae Bodleia- nae nobis exhibet cod. 2219 : Juvenci poema inqua- tuor Evaugelia; cod. 5157 :Glossarium Latino-Fran-

in quatuor Evungelia versibus 105, 1095, 95. lbid. in bibliotheca Valicana Oltoboniana pag.190: Sedu- lius, Juvencus, codex velus. Ex bis soltiin nunc appa- rent codcx quem dixi , et duo alii, quos proxime describam.

i8. Codcx reginae Sueciac membranaceus in 4% nutn. 555, coniplectilur opera Juvenci,'et Sednlii. Juvenctis boc iuilium habei : Incipit prafatio Ju- vonci pre-;byteri. Subjiciuntur oelo versus,quos nos pro prima praefationeponimus, Mallheusinstituit, elc. Conseniiiintalii tres codices mss., nt dicam in nola ad primam hanc praefaiionem. Post bos versns : Item prcpfatio, quae est praefatio vulgata, Immortale

29

nihi!, etc, iis.jucad vers. Duicis Jordanls, post quem A additur : Explicit pnrfatio, ei sine alio titulo sequi- tur :RexfuH, eic. hi fine : Explicii 25 lib'-yiX Evanqeliorum versibus Gaii Velti Aquitini Juventi presbyteri. Raiioscribendi lurcfereestin boccodice: nanctus pro nactus, Malheus, presbiteri, qeneirix, inmortale, conjunx, nonnnmqiiam ad pro at, el com- peta pro compila. Nulbe virgulac , nulla puncla a jirima mann, aut rara, dipiuhongi solntae. Cnpila Evangeliorum non indicanlur, neque ulli sunt titiili, qui in plerisque editis apparenl. Inier lineas quse- dam sunt glossro, quarum nobis aliquis erit usus. iEias codicis ad vm, aut ix saeculum referenda est. Forniam cliaracieris ceri incisam exhibemus. ilnnc codicemin variis leclionibus flegincv Succiw, sive

PROLEGOMENA. 30

Tota namque deuni designal voce lalinuni, Parte sed ablata Gt proles Daunia prima; Snbbto medio, remanet cuntrarius a?gro;~ Extremo, reslat, quod prandia cuncta recusat.

Explicatio acnigmaiis praemitiitur epigrammati, scili- cet Salurnus , qui esl deus Latiims : ex qua voce fit Turnus, ablala parte prima ; ablato medio, sonus ; ablato extremo. satur. Tertius versus planius procfi- dcrel: Parte sed ablata prima, fit Daunia proles. Hic codex Ottobonianus , sive Ott. a nobis dicetur.

50. Codex alius, quo usi sumus exsiat in biblio- tbeca Collegii Romani, et conlinet carmiua Araloris, Juvenci, et Scdulii. Ante Juvenoum refertur liiero- nymi de eo teslimpninm expositum num.4,hoc tanliim discrimiue : Juvencus genere nobilissimus Hispanus presbyter fuit, quatuor, elc. Titulus liic ap-

per compendium Reg. appellabimus. Octo versus, B ponilur : Incipit liber primusJuvenci Hispani presby

quos pro prima prccfaiioue hic cndex uxbibel, G. Fabricius jn Commenl. poet. Christ. \c-v\w Evanqe- lisur olim ediderat, quos ail a se repertos in antiquo codice : sod cujus auctoiis hic fuerit codex, non explicat. Eos ilidem reperio post Sedulium in cdi- lione Basileensi, curante Poelmaiino, cum bac nola ad marginem : Aucloris nomen uon erat additum in excnplari. Profec'o Sedulii non i-unt : nam is in line libri primi similem senteniiam jam versibuq ronclu- seral. Restitnendi ergo sunt illi versiis Juvenco, quamvis plerique cod;ces iucipiani a secunda prae- fasioiie, Imrnorlale, etc. De hae coiisuetudine.. qwa yelercs poetae duas praefationes carminibis suis ap- ponebant, adisis Prolegom. in Qracontium num. 16.

teri,acgenere nobilissimi, et primo procemium, Immor- lale, etc. Finilohoc prooemio : Incipit historia, ac pri- »jhs /ifcer. Quarlusliberconcludhurversu 751, 3Ji/i/ifrMS terror sensum discluserat omnem, post quem illico addhur : Explicit Juvencus. Scilicet mancus eral, ut videtur, codex vetus, ex quo hic descriplus est : nam hic clianaceus est, ad saeculum xv peninens. In fine Sedulii nolalur : Iste iiber esl monaslerii S. Georgii Majoris de Vcn. Congregalione S. Justinw. Verum diversus est character Sedulii a characiere Araioris, et Juvenci , et forlasse hi tres noetae Cbri- sliani e diversis voluminibusin unum compacti sunl. Ad margiiiem Juvenci nonnullac sunt notae, ac 27 va~ ri;e leeliones. Ilune codicem Romuni Collegii, sive

Secundus prologus Immortale, etc, qua lemeriiate, C Rom. votabimus.

aut negligentia aniea eperibus Ausonii insertus fue- rit, juie niiralur G. Fabricius.

49. Reginae Sueciae erat eiiain codex uum 1396, (|ni iiiinc iuter Otlobonianos relatus e^l s>ub num. 56, inembranaceus iu i°, in quo pariter suo( earmina Sedulii, et Jiivenci. Tilulus Juvenci liie esl : In- cipit pracfatio Jurenci presbyteri, ncmpe prafnio, qu;e in editis vulgo legitur, Immorlale nihil, elc. Postea, Expticit prcefatio, et hoc loco inseritur S. Ilieronyiui elogium de Juvenco ex iibr. de Vir. il- luslr., ut a nobis descriplum fuit num. 4. S.ribilur competa, subolem, alque alia fere ul in codice supe- riori Ri gimc Sueciae, nWi qnod in hoc sunt puncta. Desunl etiam tituli, neque indicaulur capita Evange-

51. Reusohius nim codices mss. Juvenci , de quibus ille quidem scire pittierat, recensuisset : Cceterum, ait, dubium nuUum est, quin piures liinc inde exstait membraw : uullus siquidem liic ex I in- dobonensi, Romanu, Gullica, uliisque bibliothecis ce- Ubenimis codex esl notatus : ex iis itaque, qui plu- rium copiam nancisci poterit, meliorem parare editio- nem studeat. Ipse vero Reuschius Trenchiniensi papyraceo codice monachalibus litteris usus fuer3t, descripto ex alio. exemplari, quod possederal Joan- nes Hadikius. Eum codicem cum Reuschio commu- nicaverat Dan. Guil. Mollerus : sed tyraunidem glossaloris passus eral, qui plures lectiones varian- tes ex suo ingenio inlruserat, v. g., ubi Juvencus

liorum. ln principio codicis nolaliun invenio : Co- ^ voce anliqua plebes usus est, ibi semper lurba, vel

dex iidmodum 26 nntiquus ante 700. Ejusdem fere ajiaiis, ac codex superior, mibi videtur esse. Iu line legilur : Einit. Expticit liber iv Evangeliorum versibus Gaii Vetti Aquilini Juvenei. In codice superiori post Juvencnm sequilur Sedulius , in hoc Oitoboniano Juvencum prcecedil Sedulius, et inler utruinque in- eertum esl aenigma quoddam sine auctorc : nam Arnulfi nomen, quod apparel delelum, iion videlur posil.im pro nomine auctoris. Nescio, an alicubi t\|iis sit impiessuin hoc epigrainma : sed vel ob hoc ipsum quia id nescio, hoc ioco opporiune a me edetur :

Quatuor una simul dat diclio nomina rebus.

vocem similem substituit. Bene autem habet, quod Reuschius ei codici soli numquam credidit. Neque tamen ptebes in nominandi casu singularis numeri pro ptebs vox antiqua dici debei, ut dicam ad v. G94 lib. iv. Poelmannus in sua editione , quam referam num. 70, listis videlur codice ms. qui ruit hihlio- lliecae Gandavensis. Cum codice Rotiendorphii col- lata est edilio Basileensis anni 1545 , de qua nu- mer. 74. Sauberlus plurimas varias lectiones ex optima niembrana Helmstadiensi collegerai, quibus usus esl Onieisius n. 51 et 60 laudandus. Codicis Fnldensis nonnullce lecliones a Zehnero exscriplae usui fuerunt eidem Omeisio, ad quem etiam peivtnit

31 C. VETTIUS AQUILINUS JUVENCUS. 52

collatio duorum codicum Cantabrigiensium, ut loc. A roicis versibus concludens. Venalesreperiuntur invico

S. Jacobi apud Leonem Argenteum. In 4°. Sunt no-

cit. referam. Joan. Fr. Grunerus in Act. Soc. Lat. Ien. vol. III, opusc. 2, I. i Observat.Criticcap. 6, nonntillaloca Juvenci ex codicibusmss. Cant.,et Un., qnos in Anglia Benzelius evolvit, diligenter illu- sirat : allegat eiiam codicem D., qui, nescio, an di- versus sit a duobus mss. Anglicis Un., et Cant. Laud:it quideni Grunerus industriam Reuschii : sed addit : Reuschium egregia sua ejus poeice (Juvenci) edilione non omnia librariorum vitia sustutisse facile credent, qui , quantus labor sit veteresauctores ad codi- ces mss. recensere accuralius sciunt.

28 CAPUT III.

Editiones Carminum Juvenci.

52. Prima ediiio. Bayerius in notis ad Biblioth. B veter. Nic. Antonii ait, se liabere editionem vete- rem Juvenci sine ulla epigraplie , aut inscriptione, sineloco, el anno circa annum, ut ipsi videtnr, 1490 peractam simul cum Cypriano De ligno crucis, Psyehomachia Prudentii, Araloiis apostolica Hisio- ria, Antonii Nebrissensis Cosmographia , Coliimella de Cultu Imrtorum, Palladio de Insiiione, et Val. Probo de Compendiis litterarum in forma quarta. Joannes Albertus Fabricius inler alias Juvenci edi- liones recenset editionem aniiquam sine loco et anno, in 4°, hoctitulo : Juvencuspresbyler immensam Kvan- gelii majestatem heroicis versibus conctudens. Iloec videtur esse edilio vetus, quae exstal in bibliotheca Valcana, de qua dicam num. 61

vem quaterniones usque ad i, praeterea k ternio, et / duo. ln fronle est slemma cum epigraphe Jehan Petit. Sequuntur tria Jnvenci elogia ex S. Hierony- mo, item aliud ex Joanne Triteuhem, seu Trite- mio, aliud ex Baptista Manluano, aliud ex Fran- cisco Petrarcha. Postea : Incipit prologus Juvenci presbyleri in qualuor Evangelia. Tum : Juvenci His- pani presbyteri qualuor Evangelia Christi hexamelris versibus transferentis liber primus. Adstint lituli, sive capita rertim, quae carminibns explicantur.

55. In liue est llermauni Buschii Monasterien. in presbyterum Juvencum Hispanum epigramma ad lectorem :

Nectite, Pierides, hederas, et carpitelauros :

Caslalius liquidas |iorrigat altus aquas, Insoliloque nemus tollatjuga Iajta virore,

Quo stelil alalusBelleropliootis equus. Permessus nilidis irroret gramina lymphis,

Littora Cephisicome, Thalia, tni. Cyrrha feiai florps, violas, el lilia, circum

Spirent innumeris Delpliica rura rosis. Aura levi flalu tota regione susurret,

Stillent Cecropiis robora querna favis. Applaudat reduci tellus Hispana Juvenco,

Negleotum cujus squalor edebal opus. Qui modo cauilie vultus abeunte beatos

Induit, et forma^ pristina membra suae. Fulgel apolliueis ileruin coma digna corymbis,

£t nianus atiratam pulsat eburna lyram. Desine niirari, supplex si moverit Or| beus

Tarlara, et inlerni flebile numen agri. 30 Vana quidem sunt haec, sed gloria tauta Juvenco

Advolet, aslhereum qui movet ore deum.

56. Denique Fauslus, qui Juvencum in schola

53. Secunda editio anno 1499, ex Fabricio, qui ait, C Pral^iun.s erat,^ic lectorem alloquitur:

Paiisiis eo annoedituin fuisse Jnvencuin irifol. cuin Seoiiliii, et P. Barri Picanibus quinque festorum B. Virginis, edente Jacobo Fabro, qui in episiola ad Fabrum Stapulensem pra?missa Aldhelmo de Virgi- nilale edilo Daventiiai 1512, tn 4°, ail : Considerans ego fructum illum, qui emersit ex editione itla divi Ju- venci, quem ego anle multos annos primus omnium pubticavi, qui erat mihi mutilatus, et imperfeclus ob auiiquitatem : quocirca in eam formam redegi, qua el hic, el in aliis locis cncumfertur . Qiue enim et immu- lata sunt in eo , et qunz ad imperfecios versus accesse- runl propter exempluris depravationem , non facile dixerim. Alqui dicere omniuo debuit, ut nobis con- staret, quid ille ex vcieri exemplari mnlilato, ; im-

F.4USTUS LECTORI SALUTEM.

Cave, mi lector, cave, inquam, ne tam castum, tam- que catholicum poetam ridiculo illo titulo dchonestes. Sic enim attilulandus esl liber : Juvenci presbyteri Hispani poehv celeberrimi de Evangelica historia liber priums. Si quid aliud vel lemporum , vel impressorum incuria depravaium fucrit, id publica, quotid>anaque lectione non incasligatum prcetermittam. Tu autem cum ex Christianis parentibus Christianus nalvs sis, Juveucum el Clnistiannm poetam, et de Clnistiana fidc disserentem nocturna versalo manu, versato diur- na, ne semper gentiles lum poetas, tum oralores vel legere, vet auciire videaris. Xiliil profecto pulcluius, venustiusque est, quam divina mysleria eleganti car-

perfecto, el depravaio ediderit, quid ex ingenio sno, D m\ne itlustrata non ignorare. Cwlerum non solum

et peim adjecerit. Hanc editionem PariNiensein anno 1499, in fol., cumSedulio, etaliis piis operibus, cura Jacobi Le Fevie Ceillierius etiam recensct. L)i- siincia ergo est hiec ediiio ab alia editione Parisiensi, quani nunc expunam. Reuschius monei, Nic. liein- siiiiu hanc edilionem possedisse, uii ex Calalogoil- liu- librorum consiai. 29 Merainit ejusdem Curn. a Bciigheni in Inciinabulis lypographicis p. 80. Tilulus est : P. Barri Pozctnes quinque feslorum D. Virginis; Juvenci, et Sedulii presbyteri carmina, Berouldi, alio- rumque, et Properiius.

54. Terlia editio anno 1500 circiler : Juvencus presbuler immensam evanqelictc legis majestatem he-

mihi ipsi, veruin etiam fratri A'phonso Hispano do- ctissimo quidem theologo agenda' svnl non vulgares gratice. Ex eo enim jam diu quasitum a me Juvencum accepi, acceplum publicavi, pitblicalum non sinemaxi- ma diligentia interpretabor, ut ex officinamea uon tam sceculares, quam sacrcv litlerce exiisse vicleanlur. Vale. 57. Nonsatis inlelligitur, quo picto Fatt-tus diu quaesieiilJiivencum,cum Jacobns Faber prinius om- nium etiin edideril Parisiis anno 1499, ut nibil dicam de edilione, quain num. 52 Bayeriusad aniium 1490 referebat. In exemplari hujus editionis, quod asser- vatur in bibliolheca Angelica Romnc simul compa- Ctse snnt saiirie Persii cum inlerpretatione Joannis

35

PROLEGOMENA.

54

Britannici, et .Jodoci Badii Ascensii, qui in praefa- A Pruden,ills conttnetur, ul fubius explicui in Prole-

gom. ad Prudentium num. lOi. IIic recusus esi iu 8° sine loco et anno cum Aldi epistola. In secundo volumine sunt Sedulius, Juvencus, Arator, Proba? Falconix Cento; Laciantius FirmianusdeResurreciio- nis dominicae die, et de Passione ; Cypvianus de Ligno crucis, Deprecatoria Tipherni ad Virginem, Oratio ad bealissimam Yirginem ; Precatio matulina ad omnipotenlem Deum, Omnipotens, quem tnente colo, elc, quac inter Ausonii carmina reperilur; Damasus de laudibus Pauli aposioli , F.legia in Hierusalem, nonnulli hymni sapphici Rapliaelis Zoiienzonii. In fine : Veneliis apud Aldum 1501, mense Januario. Addidit Aldus, ut eodem volumine comprehende- rentur, Vitam S. Marlini non versibus, ul putabal

tione 1 mdat Faustum pmcipuum GuUiarum specimen, ac lilleruturoz pmsidium, regium, dico, illum musi- cum, ac vaiem clarissimum Parrhisios tot annos eru- dientem. Subscribit Ascensius ex officina Lugdunensi 149'K Typi, quibus excusus est Juvencus, iidem omnino esse videnlur, ac illi, quibus descriplaB sunt salirae Fersii : bae auiem excusae dicuniur in nobi- tissimo Parrhisiorum gymnasio anno MD, 31 aa> quarlum idus Maias, solerti opera Thielmanni Keruer. In fronle Satirarum Peisii est idem stemma, ac in Juvenco, et nota haec : Yendiiur in Leone Argenleo, el Pellicano regionis Divi Jacobi Parrhisiis. Editio nitida est, sed mendosa muliis in locis. Ab hac Ju- venci edilione diversam non censeo eam, quam Ca-

lalogus bibliothecye Regia; Parisiensis sic indicat : B Ceillierius, sed prosa oraiione a Severo Sulpicio

confeclam, Yitam S. INicolai e Graico sermone in Laiinura conversam a Leonardo Justiniano, ei Ho- merocenlones Graece, el Latine. Reuschius Aldinam Juvenci editionem anno 1502 adjudical, et aliam edilionem Aldinam ejusdem poetae anni I582exslare se legisse ait, nisi numerus a typograpliis mutatus. Cerle mulatus est : non enim Aldus Juvencum edi- dil, nisi anno 1501. De Aldo judicium boc est Barth.i, 1. xxvi Advers. c. 27 : Is Aldus, ejusque asseclce, ut non raro corruperint auclores audacia conigendi, ila tamen ut optimorum llalice codicum subsidio nixi, nobis, recensentibus enucteate omnia, non sunt plane insupcr habendi. 61. Editio quinta anno cireiter 1503. Hsee exslat

zuchellius De Scriptor. Iialic, ei Tiraboschius tom. C m biblioiheca Valicana in 4°, sine loco et anno. Ti-

Juvenci presbyleri historia evangelica heroicis versibus descripla, Parisiis Joanues Pelil, in 4°. Non exprimi- lur annus. De Joanne Pjtvo, seu Petit, consulen- dus Michael Mailaire Annal. lyp. t. II, part. l , p. 84.

58. Quisnam fueril Fauslus ille Juvenci enarra- lor, el quisnam fraier Alpbonsus Hispanus, a quo Fausius accepit Juvencum, elsi minus est necessa- rium, lamen opus esl qua;reie, PubliusFauslus An- drelinusForoliviensis, poeta, utea temporaferebant, egregius, in universitale Parisiensi ab anno 1489, litieras humaniores spatio triginta annorum inagno cum plausu professus est. Ilic ergo est Fatistus in- terpres Juvenci, decujus vita plura congerunt Maz-

\I Ilist. litler. parl. n, libr. vi, cap. 5, num. 64. Conler eiiam Maitairium loc cit. pag. 91. Verba Fausli, quae retulimus, Tiraboschium fortasse la- tuerunt, (|uibus certe uii potuit ad ejusmores conlra Erasmi dicleria vindicandos : nam aliae raliones, quas profert, imbecillioies sunt.

59. Alphonsum illum, a quo Faustus Juvencum accepit, crediderim esse Alphonsum de Cordova, Ordinis Augusliniani, qtii susceplo Docloraius hono- re in urbe Parisiorum, Salmanticse calhedram rexit Gregorii Ariminensis propter dociriaa; ejus celebri- taiem ibi olim in^titutam , el decessit Abula; anno 1542, utrefert Nicol. Anlonius. Petrus Ciaconius in llisioria ms. Universitaiis Salmantiriae, quam penes

tulus idem ac in editione Parisina nuper memoraia, cum iisdem etiam Juvenci elogiis. Eodem pariter modo prologus, et iniiium libri primi prrenotaniur. In fine Hermanoi Buschii epilogns ad lectorem, sive epigramma supra descriptum. Octo sunt quaternio- nes integri ab a ad h. In hoc exemplari Vaticano si- mul compacta sunt alia opera ediia DavCntria; anno 1505, et circiier per Rithardum Pafra?t, quje simili cliaraclere, ac Juvencus, excusa apparenl. Ex Parisi- na 33 Joannis Petit videiur hsec cdiiio repeiiia. Ti- luli.quibuscapitarerum distinguuntur.diversi sunl ab Aldinis, el Poelmannianis. Primi veroiiluli hi sunt : DeSS.ParenlibusJoannisBaptisltt, et de ipsius pnv- cursoris Domini conceptione. Luca n; — Annunciatio

se habebat Petrus Madariaga Ordinis Angustiniani D Mariw; — Visitatio Mario?, etc Omeisius posside-

nu| er Assistens, narral, anno 1508, Parisiis Sal- manlicam adduclos liomines doctos, qui philoso- phiam, et theologiam Nominalium docerent, ac tunc erectam cathedram, qna legebaiur Gregorius Ari- minensis. Raiio ergo lemporum suadel, ut Alphon- sum de Cordova, sive de Corduba, Nominalium pa- trontim, a Fausto laud;ilum fuisse credamus.

60. Edilio quarla anno 1501. Haec esl edilio ab Aldo peracta 32 in ^°> W& a uonnullis anno 1502 assignalur, quia boc anno publicaia est, ut conslat cx epist. Aldi ad Danielem Clarium data mense Jtinio 1502. Colleclio hxc csl plurium poetarum Christianorum in dtios lomos divisa, quorum primo

bat ediiionem Juvenci sine loco et anno, quam ipse Coloniae ante finem saeculi xv confeclam exisiima- bat, ut dicam num. 85; sed foriasse diversa non est ab bac, quam Davenlriensem ego censeo. Reuschius quidem affirmat, ediliouem, quam possidebat Omei- sius , exstare etiam in bibliothecis Vaticana, et Paulina Lipsiensi.

62. Editio sexta anno 1505 Lipsiac in fol. ex cata- logo biblioibecse Francof. ad Viadrum, quem alle- gat Fabricius. Ceillierius hanc editionem comme- morat fortasse ex Fabricio : Reuschius etiam, qui, ut opinor, eam vidit.

65. Editio septima anno 1506 Parisiis in 4" ex

53] C5VETTIUS AyUlLINUS JUVENCUS. §6

bibliotheca Manarsiana pag. 555, apud Fabricium. A exbibliotheca selecta, et locupletissima eminentu-

Adhoeret Ceillierius.

64. Editio oc.avi anno 1509 Rothomagi in 4° cum notis Jodoci Badii Ascensii ex Fabricio, ct Ceillierio. Hanc contulit G. Fabricius, ut ex com- inent. in poet. Chri.l. verbo compleo colligitur. Eamdem l.uidat Reuscliius.

65. Editio nona anno 1511 Lipsiro iu 4° per Melch. Lotlerum, adjuncto Hermanni Buscbii epi- grammale in Juvencum. ilanc ediiionem siue lem- poris nota videiat Fabricius, cui locum, et tempus indicavit Joannes Mollerus. Eam quoquc rccei»ei Ccillierius, sed ex Fabiieio, ut opinor. Cbrislopho- rus Cellarius in Curis poster. verbo sanciifiats citat duas ediiiones Lipsienses, alteram anno 1512, al

simi cardinalis Valenlis Gonzaga. Exstat etiam in bi- bliolhecaAngelica.Repetita est,ul videlur,annol542.

69. Editio deciuia tertia anno 1557 : Juvenci Hispani, et Sedidii Scoligenaj preibyleroruw, et poe- tarum chrisitanissimorum hisloria: cvangctica', versibus heroicis adamussim expresscv : jam lersiores, el exvete- rum aliquot iibrorum collatione mnlto castigatiores in lucem prolaKB. Colonia? apud Euchurium anno 1557, mens. Jul. In 8°. Editor est Reinhardus Lorichius Hadamarius, cujiis tuniei) epistola dedicatoria avul- sa esl ab exemplari quo utor, sed exsiai in editione Poehnanni, quam riunc expouam. Typographus Eu- cliarii Cervicorni noniine notus est.

70. Edilio deciuia quarla eodem anuo 1557, aut

teram 1517. Sed fortasse in ediiione Panorroitana B circiter. Jtn^nci Hispuni erangciiccc historiw iibri i\.

Cellarii pro anno 1511 excidit 1512. Reuschius an-

num 1511 bujus edilionis indicat. In editione Pari-

siensi anni 1545, quam mox referam, pncfalusWol-

fgangus Gulden Zcuigkauien. Magister, elc, qui sub

sciibil Lipizlz secunda Januarii anno undecinio su-

pra sesquiniilles.imum. Walfgangusiia dissetit, quasi

ipse primus omnium Jiivencum ediderit : ignorabat

scilicet alias editiones Juvenci. Lipsiensis ergo edi-

tio anni 1511 ea esse videlur , quam procuiavii

Wolfgangus.

34 66. Ediliodecima anno 1517 Lipshe ex CcHario paulo;mle laudato, et ex Catalogo hibliothec;e Bu- navianse tom. I, col 2018, ex quo patet, eam esse in 4°, et per Jacobum Tbanner procuratam. Eo ipso

Cxlii Sedulii mirabilium divinorum, sive Pascltulis carminis libii iv una cum hymnis aliquol. Aratoris in Acla Apostolica iibri duo. Venantii Honorii Fortunati Injmni duo per G. Cussandrum inlegriiait suie resli- tuli. Uinnia per Theodorum Poelmuunum Craneubur- gensem recogniia. Busileoe. lu 8°. Nulla eat nola lemporis : sed Reinbardus 35 Lorichius Hadaina- rius episloia; dedicatoriai ad U. Joannem Comitein a Yueda subscribit Marpurgi uonis Julils amio u. d. xxxvii, qui ait, Juveucum, cl beduliuin a se cdi non paucis, quas a librariis, vel chakoiypis ac- ceperant, mendaruui injuriis vindicatos, et siio stu- dio resiituios. Juvencus igilur cuni Sedulio prodiit Coloniae i 557, ex recensione Uadamarii, cujusedi-

anno repetita fuit Salmanticae editio Juvenci cum no- C lionein secutus postea fuit Poelinaiinus Basileae, ad-

tisBadii, cujus meu.ini num. 64. Joseph Rodriguez

deCastro, Biblioih. Ilisp. tom.Ii, pag. 176, litulum

hunc refert : Juvencus presbyter iminensam cvangeli-

cce lcgis majestatem heroicis versibus concludens ab

Jodoco Badio Ascensio paucis elucidalus. In fine :

Libcr Juvcnci finem optatum accepit : Salmantica in

civilale, in officina venerabilis Joanuis de Porrs. Anno

Domiui MD.vvii KalendisJanuarii xvu. In hacedilione

PassioD. N. .1. C. quodanimodo a reliquo poemaie

separata est, fere ut inedilione Parisiensi anni 1545,

quam num. 75 recensebo. Typograpbi nomen esl

Joannes de Porres, vel Porras.

67. Editio undecima anno 1419 Viennae ex Cata- logo Bodleiano apud Fabricium. Eam sic describit

Miilaiiius tom. li Annal. Typogr. part. i, pag. 551 : D « bibliotheca Gandavense fuisse, ipse poslcaannoUivit. Juvenci presbyteri Hispani de Evangciica Historia li- bri quatuor : pcr Joannem Siugreiiium, expensis ejus- dem ; in 4°, Vienna.* Pannonhe 1519.

68. Editio duodecima anno 1557 : Juvenci pres- byieri Hisvuni poeUe Chrisliani iib. 111 (corrige l\)de hisloria evangeitca, emendati, et mullis erroribus pur- gaii. Araloris subdiuconi libri II, Acla apostoiica cvm- plectenles, antca in Grrmania twn excusi. Aurelii Prudeniii Ll&mntU consularis viri ( coirige clarissi- mi viri) Eiichciridion veleris, et novi Ins:rumcnti. ScholwChrisiwnct nccessarii libelli.Basilew upudBur- tholomceum Westhemerum, el Nkolaum Brijlingerum anno m. d. xxxvii, in 8" parvo. Hac editione usus sum

diiis variis lectionibus in Juvencum, cl Sedulium, sed prsecipue in Juvencum. Iu Poelmanni Basileensi ediiione sine auni nota prsater varias has lectiones, et episiolam dedicatoriani Iladamarii sunl duocpi- grammata, aliud Poelmanni , aliud Hadamarii de utiliiate legendi poelas sacros. Post Juvencum cst carmen in^cripluni, Triumphus Christi heroicus, de quo \ide nuin. 19. Fortasse edilio baec differenda est ad annum 1551, ui n. 75 explicabo. Dc ea sic G. Fabricius coinment. in poet.J|ChrL-.l. verbo Ju- vencus : Lectionis diversilalem in Juvencum Basiteiv impressum collegeral Theodorus Poetmannu* ex edi- lione, ni fallor, Bolhomagensi, aul ex manuscripto , quodcum ea editione consensil: id atitem munuscripium

71. Editio decima quinla anno 1541 : Ccelii Sedu- lii presbyteri cum piissimi , lum doclissimi paschale opus , seu mirabilium divinorum tibri quinque cum enarrationibus luculentissimis JEiix Antonii Nebris- sensis. Adjttnximus eliam Juveuci Hispani presbijteri cvangeitcum hisloriam ejttsdem argumenli, uddiiis et in eaindem commentariis. Omuia ud vetusiissima exemplaria collala, el casligalu. Cutn indice locuplc- tissimo. Basilea; aiino H. d. xl.i Iii 8. l'osl Sedulium liaec esl inscriplio : Juvenci presbyteri Hispani Poe- Uc Claisiiani tib. iu (corrige iv) de historiaevangetica emendati, et multis erroribus purgati. Po?l Juveuci elogia : Jucenci Hispani presbytcri in quutuor Evan-

PROLEGOMENA.

58

yelia dominicaiia prologus. Commentarii Jodoci Ba- A an diversae sint hae editiones, an Barlhius pro Basi- dii Ascensii subjiciunlur , vel interseruntur. Post leensi scripserit Lugdunensem.

Juvencum carmen , Triumphus Chrisli hcroicus , de quo niun. 19. In fine : Basilcce apud Barthotomwum Westhemerum auno H. d. xli. Praelatur is ipse West- hemcrus, qui alios poelas Christianos in lncem edere cogitabal. 36 Tituli renim in Iiac edilione, in Al- do, in edilione Valicana veteri , seu Daventrieusi, in Poelmanno, et in Hadamario diversi sunt. Mar- gini ascripta? sunt varia lectiones. Wesihemerus jam aiino 1557, ediderat Juvencum, ut vidimus. Ex hujus ediiionis litulo halliicinalus est Kuhnius, qui, ii t rcTeram in var. Iecl. ad vers. 540 , I. in , allegai editionem Anionii Nebrissensis, quce prima, ait, cum enarralionibus suis dedil Juvencum. Nebrissensis

76. Editio vigesima anno 1553 : C. Juvenci, Ccelii Sedulii, Aratoris sacra poesis recognita, el collata. Lugduni 1553. ln 12, aul 16, apud Joanneni Torna> siuin, et Gulieliniim Gazeium. Hanc ediiionein con- Inlerat Latinius, ut ex sua bibliotlieca constat. lu Bibiiotheca Regia Parisiensi asservatur exemplar hujus editionis cuin variis leciionibus niss. in C. Ju- vencum manu P. Rupellensis collaiuin. Repelita est haec editio an. 1566, utnuni. 78, aniuudvertam.

77. Edilio vigesima prima annol5G4, Basile.e, iu 4°, inter poeias Chrisiianoscum commenlariis Geor- gii Faiiricii, qnain edilioiiem alii dicunl in fol., alii anuo 1562 ascribunt : de qua plura ego dis.-en i in

enarrationes sunt in Sedulium : nam Juvenciim ille B Prolegom. ad Prudentium n. 111. Jiidicium Barlhii

niimquam commenlatus est, ut cum Nic. Anlonio observavi num. 3.

72. Editio decima sexta anno 1542 Basilea? cum Dittoctueo , sive Enchiridio Prudeniii repelita ex Basileensi anni 1537, ut ex Ludewigio reiuli in Pro- Iegom. ad Prudeniium num. 110. Neque a Fabricio, neque a Ceillierio luxic editio in suis catalogis com- memoralur.

75. Edilio decima septima anno 1545 : Juvenci Hispani presbyleri Historia evangclica vrsu heroico descripta Parisiis excudebat Pelrus Gallerus pro J oanne Barbwo. ei Claudio Garamonlio 1545. In 16 , vel 12. Pnefalur Wolfgangus Gulden , ad cnjus ediiionem Lipsiensem anni 1511 , luec Parisicnsis conforma-

de Fabricio proferam in noia ad v. 179 libr. i.

78. Editio vigesima secunda anuo 1566 : C. Ju~ venci, Ccelii Sedulii, Aratoris sacra poesis, summa cu- ra, et diligentia recognita, et coltuta. Lugduni apud JoanneinTornwman 1566. In lorma minore, aiii 16. Exslat baec editio in bibliotlieca Casanaiensi : qua ego etiam usus suni ex bibliollieca emiiieittissiini et coinmendatissimi cardinalis Valeniis Gonzaga. Dicata esi Georgio Armagnacio S. R. E. cardinali anno 1555, kaleudis Februarii. Renovala ergo e»t e\ prima Tonutsiana , et eo anno 1553 , vulgaia , uisi forle eadem omniiio esl , mutata solum prima fron- te : quae solet esse fraus bibliopolarum. Ceiliierius bis hanc editionem anni 1566 nnnierat , et ait esse

lur. Confer num. 65. Fiuis libri iv aseiibitur post C in 18. Nic. Anlonius ulehalur ediiione Tornassiana

vers. 405 : Cuncla Pharisceis rerum miraeuta nar- rant. Tum sequilur, Passio D. N. Jesu Christi a Ju- vcnco presbylero metrice composita. Sed cum versus 404 per pariiculam ergo conneclatbrcuin preceden- tibus, inepte huis i. iv ante eum slaluilur. Addun- tur elogia Juveuci ex S. Hieronymo , Trilhemio, JoanneBapt. Mantuano , et Francisco Peirarcha, et Lactaniiicarmen de passione Doniini. Tituli frequen- tiores, et uberioies sunt, quam in plerisque edilio- nibus, ;ib Editore, ut conjitio, apjiositi.

74. Edilio deeima ociavaannoeodem 154") Dasileae in b°, eum Sedulio, et Aratore, collata cum codice Rotlendorphii, etaliis mss.ex Fabricio, etReuschio.

75. Editio decima nona auno 1551 : Juvenci Hi- spani iibr. iv evungeliew Historiw. . . . omnia recog -O nila , et variis leclionibus itluslrata sludio Theodori Poelmanni Basilew 15Sl , iu 8°, cum Sedulio , Ara- tore, et duobus hymnis Fortunati per 37 0. Cas- sandrum restilutis. Ex Caialogo Bihlioiheca: Begi;c Parisiensis. Videlur luec ediiio repelila ex prima ediiionePoelmanniaua recensiianum.70, quae prodiit sinearini nola, ui lunc dixi, nisi si forie in exem- plari bibliotliec;r Rcgiae Parisiensis apposilus fuerit verus annus editionis primtc miinu alicujns , qui id noverii. Banbius libr. xlix Advers., cap, 5, laudat editionem Lugflunehscm anni 1551 , quaj auctores tres Aratorem, Sedulium, Juvencum prorsus rcno- vatos ad lectionem mss. prae se fert. Ilaud scio sanc

anni 15G4, in 24, quam diversam ab liis, quas dixi, non existimo.

38 "9- Editio vigesima leilia anno 1569 : Juven- ci, et Aratoris sacra poesi;. Mcdiolaui imprinebat Pa- cificus Pontins mdlxix. In 8°. Li fine exsla l Jaeobi Sannazarii de morleChrisli Domini ad mortales lamen- latio. Indicantur loca Evangelioium, sed limli non explananiur. In fme laudatur Juvencus a S. Hicro- nymo, Trilhemio, Petro Crinilo, Joanne Bapi. Man- tuano, et Francisco Pelrarcba , ut io edilione Tor- na3siana, ad qiiam conformata h;ec Mediolanensis editio milii confeiemi visa est. Asservaiur Ronue in celebri biblioibeca Bnrberina, et Collegii Uomani.

80. Ediiio vigesima quarla anno 1575 : Juvenci liispuni evnngeiicic Historiw tibri iv. Ccelii Sedulii. elc. Omnia per Theodorum Poeimannum Craiienburqeu- se.i reeognita Ca-ari mdi.x.xiii. Excudebat Vincentins Sembeninus Salodiensis impressor B. D. Nicolai Ca- nyelles, Yic. Gener. Sede vacante. In 8°. Bamliuius in Catalogo mss. bibliotbec «■ M dicaese imniii, Theo- dorum Poelmannum curasse hanc editionem Caia* rilanam : qnod iia intclligas, ut Poelniannus cditio- nein Basileensem relaiam num. 70 curaverit, ad cu- jus normam h.ec editio Calarilana confecia fwei i >. expresso etiam piimo litulo operis. Satis qmdein correc.la est liaec edilio Calariiana , qiue mut in bibliolheca Sapientia\ el Angelice Romae.

81. Editio vigesima quinta auno 1575 in Biblio-

39 C. VETTIUS AQUILINUS JUVENCUS. 40

ihec.t Palriim Parisiensi, repetita in aliis editionibus A labores ineditos id mihi juris sumere nolui, ulaliquid

bibliotheca." Patrum, ut Parisiis 1589, Coloniae 1 G i 8 , Parisiis 1624, 1644, et 1654, Lngdiini 1677. An au- tem h;e omncs editiones Bibliothecoe Pairum reapse inter se disiincl;e sint , dubitavi in Prolegom. ad Dracontium num. 60, neque adhuc verum invenire potui. Bibliotheca Patrum edila anno 1589 in Indice expurgatorio Brasichellensis recensita, et expureaia est, sed intactis Juvenci carminibus. Inler Biblio- thecas Patrum reponi potest opus, quod Thomas Ittigius recenset in libro De Bibliothecis, et Caienis Palrum: Divorum Ptttrum, et Doctorum Ecclesiw,qui tigala oratione scripserunt, puraphrttses, et meditatio- nes in Evangelia dominicalia colleclce a M. Joanne Zclmero 1602. Lips:o3. Quo in syslemate carminum

ex iisdemerem, aul mularem. IIoc enim si mihi permi- sissem, mutata parumper facieJuvencus prodiisset. 40 Omisissem quasdam locorum communium deducliones omnittque ea, quce longius petila videri possent. Addil, Oineisium in expendendis variis lectionibus parcio- rem fuisse, et morle praeventum secundas curas adhi - bere non poluisse. JNon tam se conjecluras atlulisse ait Reuschius, quam polius lectiones, in codicibus repertas, judicii lance pondcrasse. Paucis>imas ve- ro lectiones varia^ in noiis ascripsii, quia animus illi erat, libellum earum ;ib Omeisio collectum, notis subjicere: sed, immineniibus nundinis, illum typis excudere uou potuit. Cogilabal etiam peculiarem Dis- sertalionem de poeiarum Christianorum characlerc

sacrorum Juvencus 39 insertus est, autaliquid ejus. B edere , qua praeslaniiam Juvenci commonstraiel.

Eodem pertinet, quod Andreas Wilkius anuo 1610

edidit Heoriographiam in 8°, in cujus priore parte

legilur hymnus Juvenci De Annunciattone. Confer

num. 16. Prodiit eiiam Dominici Schram Benedi-

ciini Analysis operum SS. Patrum et Scripiorum

ecelesiasticorum in 8°, Augustx Yindelicorum , et

tomo IX, anno 1786, analysis operum Juvenci cx

Gallandii ediiione. Schramus quoedam reformare vo-

luit, pleraque vitiose.

H '8V2. Editio vige6*ima sexta anno 1588: C. Juvenci,

Ccelii Scdulii, Aratoris sacra poesis. Lactantii Fir-

miani carmen de beneficiis Cliristi : omnia recogitita ,

et collata cum variis edilionibus, el mss. codicibus.

Accedunt Proba; Falconiov Centones in quwdum hi-

C

storice sacrte capita. Lugduni J oannesT orncesius 1588.

In 16. Ex Catalogo bihliothecse Regiie Parisiensis, et ex Ceillierio, qui , opinor, hanc intelligit, cum laudat edilionem Lugdunensem anni 1588 , in 8° , neque lortasse diversa editio ea est , quam Reu- schius referi Geneva? 1588, in 12 : conjungit enim h.iiic cum aliis Tormesianis. Idem aliam ediiionem Venctam in 12, sine anno recensel : quam in hunc quoque locum coujicere visum est.

83. Editio vigesima septima anno 1605, in Cor- pore Laiinorum poetarum Lugduni in 4°. Quo spe- ctanl alise editiones Juvenci in Corpore, et Choro La- tinorum poelarum , ut Genevse 1611 in 4°, Lug- duni 1616 in 4,Genevae 1627 et 1640 iu 4°, Londini 1713 in lol., Pisauri 1766 in 4°, tom.V. Ceillierius |> recensetediiionem Juvenci Lugdunensem anni 1616, in V, sed non puto, diversam eam esse ab editione Chori poetarum Latinorum eo anno ah Alexandio Ficheilo, suo suppresso nomine, procurata.

84. Editio duodeirigesima annnl710 : C. Vetti Aquilini Juvenci , Hispani prcsbyteri, llistoriw evange- licw libri iv, cum nolis integris Georgii Matthice Koe- nigii, Magni Danielis Omeisii, et Ch Schcett- genii ; itemque Jodoci Budii Ascens. " .< fabri- cii, aliorumque selectioribus. Erhara 0H.<.uscli rccen- suil, et memoriam Omeisianam cum duobus indicibus adjecit. Prostat Francofurti, et Lipsiw apud Wolgan gum Michaelles. bibliop. yorim. cididccx. In 8". Reuschius in praefationc ail : ln tantorum virorum

85. Omeisius in praefatione sua refert, avunculuni tuum Joan. Saubertum consiliumde edeudo Juvenco mullo ante cepisse ex opiima menibrana, edjlionuni que collatione, ut declaravit invariissuis leciioni- bus in M;iilli3eum pag. 259, et sub iniiium prxfa- lionis ad leclorem palaestrae sua; theologito-philo- soph. Ex hujiis suppellectile libraria Omeisius sihi comparavil ediiionem vetustam Juvenci forma ma- jore octava, sine loco et anno impressionis, quam ipse conjiciebat Coloniae ante finem sseculi quinii decimi per;ictam. Hujus editionis margini satisam- plo Saubertiis variarum lectionum quanipluiimas cx optima illa membrana inclytse Julise adjeccrai, quibus non paucas subjunxil alias ex Uadamarii pu- lissimum editione. Kcenigius, praeceptor Omcisii, Alidorlii publice Juvencum pr«'legerat,et erudilasin iilum, easque potissimum philologicas, dictaveral aiiiiiiadversiones, quas cum Omeisio comniunicavil. Omeibius anno 1705 in pr;eleciionibus suis poeiicis Juvencum interiirclari ccepit . eumque lum sele- ciioribus Ascensii Fabricii, et Andr. Wilkii, qui part. i Ileorlographiae pag. 197, Lipsi;e 1676, hi- sloriam de Annunciaiione B. MariaB a Juvenco de- scriplam notis philologicis exornavit, lum Kcenigii inlcgris, suisque mulio copio.-ioribus animadversio- nibus illusirare. Consuluit eliam.praeteralios, Joan- nis Prica3i commentarium in variosN. T. lihros Lon- dini 1660.

86. De codicibus mss. , quorum, prseter llelms- ladiensem, quo scilicet Sauberlus usus lueral, in va- riis leciionibus 41 Omeisii (ii menlio, is narrat , se exempluin Juvenci accepisse a Dan. Gul. Mol- lero, quod Trenchinii inurbe Hungaria? ex anliquo papyraceo nis. codice, exslanle in hibliotheca Jo. Hadikii, ipsemet Mollerus manu sua pure descri- pserat. Praeterea Godofredus Thoiiiasins, ex biblio- theca Schleiisingensium, Corpus poeiarum chrisiia- norum Omeisio procuraverat, cujus oraj Joach. Zeh- nerus ex codice Fuldensi, et una alierar|iie editione varianles lccliones ascripserat. Jo. Alherlus Fabri- cius collationem cum duobus codicibus Cantabri- gicnsibus ab Erico Bcnzelio accurate institutam traiisiuiserat. Fabricius ipse in Biblioth. vei. Lal.

II PROLEGOMENA. 42

paulo nliter id narrat. In animo habuerai novam Jii- A siast:cis et apoeryphis , quod sub Hormisdce 110-

niine ex quodain codice a Praneiseo Jureio edi-

venci edilionein, ad mss. codices, et ad veteresedi Liones castigaiam, studosis offerre. Postea Onieisio collationes codicis Helmstadiensis, quasa rev. abb. Joanne Fabricioacceperat, etcodicisCaniabrigiensis, quas ab Erico Benzelio habuerai, exhibuit. Episto- lam Omeisii ad abb. Joaunem Fahricium, <|ua de suis commentariis ad Juvencum loquitur, editam fuisse, Fahricius commemorat. Omeisiu» moriens cu- ram edendi Juvenci Reuschio commisit, qui Schoett- genii not;»s, ab Omeisio non visas, adjecit, atque elogium ipsius Omeisii attexuit : ex quo annotare nun pigeai, Omeisium in lori coinmunionem asci- visse Mariam Doroiheam Kosliam, in celebri His-- pania1 emporio S. Lucar hodie appellalo, a piis et

tuin est, sic de Juvenco : Uem Juvenci nihilominus laboriosum opus non spernimus , sed miramnr. Col- latuin esl lioc decretum cum codice Vaticano a Fonlanino in Append. ad Antiquit. Hortae, el post- ea accuratius a Josepho Rlanchinio in (|uodam exemplari Fontaniui penes cl. Praasulem Reg- giuin, cui manu varias lectiones adjecerat, quas eiiam inseruii in Proleg. tom. IV Anastasii : niliil t:iinen in hisverbis nolat, nisi lavoriosum pro labo- riosum ex codice Florentino. In decreto Graiiani 43 caP- Sancla fiomana Ecclesia, distincl. 15, olim ita legebantur hsec verba : Ilem Vtncenlii labo- riosum opus non spernimus, sed imitamur. Paiiilla,

bonestis pareiiiibiisedit:im, eiConradi Pilnhuberi B in llistor. eccles. Ilisp., cent. 4, c;ip- 45, c rrexit viduani, virlulibus ac forma egregi;im.

87. Edilio undeirigesiina in Bibliotheca Palrum, Gallandii cura el studio, Veniiiis ab anno 1765 el seqq. , lomo IV in Prolegomenis, cap. 15, agit de Juvenco. Profert carmen iu Geuesin, lamquam cer- tum Juvenci opus , ex Mar;enio cuin hujus noiis. Ad- dit inline Juvenciepigiammade quatuorEvangeiistis ex Georg. Fabricio, et Barthio. llistori;e evange- lice Juvenci breves notas subjungit. Eisi ergo aliae editiones Juvenci in Bibliothecis Pairum siniul in unum locuiuomnes a nobis conjecia^ fuerint, lamen Gallandiana ediiio, peculiari siudio ei cura ador- nala, dislinctum locum dehuit oblinere.

42 CAPUT IV.

Elogia Juvenci ex veteribus scriptoribus, ac nonmd- lis rccentibus, petita.

88. Laudes, quihus S. Hieronymns Juvencum proseqniiur, cap. 1 commemnratx sunt. Sed non

omiitendum hoc loco, quod ait comment. in Maitb. libr. i, cap. u, 11, tom. VII, col. 14: Pulcherrime munerum sacramenla Javencus presbyler uno versi- culo comprehendit :

Tlms, aurum, myrrbam regique, hominique, Deoque Doua ferunl.

89. Prosper, in Chronico, ad ann. 531, ciintura nonnullis, lamquam iuidaverii Juvencum. Iu Chro- nico Properi nihil invenio. Forlasse intelligunt coniinuaiionem Chronici Eusebiani, auciore Hiero- nymo, cujus verba aituli, num. 2'2. Falsum etiam puto, quod Vasaeus in Chronico tradit, Juvencum a Severo Suloicio celehraium fuisse. Ab Aralore Ju- veuciim ei Seduliumlaudatos fuisse, nonnulli colli- gunt ex Aldi relaiione, qui in Vita Araloris prse- missa CoHectioni poelarum christianorum sic ait : Contulissc autem se ud scribendos Actus Aposlolorum idcirco versibus Arator diciiur, quod fecisse idem in Evangelio J nvencum ac Scdulium vidissct. ]d vcro in eo Aratore licet videre , qui Venetiis el in D. Georgii cognomcnto Majoris et Deipara? semper Virginis in Horlis bibliotheea alligalu» est.

90. Gelasius Papa, in celebri decreio quod in concilio Romano edidit de libris canonicis, eccle- Patkol. XIX.

Juvenci pro Vincentii, el adveilit, male nonnullos id cxplicuisse de Speculo H stor. Vincenlii Bello- vacensis, qui s;tculo xm floruit. Rebquit autem Pa- dilla intactum verbuin imitamur. Verain ieciionem aperuerat jam Antonius Auguslinus, et aiue hunc Covarruvias, libr. iv Var. Resol , eap. 16, qu;e etiain evstat apud Burchardiun et Ivouem, in eodem de- creto Gelasii, et Chilfleiium, ad Vigilium Taps., p. 149.

91. Venantius Forlunatus, lib. i de Vila S. Mar tini, initio :

Primus enim docili distinguens ordine carmen Majesiaiis opus metri canil arie Juvencus. Hiuc quoque couspicui radiavit lingua Seduli.

c

Fortunatus nnn solum ait Juvencum primum om- niiun evangelicam majeslatem metri legibus conclu- sisse, verum inuuit etiam , Seduluim iniitatiune Juveuciopus paschale concinnasse; quo magis mi- randumesi Sedulium, in praefatione ad Macedciium, quodammodo dissimulasse, sihi uotura fuisseJuven- cum, «um lamen se versatum in S. Hieronymo, qui Juvencuni sa?pe laudavit, ostendat. Aldus, in Vila Araioris praeinissa Collectioni poetar. cbrist. , nbi quaedam adjungil de Sedulio, sic hanc conjecturam exponil : Conjicimus lamen ex ejus epislola ad Mace- donium presbijterum, Juvenci libros de hisioria evan- gelica non vidisse Sedulium. Nam cutn ia ea epistola causam reddit, cur versibus Evangelium scripserit, Ju- Dvenci, qui idcm fecerat, haudquaquam meminit. Non enim culpa vacaret, si id sciens prwtermisisset : et eo magis cum locus ip-e exigeret, ut Juveucum, quem imilaretur, liabere se diceret. Certe nonnulla occasio Sedulio oblaia esi, ul Juvencumdistincte nominarei, cum dixit : Raro, pater opiime, sicul vestra quoque perilia lectinnis assiduilate cognoscit, divimv munera pietar< .s quam h.jus modvlationis aptavit; ct

multi suu

studiorum sa?culurum disciplina per poeticas ma^i delicias, el carminum voluptaies oble- ctat. Dubitare aliquis polerit, an < tiam Orentius Ju- vencum acmulalus fuerit ex senteniia Fortunati, 44

qui suhinde addit :

Paucaque perstrinxit norente Orentius ore.

2

45 C. VETTIUS AQUILINUS JUVENCUS. 44

92. Isidorus, in vorsibns qui olim in Bibliotheca a Isidori.... Sedel Juvenci presbyleri, atqne oplimi sclio-

ejus legebantur :

Prrlpge facuniii sludiosum carmen Aviti : Ecce Jiivencus adest, Seduliusqiie libi.

Ambo pares lingua, florenles versibus ambo, Fniue efangelico pocula larga ferunt.

Desine genlilibus ergo inseruisse poptis, Duui boua tanla potes, quid libi Calliroeu?

De bis versibus plura disserui iu notis ad Dracon-

tiuni, libr.ide Deo, v.176, pag. 143. Sed, utaliquid

novi addam, advertenduna est, sex priinos versus,

quos proxime ab Engenio de Levis, in suis Anecdo-

tis, immcrito pro ineditis habitos, et S. D.nnaso al-

tribulos, notavi, ab eo albjua ex parie editos fuisse

correctiores : nain quinlus versus in editione matri-

tensi operum S. Isidori, itahabet:

Hic genamre radiant veneranda volumina legis. Melius Le\isiu- ex suo codice, in quoS. Damaso illi versus ascribebantur ;

Hic gemiuse radiaut veneranda volumina legis.

Sermo eiim e>l de lege veleri, et uova, ui cx vers. seq. clare palet :

Condita sunt pariter hic nova curn veteri. In versibus, quos nonc proluli, correxi aiiiim erro- rem cdiuonis malritensis, in qna legimr : Ambo lingua pures. Metrum poscit : Ambo pares Itngua. Pro gentilibus aliud cliam mallein, ut nvHro consuleiem: sed hic foriasse error esl poeue .Quid autem is sibi velit bis vetbis, Qnid tibi Call.roen, intelligel, qui ver-um ultimum satine primaj Persii in elligat i

His mane ediclum, post prandia Calliror-n do. Quidam putant, Calliroen esse nomen meretricis, alii comoediie cujusdam. Id magis congrnit versui Isidoriano.

95. lonas Scotus, in Vita S. Columbuii, c. 14, al, num. 22, ciiat Juveneiveis. 44, 1. 1, ul ad eum lonim recolam.

94. BeJa non seuiel Juvenci versus usiupa\ it, ut exponam iq var. lect. ad v, 54D, 1. 5 ; ct nol., ad. v. 05-2, I. 4, etc.

45 95. Alcuinus in pricf.it. in libros septem ad- versu-, Fclicemad Car.dum M igniim,apud Baluzium, Misce lan. libr. iv, pag. mihi 416 : In lioc namque Dftsculo catholiccc fidei veritatem ex sanclorum Pa- trum certissimis probarc tesiinioniis nisus sum, i.l est. beati Hieronymi.... neawn et hiiori Ilispanicnsis, et juvenci ejusdem prnvincice scholasiici.Usiu Alcuinus, libr. u adversitf Feliccm : Al si mundi docloribus co?terisvobis non iibet credere, vestris saltemdocthsimis viris crcdite. Ceciait Juvencus preshyter et doctissnnus Hispajius scholasticus in carminc evanyelico hoc modo: JVfli/i lm concipient, eic. (Vide lib. i, v.9o.) Floruil vir is'e temporibus Constaiilini principis. Yidetis qui- dem isla : nccdum adoplionis, vcl nunc- pationis lice- reiis in Uispaifia (uil. Aut isluin, qui a- d vos doctis- sknus exslat mayister, hareticum judicate, etc. Rur- * ;-s I.br. II advers. Elipandum, idem Aleuinus ; Illi 1'atrei liispani ) sua habuerunt temporu, nobisque prceclara sui sudoris in sancta conversalione relique- runl vestigia, quos laudamus, amamus Beati itaque

lastici, quem bealus Hieronymv.s laudal , carmina evnn- gelicce hisloricv prospeximus, qui in quodam versu Cliristum proprium Filium Dei cathotico ore non for- midavit appellare. Eminenli^sinius cardinalis Loren- za.ua, cujus palrocinio et auxiliis plurimiim Ikcc nostra studia debeni, in percrudila prscfatione ad toni. 1 Patrum Toletanorum, opportune Alcuini au- ctoritaleuliiur, utdemonsiret PatresconeiliiFranco- fordiensiserrorefacti lapsos fuisse, dtim crediderunt, Patres Toletanos baeresin de adopiiva Cluisii lilia- tione docuisse. Alcuintis alibi Juvencum imitatus cst, versu ejus laudato, ut notabo ad libr. i, v. 50.

96. Inter vctercs, qui Juvenci auctoritale et ver- sibus usi sunt, connumeratur etiam Lupus abbas

B Ferraiiensis : sed ejus \erba cxbibebo nd lib. f, v. 702.

97. Ado Viennensis, in Chron., sub Cnnslantino: Relicius Augustodnnensis episcopus eelebftrilhte fa- mw hubetur, el Juvencus preslyler Hispanus, qui hexametris versibus quatnor libros Evangelii compo- sitil.

98. Frcculphusepiscnpus Lexoviensis, in Chron., lom. I, 46 l'br. iii, cap. 21, de diversis doctoribus sub Con:,laiilino imperatore agil , ct de Juvenco vcibi llieioiiynii ex libro de Vir. illustr. ex^criliit. Eimi loin. XIV Bibliolh. Patruin Lugd. pag. 1171.

99. Eulogius Cordubensis, in Memorial. Sanctor. libi. l, num. 5, versuni Juvenci rcfert, il.ud philoso-

C phicum appellans, ut disiiuctius iueiworabo ad libr. i, v. 50.

100. 'Iheodullus Aurelianensis, lib. iv, carm. i, v. 11 :

Cura decens Patriun uec crat nost.-cina piorum, Oiiomm suut subter uoiiiina scri|ila, yjdft.

Sedulius, Huiilus. Paulinus, Arator, Aviius, Ei Foruuialus, luque, Juveuce lon;ois.

Sirmondo, in not. ad bunc locum, ignoium est, quis-

nam it Rmilus chrislianus poeta. Nonnulli j>i:t;uii,

legendum Sedulius rutilus, I^aulinu», elc , ui rutilus

sil adjectivum cohccrens cum Sedulio. ldconipr(d)aii

potest cx rcrsu Fortuuaii, num. 91 :

Hinc quoque couspicui radiavit lingua Seduli.

Ul eiiim Forlunalus Sedulium conspiciuun vocat, sie

enindem rutilum Tlicodtilfus videtur appellare, for-

tas-e Fiirtunatiim, quein pariter iioininal, imitalus.

ArnlzeniHs, in pralat. ad Sedulium p. 9, banc in-

tei ■pretationem i;on prob.it.

i0\. Motkerus Bilbnlus, tom. I, col. 9, Thesaur. Anccdot. Bernardi Pczii, cap. 7 libri de "mlerprel. Sci ipl. Juvencum, et Sediilium, Aratorem, hymnosque Ambrouanos, scio, quia jam memoria? commcndusli. Locus corruptus csl. Lego : Juvencum et Scdulium, Aratorem Injmno.quc, ete. Scribebat autem Nokcins :ui Salouioiicm discipuliim siiuin, jiostea Consian- liensis EttlesfHe cpiscopiun.

102. Luitprandus, in V i ti > Pontilicum, cap. 51, <!c Gelasio : Item Orosii Historiam laudat, et opus Sedulii, et Juvenci.

D

r.

PROLEGOMENA.

•If,

103. II uiorius Augusloduiierms, 1. l , c. 8b, ex & ter aiia paemala quce dicuntur nb eo edita, scripsit llier.uiyino : Juvencus nobiihsimi gmeris Hispanus quatuor evnngelia hexumelris versibus : quu in re ma- presbyler, quatuor Evangelia hexametrisversibuscom- jari ditigentia usus est in strvanda rcrum historia posuit , et nonnuila codem nietro ad sucraincntoruiu quam in deinonstrundu ingenii sui eleyuntia. IdtnJu-

ordinem perlineniui. Floruit sub Consluuliuo.

IMi. Francisciis Petrarcha, eclog. I0,qua: inscri- bitur Laurea occidens, sio habct tle mullis poetis christianis, ac poslremo de Juvenco :

47 Longe ibi trans fliiviiiin regum iuter busta Seorsum, linus erat rulilus ilivini ruris Aralor, Qui uinguem scabro sulcabat vomera campum. Huic coihes liine Prudens, liinc Sedulus aller aranii Cerlabant rigido giebas conveilere rastro. TerraferaXj, lassique boves, et laurea nusquam, Nusquain hedera-, aul mvrtus; viii iis nani gloriaserti, Nousiudiiim musae fiagilis vox, area sacro" Fonie recens, atqiie alia domus, lum piuea late Silva virens, dulcesque oleie, gremioque decorum Clara fovens roseo puerum stal limine Virgo. Hnec malrona fuit lioilis, quse lecla remotis Vimineis ealalliis leni|:lo aurea ponia sacravit. Mira loquar, supraque fidem, sed carmina vidi Hic liominis, parilerque aquilae, bo\is, aique leonis Hispamim nosira niodulanlem voce .Tuveucum.

103. Bapl sla Manluanus, inApolog. t«ni. lOper.:

veucus aliquot hymnus f cit, quibus fttcile indicavxt se optimc meritum de religione christiana i Neque dubinm cs:, fuisse iiluin relalum inler sacerdoies christianos, ut veteres auctores teslantur. DivusHieronymus uticubi repetit Juvenci carmina, eumqne ut erudilum et ele- ganlcm poelam coinmeiidat.

108. Ikinuaidtis Lnrichiiis Hadamariu-, in epi- sirla deiiieatoria ail Joannem Comilem t Vueda , pra-iiiissa edilioni Juvenci : Lonyc tutius ac consul- ti,:s ad eos auctores adluxrescere, quidoclis imurumho- minum judiciis tiumquam a possessione, ut fcrvnt, de- JSjf-ti, mullis jam >ceculis flurcntes inclaruerunt. /n qiiorttm numero si non primas ferunt Juvencvs h;c nc- ster, ac Scdulius, certe mca senlentia voa t :me)i in po.-iremis erunt : quorum ulterum divv.s Hieromjmus non in uno loco prcedicavit, qvasi diynum Arqiro, ut (■iunt, ciypeo : alterum adrrav.tia Putrum sancti :,im<> Certum est mihi cum his prcesiantibus virismaile carpi , vum decrela iaudibus tulrunt in cielum. Qni s( non <jUuinvobiscum,o censores mei, ub irpcrito vulgopnv- ""dique pomposo vaborum appnn.lu iu',oii«n!es, deli- dicari. \oio ante islorum ociios Juvenc.in Hispanu n catis ntmium, qine mayh etegantia wrmnr.is, quam

slatuere, queni inler iiiustrcs viros, et in ductissimo- rum v rormn cataioyo Ilieronymiis cnumerat, ut acci- dut eis, quod a Persio dicilur : Virtulem ui vidcant, inlabescantque reticta. Prodile, o Zoili wistri : vidcle virum sacris initiutum mys^erih, lauro coronalKin, inu- sis undique cinclum, tyram tenenicm. Cnrrite ad ra-

studiu pietatis, sibi blnndiun xir ac perplccc: l, inye- niis svtisfacere vidcbunlur, cmnia compensabunt uber- rinm cuupiauc verilatis 49 et sanclimonitv fructu.... Quumquani nihil occurrit, qvod <:.b avctori'us kisce de- sJtmptum, et p<rgatis auribii:, imerlnn', cffendlculo possit csse. Mhil euim a pura lutiniiule, nilnl a legibns

rum hoc el grande speclaculum : sed cavete ue rcpeute C pocticisalienum, uihit barbarvtn, nihil quod, qv.asi sco-

puliuu, fuyicndum illc diccbntjnsttetis. Hilitcida phr<<- si- cmicat, at ab omni vitio remulvb senno. Non deest verborum ae rnum, quibus etiam critici inorosiores acquiescerent , ornaia diynita,. Hcvc omniacoivmcnda- tiura fuciunt , el vcluli solcm infer ulcs iliiminanl, cruuytlicw t\-:italis historitv plenh veneravda Htajestut4 versibttsexpressa?.

409. Euslailiius SwarlhiS, Analect. i. II, cap. 15 : Dulcedo christiani nominis in Pauiino faci>, ut alium vci Apolliuis cygnum tracture tibidosit. JSon erit ille poeiarum sumimts, >cio. Taiis lamen erit, qualem emure vel ob styli stmpliciltilem quiXjtu' niatint vcri poetavum ccnsores, qtium nescio quos lumorcs, ct affec- tatam non gravitulem, sed plumbeam difficntlaicm qvo-

culpeiis. Laudatvr hic ab Hieronymo. llic iyitur im- mensam cvanyeticcv lcgis majeslatem versibus includil heroich, et idcm alii fecere christiani, et yravis.imi et sanclissimi.

106. JoaiinesTrilhemius de Scriptor. eceles.: Ju- veucus pre>bitter, nalione Hispanus, vir uobiHs, aique doitissimus phiiosophus, poeta, rhelor, el tlteolo^ns insiguis, el non minui conversalione quam scientia Scriplurarum Ecclesitv venerabiHs, etliiiil pro iv;!i/i- calione lcgentium, tam metro tjwim prosa, niuliu pra'- clara voiumina : sed pauca eorum ad notiiiam meam pervencrunl. Lecji opus insigne, qnod hexuinelris pen- taiiictrisque 48 ver*ibM» compusuit. Dequatitor Evan- geiiis libros quatuor. hnmoilale niliti. De sacramentis

duos iibros. Civlera, qiuv composuissc dicitur, ud tna- B rumdam aliorum valum, qiti dum aquilvs tncras som-

nus nosiras non venerunt. Claruitsub Constnnlino Mu- gno el filiis ejiiS, anno Domini 330. .hivencuiu prosa oratione aiiquid conscripsissc alibi ioii leiii. Illnd cerle faisiim, evangelic.im Ilisloi iam, quod iniiuil Trithemius, versibus hexainelris penianielrisqiie consiare.

107. Pelrus Criiilius, de Poei. Luin. I. v, c. 89 : Juvencus poela nationc Hispauns, fumitia insiyni inu.ii:!',.i>>e ii'siri itatus e.-t . ulab Hieronymo tradilur. Prcecipnc 0m* U impenutibus ( oustantioelConsianle : qua tcmpenu'. iu ciuquenlia apud Luiiios cluri f %- rvnt Ti ' uus, Sttzarius, el Itavit,:, Vopiscus, qiti 4* qcsth RomanorHiv pri>icipum tibrr>$ MmputMli fw-

ni Ht, vtiltures morticini fiunt, uihil non (lcganliarum maii-: niigi:ibus tn;ctaiit.^. vndc apvd vutgus scqualur fiinui rirtulis, apud doclu ■ nilii1 , ntsi (urpis rapacitatis incondittc contcmptus. Qucm nos lr,iCtaiuri diximus, is erit bonus Juvencus, Consituitini iniperaloris pii pius lcnisiiue, praro.

110. Barihius, 1. m.iii Advers. c. i'3, col. 1973 : JiTtiicus poetit est non pnulo eruditior, qv.am vuigo pittent, qmunvis stytum premat , el v rba ip a sacra; Snipiv.nv re inerc labont Bt I. lxi:\. o. 3, col. -2117: lu ,'v<tnq,'i;c>.m ii isturium Juv.nci uptinti codicis svbsi- dto qvoydiiui upcrioiibus UMt commenlai; siun:.. d^nus scripiori p.f-r, t pn*ri* <vs<intnr,\ vinra hnt.

47 C. VETTIUS AQUILINUS JUVENCUS. 48

capite. Nec delerreant nos hominum umbraticorum A Ceillierius, de Scripl. eccles. (. IV, Juvenco objici

deliria, qni hoc qenm auctorum ideo damnanl. quod de rebus divinis non cum Marone aul Ovidio, v:'l el Lu- cano polius bquuntur, quam Puulo, Isaia et Mollliwo: scilicet ut sese proceres liomana? ebquentia? eo con- temptu facianl. li enim homines imaginosum paliuntur cum tnbus scriptoribus vix tertiam partem lectis,judi- cium sibi de omnibus vindicant : et vera? pielatis stylus etiam in culhedris Tulliorum suam simpHcitalem pro- bai. De qua re 50 disputabimus ita alibi, ut mngnam partem supercilii sui pudore fatuilatis suwuliro remis- suri sint, opinor, iili censorii leinurcs. Laudi eliani Juvenci verii debct, <|Uod non soluni Bartliias, el Swariius modo memorati plura ejus loca illu-travc- riut, ut Gruncrus, Arnizenius, Vonckius, eic. Non- nulli eiiam edilionem Juvenci tentarunt, nec tanifii B perlecerunl, utJoannesWeiizius,de quovidenolam ad v. 13, libr. I.

4 11. Plura testimnnia ut facile estaddere, ita mi- nime est necessarium. Qufledani alia iiiilica^e snffi- ciat : Plaiina in Viia Harci 1 poniificis; Lil. Gre- goriu> Gvraldus, Histor. P^et. dial. 5; Joannes Pe- tms Lowchius Bihlmth. Poeiic. part. i, pag. 76; Andreas Wilkiix, Henriogr. part. 1 , pag. 201 ; Geiardus Joannes Vossius.de Poei. Lai. cap. 4; Joaimes Goitefridus Olearius, in Abaco Patrolog. pag.283; Olaus Borrichius, di«sert. Academ. de poetis, pag. 09- Uis adde Volaterranum, Eisengrei- niiim, Bergoinensem, Xyslum Senensem, Ceniuria- tores, Baronium, Scaligerum, Possevinum, innume-

liuniilem stylum, neglectum ornatus poetici,peccata metri et laliniiatis.

113. Postularet I : i c locus, ut de prosodia et la- tinitate Juvenci di^sererem. Sed universim de stylo et poesi cliristiauorum poetarum non paura dixi in Prolegomenis ad Dracontium, nimis eliam for- tasse multa in Prnlen'omenis ad Prudentium. Eo aulem lilientius in procsentia ab hac dispuiatione abslinebo, qnia illa ipsa, qiue metri el latiniiatis peccaia ab ignaris, sivc, quod pennde esi, a sciolis jndicantur, longe rariora sunt in Juvenco, quam aut iu Uraconiio, aut in Prudentio, aut in quovis alio poeta christiano.

CAPUTV.

MalUuei bcus cap. xx, v. 28, aliter a Juvenco leclus, ac nunc in Yulgata legitur.

114. Latinam sacrarum Scripturarum inlerprc- laliouem, Jtalam nuncupatnm, ante S. Hieronymum cxstitisse, fortasse ab ipsis Aposlolorum tempo- ribns profectam, contra Benileyum, el Casleyum Petrus Sabatier erudite et nervose confirmat in pnrfat. lom. III vcrsionis veteris Ilalicae ex mss antiquis deprompta?. Juvencus, ut fusius posiea dicam, baiic versiouem Lalinam veterem potius sequebaiur, quam Grceca excmplaria N. T. : cum illa rerie sa;pe convenit. Insignis locus esl, quem nunc referam, ex Maithaei cap. xx, 27.28, 29.

115. Vulgata sic babet : El qui voluerit inter vos

rosque alios. Neque omillas eos, quorum verba in C primus esse, erit vester servus. Sicut filins hominis

Juvenci laudein opportunis in locis a nobis allala sunt : Barihium, num. 12 Proleg. : Gallamlium , iium. 16; Fel!<iinn,Ferraiiiiin, Maurolycum, n.31 ; episc. Equilinum, n. 32; Tarafam, num. 36; Bus- cbiinn, nnm. 55; Faustum, num. 58; Barihium, ad 1. i, v. 9, 245, 599, 083 ; I. u, v. 2, 61 ; 1. iv, v. 62, 93; Badium, ad 1. i, v. 9, etc.

112. P.nuin igiiur imbis obesse debet, quod nnn- nulli de siylo Juveuci minus reciesenlire % ide miur, cum vel hi ipsi ulilitatem, quae ex ejus lectimie percipi poiesi, minime negent. Jo. Ludovicus Vives, 1. mde tradend. discipl. : Jiaencus, Sedulius, Prosper,Pauli- nus lutulentmel pertnrbutw sunl aqiue , salubres tamen, ut de quibnulam fluminibus ferunt. Philippus Brielius

non venil minislrari, sed ministrare, et dare animam suam redemplionem 52 Pro wtt/rf*. El egredienlibus lllis ab Jericho, secuta est eum lurba multa. Velus Iiala versio e\ ms. Colbert. : Et qui voluerit. . . . pro mullis. Vos autem qucerith de pusillo crescere, et de mojore minores esse. Inlrantes autem, et rogati ad cocnn.n nolite recumbere in bcis eminentioribus. ne forte claiior le superveuiat : et acced>ns qui ad caenam vocavit le, dicul libi : Adhuc deorsum occede ; et confundaris. Si autem recubueris in loco inferiori, et supervenerit humilior te, dicat libi, qui ad coenam vocavit : Accede adhuc superius, ct erit tibi uiilius. El egredienlibus eis abJ ericho secuto? sunl eumturbce multa:. 116. Jnvenciis, ut notum est, Maflbaenm poiis-

l.ivde Poet. Lat.de Juvenco cjosque stylo : Humilior D simum sequiiur. Aecipe igiiur ejus versus lib. m, rsl, dum Evangelii ve.bis nimis adhoeretcil, et veriialis y. 608 :

quam poeseos ananlior : quique nimit restringit se carmhie magis pio, quam cleganti. AlphoilsUS Garsias Matamnros de academ., et doct. vir. Ili-p. : Pra- denliusvero, el Juocncus, si quod milii cst 51 "' hac re cum librtate jndicium, meliores versifimtores, qnam poeto? videntur. Dupinius, in Nova Bib'ioili. tom. I, .luvencim vocat poetam magni prelii, ei pri- niuni curisiianornm. Spiritus poeiicos in ejus ear- mine 4gn»scit, niimerumque versuiuu laudat : sed vores nofi semper essejioeticas, aliqnando nec Laii- nas dint. Adilil tamen, vix fieri poiuisse, ni melius et lidttiius verba evangelica versibusconcluderenlur.

Nec primus qnisqnam. nisi cnnciis serviat, unus E-<se poiesl. Homiiii- natus sic v< stra minisler Ol)sc.|iiio snliis proprio pia uiiinera gesl:it, l'ro rnuliisqin- auimarn prelioso s.mguine ponit. At vos f\ uiinimis opibus Lransceudere \ulus, Et sic e siinniiis 1 ipsi cumprendiiis iinos. Si vos qaisque voc.it c.i'ii:e convivia ponens, Cornibus in summis devitel punere inembi a, (juisque sapit, elc.

E\ JuveiK o patet, ea verba, qua; in Vulgaia deside- rautur, ex-tiiisse olim in Iiala. Hoc ipsum confir- mant miilti alii codices versionis antiquaB.

117. Discrimeu autem noiinullura est in his verbis : Vos autem quwritis de pusilb crescere, et de

40

PROLEGOMENA.

50

majore tninores esse. Ita tegitur in ms. Colbert., riisi A eu ipsa labi quwritis, et de majore minores fieri. Vel ,

quod mendum minor esse Sabatierus correxil per minores esse: erat enim, ui ait, lapsus calami satis apei t is. CodexCorbeiens. 2et Claromont. iia plane: Vos auiem quceritis de pusillo crescere, et de majore minores esse. Corb. 4 solum immulat qucerelis pro quwrilis, et de majore minores fieri pro csse. Cau- tabr.: Vos aitlem quwritis de minimo crescere, et de magno minui, <|uoil in idemrecidil. Claiior videtur senleulia in cod. Sangerm. i : Vos autem quaritis de pnsillo crescere, el de minore majores fieri, 53 et in indice eapitulnrum, artic. 18 : De filiis Zibalwi: el de minimo mujores fieri : et de dnobits cwcis. Favet ms. codex monasterii S. Andrete secus Avenionem : Vos autem quwriiis de pusillo erescere, et de magnis mujores esse.

1 18. S. Leo utroque modo ridetur legisse. In epist. 18, ad Doruin Beneventanum episc, cum preshyteros, juri suo ei bonori temere cedentes, redargueret, sie ait : y~eque enim iynorabas, dixisse Dominum, quod, Qui sc liumiliat, exaltabilur ; eum- demque dixisse : Qui vero se exallat, humUiabilur. Ycs aulem quwritis de pusillo crescere, et de majore minores esse. Utrumque enim inordinalum, uirumque prceposterum est. Sic legit, ei hanc leclionem luetur Ques ellos contra alios, qui ediderani : de pusillo crescere, et de honore majores esse. Idem S. Leo, in episl. 79, ad Pulclieriam, c. 2 : Bcec iUisiunc insi- nuabantur, qui de pusillo voiebanl crescere, el de infi- mis ad summa transire. Qiie-nel lns negat, haec verba

Quo ipso vos quwrilis de pusillo crescere, in eo ipso labimini, et de majore minores estis. Hseo interpre- taiio conGrmatur exemplo subjecto ejus qni vocalus ad cceuam primuin loctun occupat, ex quo deji- citiiv.

120. Neque ab hac sententia longe abiudit versio Anglo-Saxonii a Matthaui in ijuatuor mss , apud Tliomaui Marescallum : In rcbus exiguis crescere vos cupilis, et in maximit rebus minui. In Bililii* etiam polyglottis Londinensibus, lom. VI, toiidem pene verbis ac in ms. Colhertino, Graece ex iribus apo- graphis !i;e<: ipsa proferuntur : Vos autem quaritis, elc. Joseph Blanchinius, in Evangel. Quadrupl. cuni nis. Colbert. el Juvenco pariler legil ex mss.

B Veronensi et Vercellensi : Vos autem qnwritis de pitsillo cresce e, et de minore majores esse : idque exstare in duobus mss. Boilleian. arfirmat, qtiod alii <|iioi|ue traduiit. Codex Vercellensis, qui manu S. Etisebii exaralus dicilur, collatu> etiam est ab Amlrea Iricio, qui iu pracfalione et in notis de hoc ipso addilamento dispulat.

121. Quod sequiiur in versione Itala aniiqua ms. Colbertini : Intrantes autem, et rogali ad ccenum, etc, pariter a Juvenco expressum est : Si vos quis- que vocat, etc Eui enim apud Lucam, c. xiv, 8 seqq. similia legantur, tameu Jnvencum ex Matihaeo id sump^isse probat Sabatierius. Siquidem duobns ver^ibos, quibus prius addiiamentum expressii, ad- jnnxit proxime : Si vos quisque v cat, etc. El rclictis

de infimis ad summa transire e«se explicationem C se .iiiemibus capitis xx Maiiluei versiculis, quibus

illorum de minore majores esse. Certum polius vi- dettir, in<]uit, nibil aliud esse, quain priorum re- petilionem, aliis verbis conceptam : quod ex serie et coniextu episiolae probare conaiur. Richardus Simonius, in Observat. ad textum et versiones novi Testamenli, cap. 21, a QueMiello dissenlit. Consu- lenda est etiam di-ser!alio critica Simonii, in fine ejusdem operis, qua difficiilialihus An'onii Ainaldi de. codice Cantabrisiensi respondet. Contra Simo- niuni vero proiliit Dissertalion crilique touclmut lcs exemplaires grecs, sur lesquels M. Simon pre'ead que funcienne Vulgate u eie faite., et sur le jugement qite l'on doil fare du fameitx manuscrit dc Beze. A Co- logne, 1C91.

curatio duoruni caeeorum enarraiur, connnuo venit ad cajiut x\i Mailhaei, quod respmidct Lucae eapiti 19, non vero his qme sequuntur apud Lucam, cap. xiv, ubi de primo ae< ubilu in ccena agiiur.

122. Cotlici Colbertino adhcerent duo codices C<irbeienses, codex Monaslerii S. Andreie secus Avenionem, Claromonlaniis el Cantabrigiensis. E codicibus Sangermanensibus major, num. 15, habet prius assiimenlum : Vos autem quwritis, etc; 55 non vero boc secundum, Inirantes autem , et ro- gati, elc Contra codex Sangermanensis minor ah&que numerica nota referi secmidiim hoc addi- lameniuni, IiVrantes autem, seelnso priori, Vos au- tem quasrilis. Omm-s auiem bi codices in secundo

119. Jnveucus qtiidem scripluram codicis Col- D addiiamento verbis dumiaxat, aut eorum or.line a

bertini tenet et explicat:

At vos ex minimis opihus transcendere vultis.

Iloc esl : Vos autem quceritis de pusilio crescere. Et sic e summis lapsi comprendilis imos :

Nimirum : Et de majore minores esse. Sabalierius sic commemaiur : Ilic vcrsus uperte reddit sententiam ms. noslri Colbertini : Et de majore minores essc ; immo et p'aniorem (acit. 54 ^"'c ein"> s' prima specie uliqnantum obscnntotis liabei in codice Latino , ut modo exprimitur a Juvenco, nihil offerl quod sen- sum imppdiat. Qnippe ita inlelligi potest. ac si dice- rsiu*: Qua ambiiiom >o* quwritit de fmsillo tra

ms. Colhertino differuni; re, et sensu cum eo con- senliunt. Haec ipsa parabola loc. cit. Matthaei legitur in texlu Gr;eco Bihlior. Polyglottor. Londm., tom. VI, et in versione Anglo-Saxonica, inierpreie Ma- rescallo. Eamdem indieant Ires capitulorum indices praefixi Evangelio Maitha-i in mss. Colbeitino, et ditobus Corbeiensibus. Ililarius etiam comment. in Mauli., quamvis prius additamenlum, Vos auiem quwritis, praetereat, tamen boc aherum disertc ex- jionil : et in capitulis commenlario Uilarii iu Mat- Ihaiim praefixis, niun. 20, legilnr: De filiis Z^bedwi ; de primo accubilu; de duobus cwcis. Duo vet«resco- (\\cp'-. qu I 81 Blahchiniiia iu Evnn?elinr.

51 C. VETlir AQUILIM JUVENCI 5-2

quadrupl., cum priori asswmento hoc al!erum exhi- A veiercm margiui memhratiarum ascripsisse dedccus

beni : Intrautes aulem, ei roqali ad ccenam. elc. Co- bxmH duo alii codices Latini Bihliothecae Bodleianre a Blanchinio htndati. In Biblii theen sacrat ssinii principis D. N. Pii VI, raris ac svl-clis Iibris referta, consului novuin Testamentum Graeeutn curn hciio-

oppressa?. addidil : Huc enim leclionc vis iltata Vir- gini, ut qnidem videbatur bono illi Josepho, indicatur: quod apud animuni cjus erranlem a rei veritale, in ipsa tamen quoqne falsilate excnsatiliorem faciebat Vifgi- nem r.ponsam. Et hoc genus variantum teclionum ob

nihus varianlibus et c<>mmentario Joannis Jacobi tatia^J nccuratiu$expendidecet,quam si alium quem-

WetsleniiAmsielo lami 1751; luin Quattior Kvangelia Graece cum variantibus a lcxlu leclmnibus rms. codicnm llavniao 1788, opera Andreae Birch ; pr;r- terea novum TestamenLiim Gr;cce et Litineex mss. nunquam anlea examinalis maximam partem Mos- quensibus, eurante Christiano Friderieo Matih;ei Big»\ in 8\ Tomns, quo Evangelium Matlhai con- tinetnr, prmiiit anno 1788. Codices Frid. Matihxi

piam scriptorem tmcles, in tatibus quidem sanclis nnjsiis. Accedil, multos librarios, prirnosveeditores, lectioni Vulgakc ixsir.e assucto?, sape verba Jn- venci, eo tr nxi-se, ut cuni ea coiisenlircnt ; cum ta- mcn ipse velcrem Iialam seetitus fuerit, ntque alia omnia interdum dixerii, i|iiain qtiac in editis nunc apparenl, ut multis in locis e\ mss. demonstr tho. 125. Aflirmant nonnuili, isliusmodi variis fecTio-

et Birchii Vtfiptta < ooscniiuiii : ac soluni Birchius B nibns annolandis omnia incerla reddi, et suquede-

icdicat <x mnigiite cod. Assemauii 1 versionis Syra; Philoxeninnae : Yos aulem quwritis de ininimo uu- geri, et de magno minui, cum parabola sequenli. WetsleniiH ivperil: Vos autem qittvritis de minimo crescerc, et de majorc minores esse, cuni reliquo ad- dilmienio in cdice regio 3930, Colbeiiino 4051 ct 1895, et in c.xlice Collegii Lndovici Magni, tunc Jesuiiarum.

56CAPUT M.

Utilitas conferendi codices mss. Juvenci. Melhodits hujus editwnit.

qne verti. Qui an s-atis Inlelligant, qnae dicunt , in- certum niihi est. Quid eniin? Ciim coinpeiinm sit, veterum scripta ignoranlia, incnri', aul perversitale cxsciiptorum, temporis eiiam injurii inuliis in lo- ciscorrupta es-e, nonne satius est veia a falsi* , certa ab incertis, probabilia ab absurdis, qiiautum quidem iieri polest , secerncre, qu mi oninia sine ullo examine recipcre? Nec propterea negsrvertm, hoc etiain in studio peccari possc. Conlcmnendum niinime est jodicinm Batiliii, I. xxxvi Advers. c. lO, col. 10f/J : Et sane hoc dicam semel, nii.ium li- bris iHis cascis a p!erisquc,htvc studia colentibus. tri-

1-23. Qui vcieres scriplores lypis priini commise- bttitur. ;Vo« cutpanda quiiiem judicia exislimo vuriun-

itinl, unuui vei ;ilteiutn cxeni|,l.ir ms. ff.telr, sape tium lectiontim, sed a quovis illas cestimari xtne est mendusum, iiiicr.luut miililiim, ita ipsi opcra cor- ^ origo infmitce inrtrtituJinis. Ei jam eo ventum est, ut

rigebatil c-t supplebani, ut senlentia po-ceie vidc- nemo ex quibisvis illis esse veli! ; adeo omues irtbici-

batur; (|iiiu lcclores moiierent, quibus M bicis a piti illo monic somaiasse videri volunt. m>s. c>'dicibiis rccessis-cni. D ign;i, 'p::c Iegaiur, est 120. E(|uidem in vaiii> leciionihus vclernm edi-

ilisserl i o J<». MichiLlis Heu^in^eri, prl. 1 Aclor. lionuin, praserlim vero codicum mss., ipios pcrlu-

Socie;. Lain. bceiis. pag. 40 : Detcriptorihts Gnvcis stravi, aiinoiandis, diiigcnii:iin iiia\ini;uii :idbibere

it Romanis nondii:it ad veterum exemplarium fidetn coostilui, qnai fortasse aliud agenlihus niinia \ideri

suiis emeudati». Quid Barthius in hoc geinre <le Al- possit, sed inuiilis ininiinc est, ul viri critici jndi-

dinis editioiiibiis censuerit, vidiiiius h. dl. Contfa gr.iniruaiieum Miperciliuin Georgii Fabricii in edcn- dis ac pro lihitu corrigendis |oetis cln istianis dis- puiat idem Bartliius, pag. 2778, a nohis refere; <lus ad I. i, v. 17(J. Scilicel G. Fahricium In alicnis opeiibus, qnre edebit, nimis luisse ingcniosum, Ciini Joanne Alheiio Fahricio el Dauniio nolavil Arnlze-

ciuiii de re tota ferant. Intcr discrepantes vero Scri- pturas, collatis mss. exemplaribus, cam plerum- que seligo, qiue ad veterem Italam vcrsi frem Evan^eliorum, qua Juvcncus utebalur, proximc ac- cedii : neque in ea cx|)licanda imniorari me |»igct. Tam in variis leciionibus, quaio ifl noiis subjeelis, pracler ca qu;e ad lalinilatem prusodiamquc spe-

niiis in pr.vlatione ad editioitcnt Setlulii, et nitilto " ctanl, poiissimutii enucleand;i suscipio, <|ua> pecu- atitc Grctserus. In Juvenco edendo F;ibcr Slapu- liarem aliquam sacru; Scriplurye inierpreiationem a

lensrs <le ?eip-o hoe ctiam fatctnr, ui olrseftaVi nimi. 55 : Qutv enim el iminutulu sunt in eo, et qua: ad imperfccios versus accesserunl propter exemplaris depruintionem, non facile dixerim. Judicimn Grnneri de Jnvemi editione a Reuscbio adi.rnata relege ntiiu. 51.

Juvenco adbibitam contineul. Plurimi <imn fieri dcbet ejusaucioritas cum in vera sacrx 58 Scri- plurae lcctione conslituenda, tnm in scnicnlia ex- plicanda. Nam eo lempore floruit Juveticus, quo miuus corrupti cranl excinpl.nia sacraj Scripiurie ; et cum daia opi-ra ad Ev;m»e!iorum concordiam

1-24. Si quis autcm a ius scriptor, Juvencns in aggrcssus fuerii, irquuin csl credere, euni prohatis-

primis accnrat < reeensione hrdiget. Srcpe enim ex iiuiiis vc;l;i ti.utniio e diversa aliqua oriri polcst sacrac Scripiur.c intcrprelatio. Sic Barlbius cnm I. 19 Ativers. c. 5, animadvertis>et, lib. i, vers. 471, pro dedecus oppressiun qucmdani ubilologu<n

siina cxemplaria pi;t: oculis liabuisse, ens'|tie cxpli- caiiones adopt.i^se, qu;c lonc in Ecclesia apud san- ctissimos ejus ;c<|uales Tiros inaxime viRcli.int. Etsi autem intcr Grtecos Taii;mus haereiicus, Am- moiiius Alcxaudrinus, et Tbeophilus Anliochemis

55

EVaNGELICA MSTORIA. PR/EFATIO.

$4

harmoniam quatuorEvangeliorum composuUse Ji- A toqui arnat Sabuierins, nt Vu'gatam ab Itala ver

cnntur, larnen inter Laiinos anle Jtivencum neuii- nem legimus in liujusmodi arduum el d if fioi t liniiiiii opus incubuisse. Eorum, qui post Juvencuni con- cordiam evangelicam ad< rnaruni, satis amplum ca- lalogum exhibet Calmetus in Bibliotb. sacr., anle Diction. Biblic.

127. Cum autcm ediliones veieres et mss. codices plerumque priinis iiomiium litleris indicentur, la- bulim liic su :tcxere juviibil, ut leciorum roininodo consulahir :

Ald. Aldi editio. Vide n. 60. Barth. Rarihii Ad- versaria. Bas. Basileensis editio anni 1537. Vide n. 68. Ca. cant. Cantabrigienses codices apud Beus- chium. Vide num. 86. Daventr. D iventriensis, ut

sione antiquiori disiingual. Qmiri boe L>cn polesl , an Juvencus Iialica ver-ione tunc conimuni u-us fue- rit, an Gra cis exemplaribus novi Tesiamenii. Cal- meius in pictinnar., verbo Bibtia Lotina, sic babel: Hi tantutntnodo tudes humines Latiua- versionis indi- gebant : eruditi enim, quippe genere et nomine pollc bant, Grcecum idioma callentes, ad versionem minime confugiebant. Praucrea rnuHft crant versiones Laij- na;, mqiie a doctissimis quidem viiis conftciae, ut teslatur S. Augusiinus, de Doctr. christ. 1. u, c. 11, n. Ki : Qui ':■ cripturas ex Hebrcea livgna in Gracain verterunt, numerari possunl : Laiini autem interpreies uullo modo. Ut enim cuiqtte primis fidei leu poribut in inanus veuit codex Gracus, el uliquantulum facul-

puto, editio. Vide n. 61. Fabr. Fabricius(Georgius) B tatis sibi utriusque liuguce habere vidtbatur, ausus est

in Corpore poetanim cbrisli.inoriim. Vide num. 77. interpretari. Ilinc nnra nata eonfusio,et perlnibaiio,

Faust. Fausii editio. Vide n;sm. 14 seq i. Fuld. FiiI- ui ,ot Pene e&be"1 exe>"Pln)'ia (lli0i codiccs, ut aifHie-

densis co.lex. Vide uum. 86. Galland. Gallan- rnnymus pra-fat. in quatiior Evangelia. Niliilominus

dii ediiio. Vide num. 87. IIad. Hadamaiii etlitio. exisiimo, Juv.ncum consuluisse quidem exemplaria

Vide num. 69. Helmst. lldmsiadi. iws codex. Vide Gru-ca, sed poiisMinum si-cumm fuisse Iiab.ni ver-

num. 86. Ott. Oliobonianus codes vaiieanus. Vide Hoiieni.Etsienim plures aliaj fuerint ver.-iones Lali-

inini. 49. Poelm. Poelmannj editio. Vide n. 70. REG.Reginai Sueciie codex vatieamis.Vide uiiin. 48. Rom. Romani colligii codex. \id. rn.-m. 50. Torn. Tormesiana edilio. Vide num. 76, 78. Westhem. Westheineri edilio. Vide n. 71.

59 128. Ver.sionis lialicae veteris Evangeliorum codicessa>pe ex Sabaiierio laudare conljngel, ninii- riuii Colberlinum, dnos Saogermaiienses, dnos iiem

n;e, lainen ea, qme liala dic batur, c;vleris pne.-la- bai, et ab hominibus eiiam doctis ip preiio habeba- lur, ({iiod verborum tetucior cssel cum per>picvMa\e scDtenlicc, ut ait Augusiinus, de Doclr. clnist. cap. 15, I. n. Profecto Juvencusscepe a Scriptura, qtue in coditibusGrsecisrepeiiiur,aperte rectdii, ut sen- tentiam leneat, quae in plerisque mss. auiiquis Iialai versionis conservatur. Varieias autem, 60'luse "ff"

Corbeienses, Camabrigiensem, Claromonianiim, S. C ler excmplaria vetera Laiina occurrit,

non arguit

Mauii Fossatensis S. Gaiiani, S. Mariini, et majn- ris monaslerii Turonensis. Qmdsalisest iiionuisse, ut lector nolas,sive primas lilteias borum codicum, ubi occiirrant, faeile per se inlelligat. Sabatierius llalam versionem liiulo versionis vetcris. vulyatam

versionum diversilatem, ul similis varietas in lextu Graco, non probat diversum esse lexium.

1-29. In notis saepe lecioremad Comment. in Pru- dentium nolasque in Draconlium delego, ne aclum agam, ei inutili mnle opus excrcscat. Juvencum enim

noslram Vulgatce novai pra'notat : non quod hsecnova ita edo, ut cum Prudenlio et Draconlio continenil

reipsa sil; est enim vetus, ut ait Synodus Tritb niina serie ad unum clirislianornm poelarum consliiuen-

sess. 4, decrei. dc edit. et us. sacr. libr., et longo dum coipus referatur. lot smculorum usn iu Ecclesia ipsa probala : sed iia

G. VETTII AQUILINI JUWENCI

HISPANI PRESBYTERI

EVANGELlCiE filSTORLE

LIBRI IV.

^Jr&fctio,

61 Maithens instituit virtntum iramUe mores , Et hene vivendi juslo deiiit urdine leges.

LF.CTIONES VARIAiNTES.

(Vers. 1). Codex reginte Suecia? el Bailbii scribunt Matheus, at;uc iia sciihendum noi nulii do-

not^e.

(Vers. 1.) De bac prinia pradatione cgi in Prolegim. num. 48. Sibaiieiius, Uiblicr. sacror. Lat.

3S C Y. AQUIL. JUVENCl

Marcus amai terras inter coeluinque volare, A Jure sacer vilulus, qui munia faiur Abia.

Joannes fremit ore len, similis rugienii ,

56

g2Etvel)einensaquila striciosecatomnialapsu. 5 Lucas nberius describil prselia Christi ,

63 Inionat a:ternce pandens mysteria vilse.

LECTIONES VARIANTES.

ceni. Poelmannus , et Reuscliius male Mathmts , instituit. F;iLiicius : Virtutum inslituit Matihmis traniile mores, ex ingeuio, nt pulo.

5. Hcg. videre, supra volare, sive sit glossa, sive correclio. Fabricius, Infremit ore pio Marcus, simi- lisque leoni— Insonat mernce pnndens mysteria viuv. Aquilam Jouiini Fabricius, v. 7 ei 8, cum plerisque aliis tribuit.

o*. Poelm. mendn-e jura sacer. Fabr. vitulus, qui jurta mcenia fertur. Poelm. vituius, quijuxta nmnia

M)T,E.

version., initio Evangelii S. Marci, ex veiusiissimo B idcirco fm-iasse boc loco commemoranlur, quia, ut codiceSangermanensi primosduos versus prntulit : aii Petrus Anrorariiis , siye Rigensis in pmlogo

fatur. Reg. , et Barib. , vitulus , qui nicenia falur avita. Sic Cantahr. , s^d quia pro qui. Ex con- jecmra qui muma fa ur Abicc , vel qui munera fiitur Abia, adjeclive Abia, vel moinera more anii- qno pro munera aui mcenia prn munia. Fortavse eiiam Abia pmiitur mnre indecliiiahili, ui v. 141, libr. i : Elisabeth , etapud Lucam : De vice Abia.

7, 8. Fabr. Terras inter amat, ccetumque volare Joannes, — Et vehemens aouilie slriclo secal omnia lapsu.

Matlheus ins'ituit, etc, quibUs illico succedunt duo alii de S. M.uco, sml in |ianc sententiam : Marcus fremit ore leo , similisque rudenli — Intonat asternaj pindens mysleria vitm. Reliqui versus de fluobus aliis Evangelistis a Sabatierio omnino nmitluniur. Abnormis vero est, et corrupius versus ille Marcus fremit, elc. Birtbius, libr. \i Advers. cap. 23, ex eodice ms. Juvenci octn imegros versus descripsit fere, ut apud Poelmaunum. Renschius idem epi- graiuma in codicibus Juvenci Canlabrigiensi , et Helm»tadiensi inveniri leslatur. <)b-erv u eliam.dun- bus primis versibus innuere velie Jjuvriicuiii, licet non etprimat, hominis specie uoiari Matihaetun in rota Ezeclneli- : idqae praecipue colUgit ex verbis v. seq. justo ordine.

3. Mirco lignra leonis tribui snlet, Joanni aquiltt etiam in piciuris antiquis. Juvencus alil-r judical

Evangeliorum, apud Barlbium, loc cit., Lucam de~ siguai bos vietima, qni specialem — Materiam sumpsit de cruce, Clirisle, tua.

6. Lucas, cap. i, 5 : Fuit in diebns Herotlis, regis Judmv, sacerdos quidam nomine Zacharias de vice Abin , etc. Abia fuit iiniis e po-teris ICIenzari filii Aaronis, cai»ui ociav.ne clas-is sacerdoluui in disiri- butione Davidis, 1 P;ir;ilip. xxiv, 21. Quia ergo Lu- cas a sacrilicio, et a sacerdole de vice Alia incipit, ideo sacer viiuius diritnr, qui munia latur Abia, vel qaia munia futur Abia , ut eincndavit Reiuesius lau- dilus a T lnnnasio loc. cit.

7. Nounnlli piiiain , primam in ruqio necessario esse producendam. Fortasse hucde causa Fabricius banc vocem in Marco omisit. Pusvet ad ejus imi- laiionem ita hic versus relingi : Joannes fremit ore p.o, similisque leoni. Verum bei.e csl similis rugienli,

luierpreiaiinuein addil gl»ssilnr antiquus i.i codice p vel quia versus pi»iest esse spundaicus, facta syu;r,-

Banhii : Matthaeus, quia plis moralis ftiil, quani ca3-

teri Evangelist.-* , idciic» peranimal raiion-ilc, id est,

hominem designalur. Marcus dicitur volure inter cce-

luni et terram. Quia euim nativitatem Verbi, in qua

terram uostriv carnis deiias assumpsit, siiut Matthmts,

et Luras. no-i descrip^il , quasi terram non letiair. Et

quia de divinitate pauca dixit, necccelutn, sicul Joan-

nes, peneiravit. Aquitce vero propter velocitatem nur-

rationis compttralur, quia breviloquus est in omnibus.

Lucas ftfjuaiii vituli tenet, r/«i in templo mactari solet,

quia Itnius de.scribil, i\uaz in templo, et circa templum

g*>ssit Dommus, et plura ioqnitur de passtone Domini.

Joannes p?r leonem exprimi ur. quod quasi rugitum

teonis ettidit d c ns , In princioio erat verbum. Luea;

nenio, quod sciain, vitulinn negat. Tboinasius ettatn

in disserlai. de quaiiior iiisigmbus Evaugelistaruin

aflirm 't, oiuiie- Lueue hguram bovis asciibere. Au-

gustinus in .loann. c. vni, iracl. 56, leoiiem tribuit

Mailbseo, non bomineiii : idque pauco^ nlios ;tsse

I)

resi iii rugienii, vel quia revera prnua iii rugio l»re- vis est. Aucior carmiuis de Philomela, inter Ovidii poeuiaia, iu quibusdam edilionibus, v. 49 : Tigritles indomitai rancant, ruqiuntque 'eones, ubi vel corri- piiiir prima, vcl fit syuneresis in rugiunt.

8. Aniinad ei lendumesi.eo ordin« qualuor Evan- gelistas in b >c epigrammate recenseri, quo iu '-acris IJibliis nunc exsiaut. Ii codicc Evaugeliorum Cania- brigiensi, ei in alio Corbeiensi apud Sabaiierium, inuio Evangelii S. M.irei. ordo EvangehstarUm iia iniiiaiur, primo loeo Matihaeus ex^iat, deinde Joan- iics, tum Luc;is, po^iieino Marcus. Eodem ordiue refefuntiir Evangelia in codice auiiquissimn Ver- cellensi, in qu » |iro Lucas scribitur Lucauus. Iricius in praefaliiHie e\ Garbello in episioia ad Biancbi- uium, aliis iue, olim iu multis EccJesiis ila usilalum fuisse osteudit. tlinc suspicio mihi subona esi , an bic idi-m orio a Juvenco observaius fuerit, quem aliquis postea inverierit, ui n-ilaio inore Evange-

rui-se, confirmari potest. Pieriiiue cum llicronymo " listarum nomina distnbueret. Iia potuit accidere, ut

hoininein M;ilib;eo assignant ; Barlhius auclor esi , nonmillos augeliim Malih.eo appingere. Verum inler quafuorviilgata Evangelisiarum iiisiguia angelus lo- cuin non habet. Opiuiunem Juveuci tribuentis leo- nem Joanni, Harco aqnilam, lenuerat Irena-us I. ni advers. bareses cap. i\, ei indical Augu-linus I. i de conseusu Evangel. cap. 6, quamvis minus probet. Tbomasius, loc. cit., eamdem iinpugnat, ei in epi- gramma hoc nnstrum iuvehitur, quasi ab aliquo nugatore post Augu.-tiuum cunfectum. Sed pariun isinis houiiiiis judicio iribuam, qui magnum aliquid sibi conlicere visus esl, (liim impiigiiationeni cou- clusit : Sed manum de labula , et in ima ora sub- scripsil : Erasm. in adag.

4. Stricto tapm iiitelligo rapido, ut babena con- tenta, seu adducia stricta diciiur. Sumi eliam polest striclo pro brevi : id(|iic Versus seq. innuil.

5. Uberior Marco Lucas csi. Pi a:lia autem Clirisli

aqmla Joanni, le > Marco a Juvencu inbueretur : po-tea vero inverso niuniiium ordine, eiiani figurac diverso modo applicaiae fuerint, ac aucior epigram- matis vnluerit. 1 1 hanc senleuliaiii facii discrepaniia leclionum, (|u.im est Fabricio, aiiis(|ii(! m>-s. et edilis annolavi. De liguris quatuor animalium, quibus qua- tuorEvangelistx insigniunlur, videndusBaribiiis libr. xi Advers. cap. 23. et J.icobus Tlnnnasius m disserla- lione e<« prirsiile habiia Lipsiie anno 1667, ei excusa anno i(il\,de insignibus qualuor Evangflistarum,ei \n prngrammate de qualuor Animalibus Ezechielis inter disserlaiiones v;>rii argumeuli, iium. 38, ei iu Tbe- sauio Theologico Philolog., sive Sylb>ge Dissrr- l;il. loin, ii, p;ig. 57. Ambrosius, in prolog. ad Liicam, epigrammaiisnnstri senieniiameudem fere modoex- prnnil : A'iiue ila in libris singulis forma animulium figu- rtttiir, ut uniuicujusque libri series propositorum videatur animaliumaui nalumtautvirtuii\ autgtalta}\aui rdirw

EVANGELICA IHSTORIA. PR^EFATlu.

ITEM PFLEFATIO.

Immortale nihil mundi compage tenelur, A

64 «0 ^on orbis, non regna hominum, non

[ aurea Roma , Non mare, non tellus, non ign^a sidera ca li. Nam siatuii geniior reruni irrevocabile lempus, Quo cuncium torrens rapiat flamma nhima

[ mundum.

Sed tamen innumeros homines sublimia facta ,

15 Ei virtuiis ho"OS in lemporalonga fre<|uentant :

65 Accumulant quorum famam , laudesque

[pnela?. IJos ce'si cantus, Smyrna? de fonte fluenies, II los Minciadae celebrat dulcedo Maionis. Nec minor ipsorum discurrit gloria vatum,

LECTIONES VARIANTES.

10. Ottobonianus codex orbes, bene correctum alia maiiii.

12. Fausti ediiio velus non pro nam mendo«e.

15. Aldns , codex R'»m. Tolieg., Fdiiio Torna?- si:ma, rapiat, quod lenent Reg . , et On.; alii ra- friet.

15. Fausii ed. frequentent, male.

16. Fausti ed., quorum el [amam,

17. Reg., corruple, fluentos. Librarius forlasse voluit fluente.

19. Poelm., Fahr., deeurrit. Reg., Oit., Rarth., Ald., et alii, discurrit, uuod ethmi exsiat in Fausi., Poelm. pro diversa scriplura. Prselerendum esi dis- currit ciiam ex senlenlia Banhii : lamani p.niin dicit B Jnvencus pcr omnia niundi spaiia poetarum gloriam diffeienlem.

NOTjE.

culo convenire. Qntc licet omnia in omnibus sinl, ta- men plcnitudo qiucdum in sinyulis virtulum est singuia- rum Orium hominis alius descripsil uberius , mores quoque hominis pncceptis uberioribus erndivit. Alius a potentice coepit expressione dniiKc, quod ex rege rex, (oriis ex forti, verus ex vero, vivida mortem virtuie eontempserit. Tirtins sacrificium sacerdotule pramisit, et ipsam viluli immolationem sdjlo quodam pleniore diffudii. Quartus copiosins cceteris divitue miracula re- surteelionis expressit. Ambro-ins autem a c<»mmuiii senteniia in distribuendis Evangelistarum insignibus iion i ecpdit.

!i. Bariiiius, libr. xi Advers. cap. 23, lios versus explicat. Sic aulem exorditur : Sunt apud me mem- braiuc veteres librorum quatuor Aquilii Juvenci, quos ille Mcvtlucum polissimum secutus, evangelicam his- toriam complectentes metro simjdici, sed adeo non illatine srripsit, ul eiiam antiqiuc ejus liugua' anle Maronis oevum usiialtc non pauca in eo sint vesligia ; unde eqo conjectura diicor, plerosque barbarismos, qui in ep scriptore sunt, monachorum isse barbarorum. Li- ber nester optimus est, e! ex quo multa corrtipta apud poeiam veierem , ct pium corriqi possunl. Ohservat, compage s<didissimum nexiim designare, ut apud Sedul. I. 5, v. 260 : Infernx patuere \'w. rupteeque faliscunt — Divisa compaqe pelrce. B.ulius Aseen- sins, Auctor in hac proloquio. ail, fac il i ostendil, quo sit inqenio pncdilus, et quam auream hubeat in car- mina venam, n^si eum filei, qiuc captival omnem seu- sitm, et sobrieiati evanqelico? cohibere malil. Yix euim quid iiuim auiseiilentiosius, aut detieiosius hoc proos.i.io invenias. Beda, d« M tr. cap. de scansionibus, liunc versum in exempluin prnfert : Conjuncta scansio, inq iit, qua? ccsteris laudabilior kabelur, ea est , ubi nusquam pes cum verbo (iniiur, ut Jmmoriale ni- hil , ele.

10. lu iibro vetuslissimn Bartbii tilossa erat : IIoc ideo jungitur, quia vutgo (clcrnu mbs Roma dieebatur. Nil poiini magis commode, ut uolat Barthius. Suinma eniin tria, qnac poluit, pnsuit iuvencus, quaique m iMinain habenl speciem aeternitatis, vel hahrhatit poiius. De liuiiimis veterihiiscum inscripiione Romce trternce vide Commentar. ad Prud nliuin. I. i con- ira Symmacli. v. 219. Exsiai Gab. Barri Fiaocicaui ( miIi bnc nomine latere dicitur dnctissimus r»rdi- nalis Sirlelns ) Liber unus de anernilate urbis. lioiiuc. in icdibus popnli fiomani, 1571. Virgilius, qui aeter- nititem iinperii Konuuii taniopere prardicat, peritu- riim landem agimvit libr. n Genrgic. v. 193 : Vi n vrS HomttnaJ, perituraau* 'v/ita.ctc. Roma. "i a Vlr-

I)

gilio libr. ii Georg. v. 534 rerum pulcherrima, sic ab alns aurea diciiur non dissimili signifu aiinne. Ovidius, de Arte I. 5, v. 115 . Simpliciias rudis ante fuit, nunc aurea Roma — Edomiti magnas possidet orbis opes. Ausonins, de Urb. : Prima urbes inter, ditiim decus, aurea Iloma.

12. Lncielius, I. i, v. 469 : .Elas prccterita irrevo- ca'<ilis. Quamquam apud Juvencum irrevocabile \o- lius significai cei i>> defiuiium, et qund mnlari non pos^it. Livius, I. \LU, c. o2 : In casum irrevocabi- lem sedaret. Plinius Junior, libr. iu, episi. 7 : Morbi ta>dio ad moriem irrevocabili constanlia decucurrit, al. decurrit, t\uo<\ meliiis esl.

15. Mnndam Bammis denique consumendum esse opinio inier eilinicos fuit, e sacris scilicel auctoribus peiita, ut animadverti in Coinment. ad. Prndeniium, hymn. xi Caib. v. 106.; queni ad locnmWeilzius lau- dat versus Sophoclis de mundi conflagralione, quos adduco, inquil, adJuvencum proeful. Exqnoapparei, eiini comineniarios in Juvencum parasse. Vide Tro- leginii. iiiiiu. 57.

15. In temporu longa, sed quse tandem iinem ha- bebinl : nam Immortale mhil mundi compage lene- tur. Nniaiiiliis est usus verbi frequentant pro cele- branl , notatus jam a Barihio, b c. cit. Idem verbiun hae notione vtilgo noii cognila oceiirrit hoc I. i, v. 152; el I. n, v. 6l)5, v. 727: et I. 5, v. 202; el I. iv, v. ^22. W teohindus, lil>r. i : Nomen novi Regis cum clanore ialido frequenlabant. Nee abs<|tie meliuris laliuiiaiis usn , m probal Bartbms ex auc- tore Priapaeorum, carm. 70 : Minwee Cereremnu- rus frequeiilunt. Magis ad rem noslram Sulpuia in Satyr. : Siusa, quibus numeris heroas, et arma frc- quentas. Sic (requenUire mcmoriom ulicvjus apuil Se- necam, de C«msoI. ad llarc. cap. 5. Frequentare pro nariare, iterare iisurpatum etiain est a Vopisco, el Spariiano, ei in codice Theodos., ut osieudii Du- cangius.

17. Smyrna una ex nrbibus, qna2 sibi Homerum eivem arrngabant. Siaiius, I. iv, Silv. 2, v. 9 : Nec- tat ndoratas et Smurna et Mantua lanros. F«rte <<7«- ralas. Ilinc llomerus Smyrnams vales diclus. Vide A. Gellium. 1.5. eap. ll,*el disseitationem Leonis Allain iie Patria Bomeri.

18. Minaades. Mim iudtc nonicii a Juvenco lor- maiiini e\ Mincio Quvio, qui Mai.iuain alluil. Fon- iini Sinyriw el fluvium Maniuae Juvencns comme- nnirat, ut v.5i mneludat, praeslantiures esse aquaa Jovil mn ad aetcrnum carmen peragendun»<

:9 C. V. AQUIL.

20 Quas manei aeternae similis, dum s.eela vo!a- x

(llUl)l,

El vertigo poli terras, atque a:quora circuin /Eihera sidercum jusso moderamioe volvet. 63 Quod si lam longain nieruerunt carniina fa-

[mam, Quae veterum gestis hominum niendada nec-

[lunt, 25 Nobis ceria fidesaeterme in saecula laudis

luveaoi 60

Immoriale decus tribuet, meriiumque re-

[pendeU Nam niilii cnrmen cril Clirisli vilalia gesta, Divinum in populis lalsi siue crimine donum. 67 ^ec melUS, ul iiiundi rapianl im endia secum 50 lioc opus : lioc etenim forsan me sublrahet

[igni Tunc, cum flammivoma descendet nube coru-

[scans

LECTIONLS WRIANTES.

20. B *r> hii codex alernum similis, quod Barlliius, 22. Reg., Otloh.,Barih.,Rom., Jusso moderamine:

I. xi Advers. can. 25, repcit, quia durius es«ei , si pleri>|ue jusio. Tornsesius jam edideral jusso.

(Blernum pro ceternorum poneretur: sed I. x^xiv, BT. Reg., Oll., Barih., Ilom., erit: vulgo, erunt .

cap. 15, prjelen ceternnm similis p-eiice, q nia sic 28. Li R.eg., deest in. Poelm., pro d.s., in po-

nielius Jiivencus aliis pneiis coitseutii, (juiglorinm npulos.

poet:i;irn (pferiifnn es$£ dieunt. luie llig t, o *im<r, 51 . Rwnani collegii codex : Huc cum flamminea

cetefnum e$se adverhium. Malo aHeriuv similis: id descendet. Reg., coruscus. e liin vull .luveucus.

not^;.

20. Poeiarum moivm esse, fetcrna eensere, qme ferrum, vec edax abolere vetustas. — Chih volet illa canaat, aniniadverlil Barthius, libr xxxiv Advers. die$,quainU nisi corporis hujns — Jus liabet. incerti

cap. 13, col. loio, es lioc Jnvenci loco, coll itis aliis alior.un. Pr iperlias, libr m. el. I, tost multa alia C »ii .i.id | ; Al niid inqeuio qiirsilum iiomen ub wvo — Excidi! ; ingenio stat sine morle decus. Qvidius, Lbr . l Anior., el. 1 >, v. 51 : Eryo cum tiiices, cum dens palieivis nrut. i — Deperep.nl cevo, cnrmina mor:e ca- rent. Lt I. iv de Poiit », <1. 8, v. 47 seqq., plur ■■> in liauc seuteuliain affert. Horatius, I. iv, <>d. 8: Di- gnuin laude vinun musa velal mori, — Ccelo musa bea>. Sic L icanus, et alii poet;e p.isnm.

21. Oviihus 1. n Meiam. v. 70 : Adde quod assj- dua rapilur veniqine ccelum, — Sideraque aita traliit, cfleriquc volumine lorquet. Polus a r.viu, v.rlo, di- < ilur.

22. .Eiliera accusaljvus s'i!<gu!aris Grie a B)or§ pro icili. ■rem ;i jio * t ■ s Lalinis frequen&er usurpat r. Jusium dic lur luodcramcn, ui inlclligamus, divina proviJeoiii imimluin gi bernari. Omeisius , qui pr.cferl ju.,io, inleiligil poudus, inemuram ac nu- niermn. Mos v. 41: Moderaminis aqui; ei 1. n, v. .'»77: lu tomodrr >ni.<el gis.

25. lii versus usi|ue ; d pr<>|ngi finem reperii.n- tur iu quodam codice Valicano re.nime Sueci;e, num. 29, ii qiio suiit dner-a npera pra-sertim mctrica, et in h;s Petri Auimani carmen de nlroqiie lesta- ineoto. Prius iegilur epigraiuma tlegiaruin in l^u- dein ;irgumenli sacri ;i poeti» traclaidi: Aurea Ma?- o.iii concedaat carmlna vutis, etc; l:im lii versus Ju- vcnd, sed sine a:n loris uoniuie. Slrdio, de Vil;i B. Blaiimaici sec. m, part. u, Actor. SS. Ord. Bene- dici. .Mibillonii : ,S; laniam mruere suo pio carmine [imnn. — Qui sceLvosurinn mores, el (acta tulerunt

— Laudibus in coelim , etc

25. Bed:i, de Metr. cap. de scans., in hoc \ersn observal se.iiisiooeiii inixtam, quai utruimiue in se ba!»ei, ut iu quib isdam conjuiiclus, in quibusdaui -cpiiatu^ sil pes.

2«i. Aiiii in ivit supra , immorlale iiibil mundi compige teneri : ouuc aulem immorlale decus ex suo cirmioe evangelico >ibi pollicelur, quia, etiain cu o iiiundus ineendio iieribit, sperat, se viiam ;c- lernam o!» teoifius iia bene colloc.ilnm conseciilu- iiiin. Poeiis proianis familiare e»l immoi 'l^lilalem nomiiiis silii ex suis c > r im i n i i >ns promittere. Luca- nus, |. ix, v. 985: Pliursutia nostra— Vivet, el a nullo leneris damnabilur oevo. Iloratius, libr. III, od. ii t. : lCxeqi monumentum mre perennius. — RcqaUqne situ pyramidum uliiu-,; — Qund non imbev edax, non aqui'o imfiatsnt — Possit diruere, aut iiinumeralitis

— Annuruni serie>, e' fu/a lemporum, — Mon omnis moriar, elc. Ovidi-s ifl li :e Mctain. Jamque opus exegi, quod nec Jovii ira, nec ignes, — Nec polerunt

spntium mihi finiat wvi. — Pnrte lamen meliore mei snper alta perennis — Astra ferar, nomenqueeril inde- lefile nosirum. Juvencus poelas etbniAOS io;i!:ilus, seiileiili:im eo direv I, quo Clir sli;nii onines spec- taie unice debent : soliun enim desiderat lamlem qu;e in aeterna vii.i po-iia est , et quam bonis opiibus co:iScq!ii possumos.

2 '. la p pulis, quia douum illud genlibus jam cuni iis cxb liiiuni luerat: adeoque si^nificanlios id < m, i|u:ini.-i in poptt/tsslegeremus, m putai Reuschtus. Falsi sine crimine . quia ipse ex Evangeliis argu- mcntinn -mim desumit. Ethnici poet.r, aliique pro- fani pleriiniqiie gestis hominum mendaeia nectuni. C Dio Cbiysostonius orationem de Ilio non capto scripsit. Vugilii hisioriain iu dubiuin innlti revo- ciul, : c magna ex parie certo faNam Bise osten- dool. Hi aiiteiii duo, Houieriis el Virgilius, pi:e- cipiiam luidein in carminibus ohiinueriint , qui propicrea pioe caleris a Juvenco commemorati

SUIll.

'0. Juvencum exprimit Alruinm ia eid-iola ad eiiiscopum onenidam Transalpinuui,apnd Mabillon., Vclcr. Analcei. ediiioo. Pari>icns. 1755, pag. 405: Hoc tst opus tunm in prcesenti Ince , lioc esl merces tUii in wiernn qloria. AH enim quidam poeta de opere carminis rvunqelici : lloc opus , hoc elenim forsan iiv sublraliit ( lege subtraliei) iqni — Tunc, cum flum- mivomn judex descendel ab arce. Dicam et eqo : Hoc opus , lioc etenim non solum sublrahit igni — Te jam, scd facmi arti conscendere in arcem. No-ter cliain S. r.ulogius C iidtibensis, iuilio Memori;ilis Sanclo- rum : Et sicut me iudicjnum tanlo opere fa'eor, ita T) quoasu sui perfectione non solum erui culpis confulo, verum eliam poenis abstraclns, prwstanliorem qraVam inlerventu ejus upud D ■iminum iuvenire spero : ut est itlud phUosophicum : Hoc opus . Iivc ohm forsan me sublruhet igni. Ubi olim pro etenim ponilur, ul sen- tenlia hoc versu coucliidaliir. Lulogius vero pbilo- SOpbornia noniine appcllare solet Cbristianos , qui doctriua pi;cstaienl, quive doclores in Ecclesia es- senl, ut observal Ambrosius Morales in Scholiis ad nuiit. 8, I. i. Omeisiu- huc aat«rt Ovidii versusl. i Amor., el. i5, in line: Erqo etiain, cum me supre- mus adederit iqnis,— Vivam, parsque mei magna su- persles erit. Sel Ovidius de supreuio igne, quo cor- pora lioiuiniiin olim post obilum creinabariHir, ma- mfesie Loquitur. De bujusinodi precibus, quibus scriptores veteres ecalesiasiici veuiam pro cxtremo jud:cii die deposi ere solehmi, pluia congessi m Piolegoin. ad Prudeiitiiiiii, cap. 19., el in nol. ad Dracontium, 1. 3, v. G8i. 51. Scnpioiem, qui llammivomus dixerit, anii-

61

KVANGELlCiE HISTORIjE LIB. I.

Judex, allilhfoiii geniloris gloria, Cbrislus. A Ergo age, sanctilicus adsil mihi carminis auclor

68Spiritus,elpuronienlem rigelamnecanentis 55 Dulcis Jordanis, ul Christo digna loquamur.

LIBER PRIMUS.

40 IIujus inhncrebii thalamis dignissima conjux. Cura his ambobus p.nilis moderaminis aequi, Ainhis annexos legis praecepta ieneh:<nt.

Rex fuil Herodes jud?ca in gente cruentus Suh quo servalor jusli, templirjue sacerdos 69 Z-icharias, vicibtis cui tcmpluni cnra lueri, Digeslo insiabal leclorum cx online valum.

LECTIONES VARIANTES. 35. Codex Barlh., sanaifcans. libus, et constantiam denotat.

39. Rom. Digeso stabai, quod non displicel : nam 40. Poclm., pro divers. s., Cujus pro Hujus.

siare proprie tribuitur sacerdoiibus altari iuservien- 41. Heg , Oti., Ald., his : alii, ii*.

Eo vocabnlo usus est Baptismatis explicel. Prudentius, hymn. 2 Caihem.

quiorom Juvenco non novi.

Araior, 1. u, v. 531 : Flammivomo sub sole jacet. NoniiuUi lesunt Flammivolo snb sole, qu.ist volanle cum flammis; sed elegautuis est Ftarnmivomo, quod fioftsolum in ediiis veterlbus invenio, se<l ciiam in mss. eodieibus valicauis. Similitcr p :!cx Collegii Romani Aratorem, Juvenciim, et Sedulium com- p!ecleus, quocuui Jttvencum coniuli, habei Flam- mivomo sub sole jacel. Rabanus Ma rus, sive alins sit auciur hyinni yetefis in Aseefisione (.hrisii, Juvei:- cttm imitatur : Ut cum fhmimvoma nube reverieris. EdUusesthic liymnus a Browero inler alins Rabanj, 52. Libr. II,' v. 6"2 : Per pttris altilhroni nomen, ctc, ei I. iii, v. 409: AUithroni vultnm geniiorls. Ven mtius Foriunatus a Juvenco, ut puto, bocver- hum mutuatus esi I. i de Vita S. Martini v. i. Cla- rius imilalur Engelniodus episcopus in versjbus ad Ivilbcrium Abbfllem, to;n. IX Riblioth. Patruin I :ut. n, p.g. 897, f.ob ni;e 1618 : Cum re.v aHithro- uits mtnidiini discreveril urna — Judicii, elc. Barlbiiis iuiei 'pretatur, Juvenciim eo aHudere, quod snper Jordane dixit vox Dci, Matlh. m, 17: tlic esi Filius meus ililertus. in quomihi eomplacui, fltuul Juvencu-,

v. 01 : Dnrare nos lales jttbe, — Quates remotis snr- dibwi — iMiere pridem jttsseras, — Jordane linctos Hitmine. Ad huuc Prudenlii locuin plura coinnien- latiis, sum de srudio, qi|o veteies Chrisiiani amhi- banl in Jordane hapiizari , qtii ;i ibi haptiiaius esl Cliristus. Juyenci piani hauc invocalinnem imil.ilns esj Pauliiuis. de Viia S. Martini I. iv: CasHtlias pos- citni tymphalica pectora lymphas : — Aihru pocta deceni homines Jordane renalqs,

55. Portasse ex imijalione Virgijii I. vi. v. 66'2 : Qmqne p\i vales. e! Phcebo dianq tucli. St lius, I. iv, sat. 21, v. 1(J : Digna loquar, elc. Ilis Juveuci ver- sihus respondenl alti, I. iv, v. 8Q3, in epilogo : Ilus mea mens fidei vtres, sanclique limoris — Cepit, et in iiiiiiii n iuxil milti gratia Cnristi, — Versibus ut no- flris divina' gtoria legis — Ornanienta libeus caperet terrestria UngutX.

50. In plerisqqe editionibus exprimunlur c; pita rcrnm, et indicantur loca Ev.mg. !ist;r, in, q tms; Ju- vcnous sequitur. Anostris codicibus absuni i tius- modi lilnli. Eos igimr ex edilioot! Abli suis locis iuseremus. Quaravis eniin Juveiicum ppema sine his

I i, v. ".98, sicvenit : Te, imie, hodie per gandia le- C iuscripiionibus composuisse certum nohis vicleaiur,

lamen ulites. illae suni, et fonas-e veieniin srripio- runi, ::in "lossilorum tlil gcn.ia confcclie.

38. Cap. I. — De purentibus, et conceplione Joannis Baptislai prxcurspris Domini ( Luc.o i , 26). — Explie;it verha Luca; De vice A'.ia, i|tiod poslea, v. 45, exponit per verbnm sorte. B.iriliius, libr. xi A.dvers. c;ip. \~1, nolat, vices isias fuisse diarias, vel m dtem sacejuintnni sibi successioues, ad atlmiiiislramlum sacfificium et rilns dehilos in timplo , e.\ III Esdr. i, 1, 2 : Ei fecii Jo-

sias pusclat slatuens saceruot s per vices dierttm

stoiis nmictos in tempto Domini. Exini canonem nos- itiiin librorum sacrofum teriius hic lilicr Esdrjji csi. 1 Paraiipom- xmv , enumeranliir yigiotj qiiatiiQr cla--ses, scu vices iu ministerio Domini a b.avul de- signata^, nbi, v. 3 : Et divisil eos Ducid.... secuntium vices suas et minisleriitm. El v. 7 : Exivit autem sors prima Jojurib, etc. Deinde, v. 10: Octava (sors) /Ui</. Rtirsus v. 19 : ttai vices eorum iecundum mimsteria stta. Encberius iu liislruclionibus, sive de Qna-st. iiovi Tesiain : Quid est , quod scribitur in Luca dc Zacharia sacerdote, quod esset de vice Abia? x\iv sonibits in ministerium lempli distrioutf fuerpnt sa- cerdotes, ul in ordine vicis stta; quisque sacerdoiali fungeretur officio. In hoc ergo ordine octavam sorlem Abia Itnbitil, de quu vice Zucharias sacerdos [itit.

59. Sacerdotes srepe Juvencus vates npnellat, ut h. I., v. 221, 5"i7 ; I. m, v. 292; I. iv, v. 4«5, 5-24.

il. Moderamen pro moderatioiie. Prudentitis f Psych. v. -11 V : At cirius placidi modei anw/is.

42. Annexos Barthius interpretaiur , jibr. xliii Advers. cap. 23, ei soli chrae maucipatus, nulliiis alterius studii stndiosos, quia Juvencus ailutiiad jus vctus Botminuiii, quo nexi erant uiancipio pcr a-s et libram acquisili, velul obstricti iraperio : ile qtin vklendus f urnebus, I. x\ Advers. caj). 19. Mihi yidelur Juvencus explicare voluissc veibawLuc»

stor — Ex me progenitum: placel luvc nulti gtoria p olts. Epist. 3'i llcbr. i, 5: Qui cum sii splendor ghrrice, et figura substantiee ej«s? rtc.

33. Iti saiicii/iats prtjducilur oltima rationc c.v- sitnc : ne<|iie enim Barihii», libr. xi Advers. cap. 250, et Cellarius, tie Barbar. in curis posler., Ritdiendi sunt , cum aflii mant , metrum postulare sa ictifictins. Ulrumqne veihu.m sttnciifuns , el sun- ctiftco ao ecclesiaslicis scrijitoribus tantum usurpa- lur, iil ;i Teriulbano. Piiitlcniio, etc. Amlor incer- lus, tle Bebiani baptismo : Ergo ut sanctifica nituit icnovaliis ab unda. PauiinuS Pelroeori :s, libr. v. tle Vita .S. Mariiui : Qucetam santtifki conservani muneta tttclus. Ii limrgia tioc vocabuhun saiis iisiiaunii e>t.

54. Ileliconis undis, Smyrn;e fonli, et MinciQ flu- mini opponii purum aninem dulcis Jonlanis, cujus aquas liaurire cnpil, ul carmina Chrisio digna to- <H>aiur. Eccnr auiem Jordaneni eun in rein laudal? (Jios-a in codice Barthii bauf allrgnrfam sic exp i- Cat : Ver Jordanem vutl inlelligi Spirilitm sanctum. Jnrdanis a dnobus fluviis w men sorlitur : quorum unns jor, alter d.vnis apuellttiur ; qui confluentes fa- ciitnt Jordttn 'in. Sic et Spiritus sanctus a Paire pro- cedil, et Filio. l\on enim dicitur, quod vel Pater sil Filii, el Spiritus sancti, vet quod Ftlius sit Palris, el Spiritns suncii. Sed veruater coufitemur, quod san- clus Spiriitt* sit Putris, el Fitii,quod ex utroquepro- cedil. Jtirlanis vero interpreiali r descenstts , tjttod nomen eomenit Spiritui sancto, quia qui sc ud itquas liupiismi linmiliant, in hoc fit diriiuv graliaj, et beni- gnitati» de.scensus, qws specialiter Spirilui saneto at- tnbu tur. Cnrrigit Barlluus tjiiippe qni se tul aotlttS liautismi humilians , in hoc ftt. Imerla eliun c t etymologia Jordanis, qiue aflVrlur. Neganl cnitncii- lici scriplorcs, Jonlaneiii cx (luolins antniluis coil- flari, aiit . Iiquein essc ainneii), qui Dau appelletur. Juvencus aqaam Jordanis coniineiiiorat, nt giiiiiam

D

63

C. V. AQUIL. JUVENCI

70 Nec fuit his soboles, jam tum vergentibus A

[annis , Gratius ut donum jam desperanlibus esset. 45 Sed cum sorie adytis, arisijue inferret odores

71 Zacharias, visus coelo descendere aperto Nuntius, et soli jussas perlerre loquelas, (Cueiera nam foribus plebes astrata rogabat:) Quem libi lerribilis concussit corde pavorem

LECTIONES VARIANTES. 45. Reg., Olt., Ald., His. : alii, iis. Reg. jam !um : etiam Torn. alii jam tutic, Oli., Roin., Ald., jam tot. Sahalierms edi-ln, _;«m tunc urgentibus, ei pru <l.s., vaijenlibus, quodahi praeferunl, et praeferendum videlur.

45. Codex. Rtilli., A!d., Torn., minu-. benc. Forte ady is. 1m ms. Cantaurig. Evangelii legilur etiam Forte accidit., eic.

46. F.ilir., Ald., Torn., Reg., Oti., visus. Poelm., jussus, (|iiod miniis piaeel. Iu quodam ms. S. Gat. (vetens lialica-.) legiiur visus esl pro apparuit, buc cap. S. Lucae.

47. Oti. a prima manu, Soli jussus. Ita Fausti edi- tio.

4S. Coilex Ranbii, Foribus tum plebs prostrata. Reg., foribus tunc plebsalstrata. Oll., Rom., foribus plebes adstrata. Ald., Poelin., Torn., Fahr., foribus piebes ustrata. Latmius in Bibl., furibus plebes abs- tracla, ex conjectura, ut puio, sed qu.e probari po- lest. Nam verba Lucse sunt : Ei omuis multitudo po- puli erat orans foris liora incensi. Pro plcbs ponitur plebes : <\i qu<» vide 1. iv, v. 694.

49. Poelm. Quem tibi terribilis concussit corda pa- vorem — Visus, cum ioeli sermottis gralia pl.icct? I:a

et Reg., sed corde pro corda , ei Reg. placal pr:> placet, ei glossa pavorem d lec.ial. F.msli e -lilio : Q nd nbi terribilis cnncussu cord:i pavore — Visus : lum keii sermonis muneie placat! Ueu-cliios : Qwd tibi terribilis concusnt corda parore — Visus, cum Ueti sermonis gratia placet? Omcisius cum Fal». : Quid tibi hrribilis concussi corda pavore — Yisns, cum Ueti srrmonis gratia placet? Codex Rarilni : Qui tibi terribilis concussit corde pnvorcm — Fi.sus, enm lo3'i sermouis grulia placel. Rarlliius resiiluit : Qui tibi terribilis concussii corda pavore — Visus eum, eic. Poelm., pio d. s. : Quid libi lerribilis concussi corda B pavore — Visus? tum lceli sermovis munere placat. Scripima Oliob. vera videiur : Quem libi terribilis concussii corde pavorem — Visus, eum tceti sermonis gralia placet, <|iiod placuit Laiinio, et Aldo, ipii inemlose habet pnvore , el placat. In Roin. eadem est scriptura, sed placat pro placet. Verlia Linae i, 11 sunt : iVe tnneas, Zacharia, quoniam exaudila cst deprecatio tua. Barlhius putahat, nulli ex lol edi- lionibus venisse in meniem, l<>geiiduin eum pro cum. Iu Basileensi etiam anui 1537, legitur eum, sed cum errore Aldi pavore.

NOTiE.

sine querela. ln texlu Gr <co id dicilnr apeprroi, quod plerique vertuut sine repreliensione, et in codice Ca:i- tahrigiensi Evangelioruin, apud S>hatierium, sine macula. Sed cum fere omnes versiones veteres, Sanctique Patres L »lini cum Vulgala exliilieani sine querela, idque nuiiuie re<pon<J'*:»t verbo Graeco, nam apsuupia esl nulla querela, Juvencus exposmt annexos, boc est nnanimes, ei nuilo unqnam jurgin inter se diSCordes. Sionlis senieotia, h. I. v. 5il : Ad pro- prium semper cogms neclebal amorem. Formula fre- quens est iu inscriptionihusauliquisadsiguilh ■andam concordiam conjugum, Cum qua vixu sine querela. Apud Griileruin, pa». 1145, nnm. 8 : Conjugi dul- cissimo, cum quo advixil sine querela per annos vi- ginii. Plures alhe similes videri po-suin apud eum- dem Gruteriitn, et apud Hanuiium, ei Cellarimn in Orthogr. Fabreiiu-, pag. 256seqq., 15 iiiscriniioms prfert, quibusea formula sine qncrela, aul sine ulln querela, vel, ut in lapidihus -cribinir, querelln conju- gum coiisiaoieui concordiain siguificat. Hoc sen-u Apuleius, lilir. u Floridor. : Pruinde sedulo consu- leret, ne posl quereUe causam caperet. Ila Crales Iii;i- par<h'>m virginem, conjugium optaniem, admone- bat. Horatius ii<m dissimili modo <le concordia ama itium, I. i, od. 15 : Felices ler, el amplius, — Quos irrupta tenel copuia, nec mahs — Dicuisus que

conslnbat mente. quod distabal in sexu; et in moribus eratunum, quod geminabat aspectus: ac virtus redde- bal pares, impares dederat quos natura. Eo autem majjis noiandum esi, vixissehosconjiiges unaniiues, et sine querela, qma proces-eranl aiuboin diebus snis. ei non erat illis (ilius. Dedecori enim, et pro- bio feminis, pra>seriim judais, vertebaiur,6i»leriles esseot.

43. Lucanus, I. i, v. 1")0 : Sec coiere pares : alter vergentibus annis — In senium. Tacitus, Annal. n, c qi. <5, siinpliciter <li\il : Nam snam cetatem v< rgere, Drusi non s<tlis adolevisse. Mlatem vergere pro incli- nare in tenium.

44. Rarlhiiis, lih. xliii Advers. cap. 23, similem versum Prusperi all<>g<i : Gratior est fructus, quem spes productior edit. Jnvenci versum laudat Jonas Sc"ius, monacbus Bnbieusis, in Vita S. Columbaui, num. "22 : Huic soboles nulla eral, ul Juvcncus de Klisabeth et- Zacharia ait : Gratius nt donum, eic. Ri>da, ail li. I., ex Juvenco, ul puio : Qnutenus ino- pinalo prolis ortu cl ipsis donum gradus existerel, et cwteros miraculi slupor futuri proplielce pararet auditui.

45. Sic etiam Irenaeus, 1. m, cap 10 : Secundum consuetudinem sacen/oiii soute exivit, ut incensum pnnerel, ct venil, uli sacrificarei, intrans in lemplnm

rimoniis — Suprema citius solvet amor die. Elsi 0 Dapuni. Sic eliani Vulgala, et anliqtia Ilala versio

auteni querekv vocabulum non dicatur propi ium essi de aiiimi offensa conjugali amori interveuiente, ul vult Peirus Clovius, a<l loc. cit. Apuleii. lameii ne- giri nequil, freqiienlissiine iia accipi, ut ciirn scino esi <le coojugihiis, ea si^nificatio praefercnda >it. Cri- lici inlerpreics, qni bunc locum expendmii, partim obscnra haec esse verba dicuni, ut Valla; pariim exp miuiiI innoxios, inlem<>raios. iniegros, insonles, irreprehensih les , sine tpierela Dei ei hoiuiuum, ni- iniriim non sotiini r.onscientia pura, vernm et fama inlegra. Aiqni verlmm ipSUin Gr;eeum veni posset noi jurgiosi ; neque culpandus esi iniernres Latinus, qui phrasin comniuntorem usurpavit sine qnerela. Petrus Chrysol., serm. 89, inlerpreiaiiunom luvenei videiur am!»le<>ti ; sic enim <le his conjugibus ail : Est nova f'licitas, et conjuqium sinqnlaie, quando manet in duobvs una mens. :<nn tancliiai in :' ■

in inuliis ms<., sorte exiit. Sanciuarium parserat templi secretior, quam ingredi soli suinnio sacerdoti licebat. Sancium a sanciuario velo dividebaiur;ci in sanctiini simplices eiiam sacerdoles, non vero lai< i, ingredieh mior.Iil voealmni eihnici adijlum, el adgla, qiind vocahnlum christiaoi etiam scriptnies usur- pant. Paulinus, poem. 53, de Obitu Celsi : Tunc el discisso nndata (al. discusso nudata, al. nudat» di- scissa) ultaria vlo — Amisere sacri relliyionem adyti. I ii saucio aureum aliare eral, quo odores iucende- biniiir. Laici ad septum liiijus loci accedebaul, ut hostias et oblationes traderent , sed inius non peoeir 'hani.

48. Foribus sancii, ut ego pmo. Barlhiiis, lib.iLin, Advers. Cap.13, aflii inai, simile hahuisseapiul ethni- cos instiliilinn, <pii corpora liininibus ipsis.elforibm templorum prostefnerfl soiebaut» Id respicit Uctid

68

EVANGELICiC HISTORI^ LIB. I.

C6

50 Visus, eum laeli serrnonis graiia placet. N;tin me propiiius rerum pater uniens allo 72 A eoeli solio libi nunc in verba venire Praecipit, et cliara libi mox e conjuge nnium Promitiit, grandis reriun cui gloria resiat,

55 Plurima qui pnpulis nascendo gauiiia qnaret, Sobrius aUemum; clausnm quem Spiritus ipsis Visceribus malris cmnplebit numine claro. Istius bic populi partem pleramque docendo

Ad veium converlet ilor, dominumque Deum

ique.

00 Continuo primus noscet, plebemque vocabii : 73 Nomine Joannen hunc tu vocitare memento. Olli confusa respondit mente sacerdos : jEinula promi«sis obsisiii lalihus cclas, Nec senibus soboles poierit eoniingeie fessis,

65 Quam Deus averlens primaevo iu flore negavit. H;ec trepidans vaies; cui lalia nuntiusaddit :

LECTIONES VARIANTES.

51. Torn. : Jam me demissum rerum. Reg. : iYaiu me demissum. Plerique : Nam me propiiius.

53. Ald., Reg., Olt., Torn., Mox e. Fabr., Poelm., Mox de.

56. Barihii codex, Sobrius : ceternus, quoe scri- plura valda mihi probabilis esi, m atemus spirilus pio Spirilu sanctn ponaiur. Alii, repugnante B*r- thi«>, sobius aternum, et iu Reg. e>l glossa ceterua- liter, ei indicatur Spiritum dici sobriom. Aliier ego inierpiuigo.

57. Sabalierius edidit lumine claro, et pro d. s. numine. In mss. et editis lamiim repei io nvmine, quod ennfirmalur vtrbisLucae i, 15 : Et Spirilu sunclo replebiinr adfiuc ex ntero matris sua>.

58. Buib. codev. , Populi partem plebemque do- cendu — Ad verum convertet iter, <|imd non ahsonum Barthio videtur, sed uon audet mutare plebeimiue prn pleramque, quia continun sequilur ptebemque vo- cabil. Faust. : populi parlem magnamque dotendo — Ad lerum convertet iler. Cui consenlil hie, ul sa-pe alibi, ediiio veius in Bibliotheca Valicana, quain Davenlriensem ap; elbi. Peelm., Hic pnrlem populi plerumque docendo — Ad verum connriet iter. Ila Fabr., sed plerumque; et Ald., Rom., Ott., sed hi

populi partem plernmque. Veieres editiones apud Barihium, Torn., Reg., populi partem pUiamque re- verii — Ad verum suadebit iter.

60. Reg., Torn., Fabr., Gall., Novabit : plerique Yocabil.

61. Beg., Ott.. Rnm., Joannem hunc tu, quod non abhorrel, et ediluin esi in Torn. Plerii|ue</i«;i» tu. Rescribo Joannem huuc. Renscbius ad vers. 58 lstius hic pupuli iuonei, hic el Itunc semper cuin digniiate aliqua, et oinamenio ejus de quo sermo esl, usurpari. Ipse ainem scribit Joaunem hunc, quod susiiueri polest per hiaium, et quia aspiiaiio vim consonamis uommmi|uani habet. Id probat eliani Beda De ineir. cap. de synalcej h. hoc versu Juvenci.

6i R'g-, Ald., Poelmann. pro d. s.,Torn., Fabr. , soboles : alii foeius. Reuschius soioles pra feit, qnia v. 67 Angelus Mariae respondens eodem vocabulo uiitur.

65.Alii quam, scilicet sobolem ; alii quem, nempe fceium.

66. Ald., Fahric, Poelm. pm d. s., Oit., infert. Alii addit. Rom. infert, sed forte fuit infn.

NOT.E.

nem vulgatam astrata , vel adsfrata, vel prostrata, ut G ms. codex Barlhii h.bet. Veibo asterno l>ac sknifi- calione usus esl Ovidius lib. n Meiam., v. 543 : Nocte dieque vocant , asternuiUurque sepulero. Ajnid Lneaio nulla meniio (u hujiiis moris : vero lameu si- millimum est enm a Juvenco expressum fuisse. Rugtbat simpliciler posiuim pro Deum orabat. liinc rogiitiones preces, supplicaiiones ecclesiasticae, de quo verbo consulendus Ducangius. Siuiili inodo orure absolule ab ecclesiastieis scriploribus Usurpa- lur.

50. Fortasse alludit ad illud Virgilianum lib. xu, v. 48 : Qunm pro me curam geris, hunc, precor, op- lime, pro me — Deponas. Ila certe putabal Barthius, loc. cil.

51. In Prolegnm. ad Prudentium, num. 205. os- tendi, priniam in propiiius reete produci posse. Con- fer eiiain Siiii-faeiioiiem Dracontii, v. 14, pag. 369, ei adde Guilielinuni Biitonem, epist. ad Karlotum, vers. 18 : Hunc quoque propitio coelestis sidere vutttts ^. — Yel semel Hluslra. **

52. Venire libi in verba notanda pbrasis, ut venire in conspectum alicujus, lenire in sermouem alicnjus, vel ahcui.

56. Sobrius asternum ponilur pro bis Lucir verbis, Yinum et siceram nun b.bet. Juleidiiin aternum ad- verbiniii accipilur prn as>idue, valde. Virgitius, lib. ii Georg., v. 59'J : Terque quattrque solum scin- dendum, gtebaque veisis — .Lternum [rangenda biden- tibus. El libr. vi yEneid., vers. 400 : Licet iugens janitor uniro — JEiernum latraus exsangues teneat umbras. Omeisius, < ui arridel ceternum, inierprela- lur perpettto sobrius. Joauncs eniin lolo vitse suse tempore (uitsubrius, accibi parcus.

57. Evangelista ail :Ab ulero matris suw, quod nonuulli haeretici inierpretanlur ub infantia sua. Ju-

vencns recie cum aliis Pairibus, clausttm ipsisvisce- ribus nutiiis.

58. Populi partem pleramque, scilicet multos filio- rum Israel, ui ail Lucas. lo singulari nuniero ple- rusque Sailusiius, Gellius, Apuleius, et alii dixe- ruiii.

d0. Eu verba Lucaj i, 16, 17 : El multos filiorum lsrael converlei ad dominum deum ipsorum. Et ipse prceeedel ame illum in spiritu, et viriule Eiiw :ul convertat corda patrum in filios, et incredulos ud pru- dentiam justorum, parare Domino plebem ptrjectum. Ilaque sic Juvenci verba inlerpungo ei explico, : parnin pleiamque populi ad verum iler, dominum- que, deumque converlet. Ipse pnnms noscit (l»o- mii um vide.jcet, diiin in niero mairis exsuliavii) et plebem vocabit, quia v«>x erit clamautis in de- serto, eic, aut plebem novabit, quia Domino plehem pei Te< lam parabit : nam novubit respieere pnlesl ali- quo pacto ad baptisiiuim Jnaunis, vel elegans est metai bora, ut aii ad li. 1. Maldunaius, i|ua*i Joan- nes serenduin a Cbristn agruni proscinderei, ac no- yarei. Plerique na distinguunt, Ad vemm eonveriei

iter, dominumque. denmque Continuo primus no-

scet : «|uo<l uoigis a verbis Evangelii recedil

63. Sic Yirgilius I. v, vers. 4i5 . .Emula necdum Temporibus g minis cam bat sparta senectus.

04. Eessns sa-pe Soual generalioni iuepiiim, iu- fecuiidiim, ut v. liO, jEio defessis t.uxit mnacula membris. Claudianus, Oe rapt. Proscrpinae 1. 1, ^ers. 1^4 : Eessaque post primos haseruni oiseera partus. 65. Keuschius supplei Quum Deus avertens se, et de aveisioue Dei, t|iiai liequenur iiidignatmnem denotat, plura disseiit. Sed pulius inlehigeuduni est, quam esse accusaiivum jungendum partidpio (tvtrtcns, el veibo negavit, ut in re simili dit:tfS\ 1. m, v. 504, var. lect.

67 C V, AQLTL.

Si iil)i morlalis sobolem promiiieret nllus, A

Ad desperandum forsan cunclaiio meniis 74 Debucral lardis lucrens iusislere verbis. 70 Nunc ego, quein Dominus, coeli lerraeque re-

[pertor, Ante suos vullus vnluit parere minislrum, Auribns ingratis boiuinis, visuque receplus, Supremi mandala Dei lemueuda peregi.

JUVENCI 6S

Quare promissis manet irrevocabile dormm ; 75 Sed tibiclaudetur trepidaivox ntinlia menlis,

Dmiec cuncia Dei firnieulur numera vobis.

75 Haeea.it, et sese leneris iinmiscuil auris.

Inlerea pnpulus miracula longa trabebat,

Quid tantuiu in leinplo velle! cessarc sacerdos. 80 Egressus trepide, numen vidisse supernum

Nuiibus edocuit, miserae el dispendia vocis.

LECTIONES VARIANTES.

68. Barihii codex ad disperandum, quod Barihio arridei , quia disperare est secus sperare, ul dissenlire, et inillt' laliausu hahet laiinilas. Omei-ius a Bulliio dissentil. queffl novarum vociun affeclorcin vocat.

70. Ald., Torn., Banliii codex, Reg,, \\< m., On., repcrior. qnod pio d. s. po-uii Poe inaiuus. Alii creaior. Grunerus Act. Soc. Lat. len. vol. 111, distln guil quem Dominus, coeli terrtvque rcperlor. Aiii do- minns ax'i, lerrwque repertor.

71. Sabaiieiius edidit patere, ei pro d. s. parcrc. Id iniice verum est, et in niss., ei cdiiis (|iios v>di, tanlinn ex-iai. Patere metri legibuj advci-alur.

72. Banhitts scrihendum existirtial Iwmini : sed bene est hominis. Baiihius iulelligit, esse dalivum brn ablativo, ut sa-pe lii.

73. Codc.x Banlni Supremi mandata Dci temjmanda perctji : qoa scriplura aiiod aiiqujd lalere pulal Bar- lliius. Ita exbibent n<isiri codl. Rcg., et Ou., sed temneudu, vel tempnenda, quod in ms-. codd. iuve- niri conlirmal Gallandius. Beu-chuis cnin edilis Sunwii jusna Dei iun contcmnendii peregi. Grunr.rtis loc. cii., Supremi mandata Dei temnenia p regi'! h. e., Peraecre debeo"? \ el peregisse debeo? Galjan- dins $v>>,mi JH.sn l)ei non contemncndu peregi ? In Roin. tcMnda mendrtm est pro tcmncndu ! reliqUa, ii i in Ueg., et Ott. Omeisius fatetur, quatuor codi- ces ciiin nostris facere, sed putat legendum Dei haud lenmenda. Reuscbius vero suspicatur Dei con- tcmpta. Uetineo Dci temnenda, neinpc qu;e Z iclia- rias coniemneret, vel conlempturus eral.

75. Tornies., Reg., Trepidce, quod expretsit G;il

landius cnm Grunero loc. cil. ex mss. Angl. Un., Caot. IMeriquc edili rapidtv ,' quod Reoschins reli- iiuil, et cxplicat Badius, quia niens unico nioiue.nlo coelos pcne lal. Trepitlu' suinitur pro dubicv, incerta>, dubiiantis.

77. P elm., IV'g.,Oli., lioni., Fabr., Call., cl ,<c- se toteris immiscnil auris. Velus ediiio Fausli, Ald. , Th:ii., Poclinann. prp d. s , ci sulnto lciwcs se mi.il in quras.

78. Reg., Oittdi., Poeim., Ald., Tom., Rom., Daveiitr., popidus miracula longa traheb.l. Bartlni codcx, populus n\iracula lonaa trulubant. Fabr., po- pu »•..' miiacula lonya irahebai.t.

7/9, Fabr., Q,.iii tncdcn in templo, minus be;ic. In Rcg., Quid lanluui templo, deesi, in. Reuscliius aii , lamcn non adco iuconcinnuin esse.

80. Ucl;., Vrogressus trepidw. Bartini codex melius Progrcssiis trcpiue. Sic Roin.

81. Plcri(|iic edili miscrw el dispendiu vocis. Reg., mi-cr: disp udia vocis; iia Olt., sed posl miscre abra- sum alnju.d videiur. Rom. misera: dnpeudia vocis. Bailli.c de\ miscra' dispendni voci, quu: gcnuina lec- lin Biiibio vidctur. Kortasse lcgeie prui.-liiei it mke- ra: ob dispcntiia vocis, qu;e fuerit causa cur nutilius edocuei it, clc. Sed lectio vuLala bcne procedii. Cor- nciiiis Val. Vonck Observ. Rliscell. cap. 51, pag. 118, rescribere mallet misera et dispendia vocis : uam ita ainat Jiiv*encus ulijino subslantivo epiibeton ne- gare, nt mox v. 84, Nec dilata diu vcncrunt munttn protis.

NOTiE.

67. Pulcbra 1i;tc est iuterpretatio verborum Lucsfi cap. i, vw«. 19, "20 : Et respondens Angelus dixil ei: Ego sum (Jabrui qui aslo ante Deum, el missus stint loqui ad ie, ct htvc libi evungelizure. El ecc cris la- cens. elc. Bcda, iu carininilms Juvenci vur.-atus, banc explicalioncin arripr.it ad h. 1.: Yult iutcll.iji, qnod ii homo talia promilleret. impune signitin flaffitnre liccret : at cum aagelus promiual, jtiiu dubilari non deceat.

00. Reuschins exponil, Debuissel eliam lingnam cohibcre, ul laidus ad loqiiendum esses. Malo, De-

riiscripli per ttcbiiu currcns, — Omnia swctorum serie* promissa trahebat. Adhuc lamcn obscuruin remanet^ quidsit, populum miracula longa trabere. Verba Lu- c v h;cc suni : El crai plebs exspectans Zacliuiiam, et mrrabantur quod lardarel ipse in lempto. Plnres qui- dein ac diveisa) sonl sigiiificatioues verbi truho; sed ad rcui nostram ea niaxime lacit, <ju;i accipilur pro agilare, rtBjullare animo, considerare. Sillustius De bello Jiigurlb. cap. 98 : Munus anxius... trahere cuni animosuo, omitlereine incepium.... an fortnnttm opperiretur. Taciius Annal. i, cap. 76, ad lin. : Cur

huerat insistere his luis verbis, quibus tanluiii le ad £) itjstinue.it spcclucuio ipse, varie trahebant ; boc t\-t,

credenilmn osicndis.

70. Terrwque repertur, ul rerum repertor apud Virgilium, orbis repertor apml Priidcnliuni, el si- miba ;iba apud alios, (jtie bmguin e-sei recenscre.

71. Priina signilicaiio verlii pareo e-t udsse, pnvsio esse, qua: tMiic loco c<nvcnii. Adisis Coin- nicni. ad Pruilciilium libr. n, conira Syininach. v. 257, Qntv ximul?s pareremeis viriuiibus.

74. Diaeoniius de inunere «li vhtn, foriase Ju- vencuiu i nilalus, hb. i, vers. 6',i5 : Manet irrevocu- bilc niunus.

77. Teneris auris. S':c Priiilcnlius Psyih. vers. 122, Per teaeros critpma nttt*. Coidcr (>ooiment.

78- Barlliius a l, pulclierrimc iisiirpa:uni tcuhc ' at, vel. quud IpSC niavuh, ct eleganlius quiilem esi, trahebttnl, uuni ideliccl longa vidiatar scrics lein- poris c.(miiir.i:tia. Sic Vir^ilius lib. iv GcoilMc. v«fS. 592, Qw *int. qum fuerint, quw mox veniinu Irttlmn- tw . .'?! Juvencus noster li. I. vcrs. W2, Intcrcu veic-

ViUie liiierpretabantur.

79. Tanlum tessare, lantopere cessare. Vide nol. :hI DiaciMilium I. iii, v. 250, Et ncgct, Abraham litn- tttin fecisse bcatum.

80. Glnssa nolabilis in Bartbii codiee lncc erat : < Nuiiieu siipcrnum. Angelum sic dicil, ut iu historia Abr.ih.uni. \el mittenieiu prouiisso, Qniniam De.iun boino viden; non poterai, ei vlvere. Numcn autem minftsesl, quapisi Deum dixlsset. Numea cnim ipiasi liuiainen l)ei dicbur. » Quod postremuin ail Banbius cx scelerato Paulo illo ortiiiu esse, (iui caroilicina Pc-ii inniinieraliiles bonas res omni pnsleritiilis ine- inorke i:ial>' exemil, dignus oplima sui parle. pali, quae lccii illi. Certe numen esi nuius, volunias, el fere dicebatur ab elhiiicis de voiuiilale et polenlia (ieoniin. alque adco de ipsis diis, ct de divinitale.

81. Dispendia vocis, ut fanue dispcndia, mone dis- pendia.

19 EVANGELICiE HISTORIjE LIB. 1. 70

7S^llc'e(^om • mremeat eompletoex ordinevates j^ Tuiic majora dehinc idem mandata minister

Ofiicio, amissamque levanl pmmissa loquclam, Detulit, ad Marhv demis-us Virginis atires.

Nec di ata diu veneiutit min era proilfi ; Haec desponsa stio per lempora certa propim|uo,

85 Anxia sed ventris celabat gaudia ennjnx , 90 77 Andita virgineis casie pubescere tes tis,

Donec quinquecavam complerrnl lumina lunam. 7S Li servare diem jussis permissa parenlum.

LECTIONES VAKIANTES.

8-2. Reg., Ott., Faust., Poelmann. prod.s., Ald., J-8. Poelm. minns bene dimissus pro demissus.

Torn., remeat. Fabric., Poelm. in lexlu rcdiit. Rom., 90. Rom. , pubescere tcedis cum nola in margi-

repedat. ne, Virgnew tcedee , srilicel animadversione id di-

87.PoeIm. pro d. s., Nunc : melius, Tunc. gnum esse, quasi Virgo pubescerei in nupli:is.

NOT^E.

83. Levant, levem el tolerabilem faciunl amissam rinm conjugem lua-n, id est, uon limeas nuptias ejus

loqiielain. Virgilius 1. 1, vers. 55 i : Sis feli.r, noslrum- tolemnilei celibrure : l.cel alii dicant, quod liouduui

que leves qucecumque tuborcm ; el I. viu, vers. 109: oat in douiuminducta, scd solum desponsaia. Pri...um

Ingrediens, varioque viam sermonc ievabat. Hinc leva- luiiwn magis coiu.onai Eiangtlio. Opiuinucm, <;u:e men, consolalio. t» magis piucet S. Thoime, cuniiimai Suarius dispui.

85. Anxia cclabal, quia occuilaba' se, ut ail Lueas, "• ">'■>• xv"- Ali:im ime. proiaiiouein, qu;e ;-d Juve:;-

qu;»i eruhesceret quod in senecuite opeiam bberis ^11"1 uiagis accedii, te nenl Ame uius, Abote«Si«,

dedissei. Schoeltgenius iiim hic, lum vms. 117, an- Cajcantis, Baromus, et nlu. Jwpiicin boc onhne

xia iBleypretatur lala. Gaudia rentris, qnia vere gau- ,!'!" l0lai" n"hl ««'«are vi.ietur. B. Virgo jsim anlea,

debat, «r:ilii.sqiieDe:i:mehal,qiiod:ib*UiIisseio»pro- el |l,rlas.Sfi antequam nuMlns essel, de-pon<a «>rai

brium ejus inler homines. Nam oini.es uemes prubro suo I ropinquo sed jussis |.aren:iim ahdna viijsineis

veriebant steriliiaiem feminarum. Inier Judao; liu- ,eclis Kibescebat, iempusi|iie opporuuniin mairitnQ

jiismo.li opprobiium eo majus erat, qma Messiam ex n" contrahendi exspeclabai. Il..e ipso tempore ap-

sna £?eme i.asciiurui.i sperabani : ;><• proinde femhi* r*MH iih an:;elus, ei cum de Spuitii san. io conte-

steiiles in Imjus ghwia» p.itmi tenirelion otcrau. PlsSel> l,,,co malrimomuw veinm cum sponso stie

Pru.lentius biliuoh. vers. Li, ln isla — Rfeft Sar,t Josepho eonlraxii, el ad s .hrt •n-iaiu fJi-.-.bril.an: sc

ema, sobalu sibi gaudia *er* — Ferri, et Sedulim 1. ™»'u'". Nam si abdiia virgtlieia lectis erv: » i (iir,:i

li, vers. m-.Qaa- veutrc beaio— Gaudia mclris lia- nuj.liarum, slaii.u ac exl.a ea tecta produssc, cl qni-

bens cam virqinitatis honore. dem '" '"""'«i'"' "' civitaiem Juda; cum festinaiim.e

„„,' . . „ , . . . . n . „ Kisse cognoscimus, ficde inielligimus, id peractum

87.CAPUTIL— AngelusGaimelmttolvraDeoadMar |)us! (iJ01ll n,1:iii:,ium. rq lla e\|.<»-ita, vi\ ulla ent

rimn Vtrgmcm{Luc. i, 26-59). Qiu.mnsidein mmisier difapplias, qu;e levi negoiio mm uissolv.n.r 1 ;.

fuerit, idem angelus G.bnel, tamen ad Manam \ir- eilillK (|l|.e p,lStea ,,ai.r.1( j .lVCI,Cll8 veif, 1G M.

gmen. niajora delulit. Auuuuliavit eni.n Cbnsium ex C((mmo.le expiicanlur <le Josepho ja... c ujuge. ei ea i.asciHnuin. q Viro [j Yirihnis, qui secuin cogKaveiit de Ma.ia coi-

89. Des]ionsa ; verbum magis Latiniiin , quani de- jnge sna uimillei.tla.

ponsala : quainquani el hoc, quo Vulgaia uiinir, pro- (JU. Mulialis hbr. l, epigr. 71, Yiigineam domum

bum esl. .Multi inieiligppl jam tuuc B. Vnginem vocat virginum Vesialium aedee. Siuuii u o.io virgi-

iiu|>tain fuisse, et siguilicaiiune minus proprja diei ncis lcc is e\plic.re pos-u.nus de aliqua dunio , in

despousam, vel desponsatam, Juvencns, cujus sane qua virgines sinnil e.sseui, el educaienlur. P. Caui-

auciorilas conleiunenda iion esi, conliariam innuil. siuslihr.iDcDeipara V.iap. Iv2, el Suariiisino | ari.,

vel clare etiarti leuel npiniooefla. Eisi mitem Juven- q ast. 29, ail. 2 , disp. 7, ex rainbus pioi.ai.l,

cum, ut coininuni Pairiim et ibeologorum senlenliac lni.-se in lempio llierosolyn.iiam. leciiin in euovir-

coluereat, explicare v:.lueiinuis dc soleiuni eelebia- gines Di-o dicala: baiilal.ani, ei iu liis virgmeis ;e-

linne nuptiaruni, quani etiam p..st veri matriinonii dibus B. Virginem ab anno ieiat:s mu. leiiin. qm a

coniracliim dilalaiu esse inlelli.-al, adliuc laiuen a parenlibus in lemph» pr;e>euiaia esl, i;t pie cre.iiiur,

])leriM|iie hac in re dissidet, qugq" in ead.mi domo usque a.l suain .lesptu.s liom in. vii.in cgis.-e . De hu-

cum Josepho non haliiiasse prediijerit, etiam post- msmiuai asceierio virgiuuin iniclligi poiesi illud

quam desponsa iili liierat, aui niauiiiionium cum eo M m-Ii ib. II, ni, 19: Accinptfegue tuumW cUieUa pcc-

contraxerat. Negari nCqUit raiiones [irolialiiles pro tus. per plateas confiui bant. Scd tl virgines, qua- cuu-

uliaque senleniia ex Evangeliis peii, ui vel ex iis clusa' eranl, procuriibant cd Ouiam. Al dila eigo vir-

colhgi potesl, uu:e S. Thomas egregip disj:iitat iii gineis Impismo.li leciis D. Virgq easie ci i ie \iiam

pari., qua^-t. ^9, art. cl : Ad lcrium dic .ndum, quod Iransegit usq.e ad pnbi nalis leinpii^ : ied aiiniin-

sicul Chrysostomus dicil super Muttliauim, I-eata \irap -r» lialio Nerhi divini eo loru cerie jeracla n.»n est,

sic fuit de>ponsala Josepli, quod et.am csset domi ha- (|iiamloquideni an^elus ini-su^ esl a heo in eiviiaiem

biia. Nam sicul in ea, qiuv indomo viri comip.t, iniel- Galilajie, cui iioiiien Nazaielli. tiporl. t eigo, ni iu-

ligitur concepiio marilahs : sfcin ea qua' i.viri du.,:nm lelligamus eliam in civiiale Nazareili l'ui-se aliqueni

coneipil, est snspecta conceptio. Et ita non essct suffi- lociim virginibuseducamlisaccuiiimo.lai;;m. vel t.t la

cienier povisum fama? B. Virginis per hoc, quod fuit vnginea, .|ii:e Jiaeneus meni.ual, nihil ;;li;:d lins-e,

despoiisiila,nisietiamfuissetdomi habita. Vnde quod di- q am c;;bu uluiii s.eieluui in (huuo paleina Dcipa-

cimr, Noflet eam iraducere, melius in ciiitjititr, id cst, r;e, in quo hiec soli Dew vacaii:ii, aiqm; osiio clausu

nollel eam difjumare in jnbliciun, quQin quott iutilli- oiahat Palrcin i.i abscoudMo. NalalisAle.\anuer See. i

qtttur tte t-aduciioiie in domum. Vnde cl Evanq Ytsta Ili.slor. < eclrs. cap. I, ail. "2, l.iciun I. II Mael.a-

subdil. ijitotl vulnil occulle dimillerc cam . Qi itmvis lu- b;e •.riun ile virginibus, qme ritiHlMsa- eranl, e\pli-

men csse! domi liabita propter prifftam icspoinuiliouis cat de puelli- qmc pie eil-.:ca!)a;ilur, <i j.iopiiissihi

ftd, m, nondnm tamcn iiiterccncral solcmnis cilebrutio Ci.hieulis jialerme domiis, sive penel' ;.|ilins laiehaiil,

iittptiar><tn. proptcr quod eliam non :itm curnaHtcr con- ppque prodire loras -inebanliir. he bis eigo patcriMM

venerant. Vnde, sicut Clirtjstis'omus dicit. noii difiit domus lectrs rq iuui e.-l .luveiiCvin bsdmmIk. Vide

Evaiuj, lisla, Antcquttm tlitccctur in du.i.i:;! sponsi, im.l nn ::d v. OiO h. I.

eteni,,: intns jam erat. Consuetudo enim fuii vetcrihtis. 91. Glos.-a Reg., scrvare dicm — Ftthmtm nuptiu

ut sptmstv in sponsorum domibus haberentur. Et ideo rum. pa alji bunc locun. inteip.ei..nlur , pia-sniim

etiam Angelus dicit Joseph : Ne timeas uccipere Ma. Koenigius. Quod si teneamus, matrimonium jam

n

95

C. V. AQUIL. JUVENCI 72

Ad qnam tranquillum sermonem nuntius infn : ^ 100 Nnllos concepius fieri sine conjuge dicunt.

Salve, progenie terras julura salubri, Desine conspeciu mentem turbare verendo. Nam tua concipient coelesti viscera jussu Natum, quem regnare Deus per saccula cuncla, 79 Et propriam credi sobolem gaudetque, ju-

[betque. Hunc ubi sub lucem dederis, sil nomine lesus. Ad quem Virgo dehinc pavido sic incboat ore :

U»de igitur sobolem mihimet speraho venire? Nuntius haec contra ce!eri sernione faieiur : Virius celsa Dei circumvolilabit obunibrans, Spiritus et veniet purus, leciissima virgo, 105 Aciibi mox puerum casto sernione jubebit 80 Maguificum gigni populis , quem credere

[ sanctum Supremique Dei natum vociiare necesse est.

92. Poelm. pro d. s., Ald., nuntius infert pro infit.

93 Poelm. in lexm, Rom., OViob., Fabr., Salve, progenie terras juiura salnbri. Ald., Torn., Ptielm. pro d. s., Fausi., et Daventr. Salve progeniem lerris paritura salubrem. Reg., Salve, prugenies terras jutura salubris, ut Virgo dicalur progenies salubris. Gru-

LECTIONES VARIANTES.

Grttivrum, Iluic, vbi sub luce dederis, sit nomen le- sus. Barlliii codex, Grutierus 1"C cit., A!iuinu« ad- vers. Elipand., Kom.,Ott. , llunc ubi sub lucem dc- deris, sii nomine lesus. Ita Beg.; Cant., et Ald., sed numea Ics, s. 99. Ald ,Torn.. Faust., Rom., sic incipit. Poelm.,

neius loc cil. ex inss. Un. progenie (erris futura sa- B Fabr., elalii, sic inclwat.

lubri, et C mt. progenies terris futura satubris. b-git

progenie terris futura salubris , quod ineiilo displi-

cet Gallandio, qui pr.iferl progenie lerras julura

salubri : ac revera melruni non patilur fulura , ac

parituru videtur glossema.

94. Torn., conspec a memlose.

95. Alcuinus I. ii cuntra Elipandum male Non pro Nam.

96. Aleuinus loc. cit., per scecu!a;\. n contra Fe- licem male legit per singula.

97. Rom., ul propriam.

98. Poelm., Faust., GalL, Torn., Fabr., Huic , ubi suu lucem dederis, sit nomcn lesus. Un. apud

101. Rom., codex Barthii , Reg., Otiob., Gall., mihimet; quod magis placet, quam mihinunc in Aldo, Poelm., Torn., et aliis.

10i.Torn.,Fa»st.,Rom., Ald., Fabr., Poelm. pro d. s., profatur Reg., Otl. cum aliis, fatetur.

104. Codex Baitbii, Spiritus adveniei. Rom., Spi- ritus ac veniet.

106. Plerique edili dislinguunt gigni : populis. Ald., Ilom., Fausi. , gigni populis. c/ucm ;qund »equi- tur Gallandius ex ix, 6 lsaice, Parrulus enun natus esl uobis. et filius dalus est nobis, et Lucaeu, 11: Natus esl voins hodie Sulvator. Reuschius prubat gigni: populis quem, ex Act. Apost. iv, 12.

NOT.E.

tunc contractum fuisse, id intelligemus de die quo Vide caeremoniae publicae, et solemnes matrimonii peragi debebant, vel quo Josepb in doniuin suam eam du- cturus erat. Servare interdum sumitur pro observare, esse in specula, exspectare. Dies eiiani sumilur pro q lempore indefinito, ul idem sil servare diem, ac ex- speciare leuipus opportunum. Igiiur B. Virgo jussis parenlinn pennissa est, neuipe data, seu tradiia est ; nam bancsigoificaiionem habel hoc loco verbum per- mitto, iii pubescerel virgineis tectis, etservarct diem. Sicenim nroeedit seusushorum versnum, non, ut ex- ponit Wiikius, abdita est pubescereelservare. InnuitJu- vencus, Virginem Joseiiliodespons.iin fuisse, diimad- huc SS. ejus parcntes Joacbimet Anna viverent. Mulli tamen asser;int, pireniesMariae Virginis evitaexces- sisse, cumhaecaiinuinaetatisxivcirciierageret,acpro- indea sacenlotibus nuplui traditam luisse Jo-epbo. Res incerta est, neque desunl sci ipiores anti(|ui, qui alfirment utrumque iiarentem , aut --aliein S. An- nam superstuem luisse ad anntim quarlum viia: Sal- valoris nostri. Accipio auiem vixabulum parcnlum propria signilicatione, uon alia niiniis propria , quac sequiori aevo invalmt. qua propinqui parentes dicun- tur : de qua dixi ad Draconlium v. 5s6 libr. ni.

n;

vers. 292 h. L, et vers. 501 et 017 libt quibus in locis vox sibimet occurril.

103. Verba Lncae siinl cap. i, vers. 35 : Spiritus sanctus supcrveniet in te, et virtus Altissmi obumbrabil libi. Amulhis Lexoviensis carm. i iinitalus est Ju- vencuin, vel potius ipsiu> sacri codicis verba ipsa re- linuil, ut obaerval Barihius libr. ix Adver.s. cap. 17, col. -449. Versus Arnuili est : Virgineutnque ute- rum rirtus sacra Patris obumbrans. Hoc verbo uliiit- turveleres Omnes versiones, et phrique Patres. Victoriuus Africanns I. i adversus Anum dixit et obumbrubit tiV inumbrabit . Uirumque verbum beoeLa- linuin est. Ilugo Grotius putat, tra isiatinupm sum- ptam ab avibus pullos excludentihux. Gngoi ms Ma- gniis Moral. xvui, Jnb. xvn : Vetuli umb mn qitam- dam libi circumfundet, qua le ab tcstu libidinis refri- gerundo coutuiabtt. Theophyiacius primuui anert similiuiiliiiem a\is pullo- suos conlegenlis, sive alis obumbramis; lumquasi dubiians propomi compara- lioueiii picloris primum delineanlis , et unibras in- duceniis,et deinde perfectum colorem addentis. M.il- donatus hanc similitudineiu rejicil, priniam sic re- formai : Mel us fortasse dixisset, sicut solel avis ova sua legcre, ui ejus calore pulli gignanlur, excludau-

92. Virgilius I. xi , vers. 242, Ita farier infil. Sic D lurque Hocadoplavii Gioiius

alii passim cum iolinilivo : sed cum iiccusativo ser- monem infil non facile invenies.

93. A juvo participium est jutus el jnturus apud Tacitum, Palladium, el Colume.llam, qui I. x, vers. 121 ait : Rutwfue Palladice baccm juiura saporem. Alii habeut viclura pro jutura.

95. Ilis versibus Juveuci conlra Felicem , et Eli- panduin probal Alcuinus, Christlim filiuin Dei nalu- ralem e-se, ut o-tendi in Prolegoni. num. 9i.

98. Nomine Iesus irissyllabo uti solet Juvencus; atque adeo legi polesl nomen Iesus. Verum eliam in liac scriptura nomine lesus inlelligo, Iesus esse trissyllabmn, elisa nltima in nomine.

lUl. B. Virgo sibi conscia erat virginitatis, eam- que Deo voverat. Hincait: M ihimel sperabo, elc, quod magis energicum eat, qnam mihi nunc sperabo.

107. Anim idverienda est explicatio verborum Lu- c:e i, 55 : Idnoque el quod nascelur ex te sanctnm, vo- cabitur Filius Uei. Videtur Juvnicus ita distiuxisse et quod naacetur ex te, sanctum vocabilur, Filius Dei. Aperte Tertullianus lihr. iv advers. Marciou. pag. 701 : Propterea qwd in te nascetur, vocabitur sanctum, Filius Dei. Verbuin vocabitur exponit Javeocus vo- citare nccesse est. Nam in sacri> lnieris vocari ^a'pe idem esi,ac esse, Hebraico scilicei idioinate, m l-aiaj cap. i, veis. 26 : Poslluec vocaberis civitus jusli, u.bs fidelis, et boc cap. t Lucac vers. o2, Filius Aitissimi vocabiiur. Sic etiam lloinerus lliad. 1. iv, \crs. 6, verba Junouis ad Jovem refert: Utrumque, tutn quud ad genus, tum quod tua conjux — Vocor. Vide- licel, Etsoror, et conjux tua sum. Inleiprelaiio Ju- venci ba;c esl : Sermone, ct virlute Spirilus sancti

75 EVANGELKLE HISTORLE LIB. I

Sic cognatatibi, sterilis tjnre crediia cunctis, *

Zacharia; conjux morlali germine nuper 110 iEvo defessis auxit miracula membris.

Sextus adest mensis : parent sic omnia jussis.

Sl Virgo dehinc : Domino famulam nunc ecce

[jubenli,

Ut tua verba sonant, cernis servire paralam.

Nuntius abscedens vacuis se condidit auris. 115 llla dehinc rapidis Judoeam passibus urbem,

Zachariseque domum pcneiral , gravidamquc

[salutal, 3

74

Elisabetli : clausas cui protinus anxia prolis Membra uleri gremio, moiu majore resultant : Et simul exsiluil maler concussa tremore

120 Divinse vocis : completa alflamine sanclo, S2 Et magnum clamans : Felix o femina, l:hi i [salve,

Felicem gestans uleri sinuamine fcelum. Unde meam tanlo voluit Deus acqtius honore lllustrare domum, qnam mater numinis alii

125 Viseret! Ecce meo gaudens in viscere proles Exsultat, Marise cum prima affamina sensit.

LECTIONES VARIANTES.

108. Fortasse, Sic cognala tuaslerilis.

110. Reg., hauxit, quod videtur fuisse in Ollob., forlasse pro hausit. Sed auxil boniiin est.

112. Nonnulli editi nuncesse. Fabricius cum Ald., B Fausi. edidil nunc ecce, quod conlirmaium reperio in mss. Reg., Rom.. et Ottobun., ubi mendiim est nunc el ecce. Sic eliam Lueas : Ecce ancilla Do- mini, eic.

117. Oilob., prolis, a sec. m. proles, non bene.

119. Ott., Reg., Ald., Torn., Faust , exsiluit ; alii, exiliit.

120. Rom., Codex Barlli., Reg., vocis completa est flamine sancto. Ita etiam codex Un. apud Grunerum.

Ex quo conjici possei Divime vocis : completa et fla- mine sancto, sic enim omitiitur vocabulum afflamen, dequodicam in noia ad vers. 126. Ott., vocts,com- pleta affamine, sed videiur fuisse afflamine. Gru- nerus ex cotl. D. (forl. Cant.), completa est famine legi vellel affamine, ul vers. 126, affumina^seiisit, Gallandio viti.isa hoec ejusdem vocis repetiiio videlur. Plerique habcnt Divime vocis completa afflamine san- cto. Lucas ait : El repleta est Spiritu sancto Elhabeth. El exclamavit vocemagntt, et dixit. Hoc erco est uffla- men sunciitm. Nam Divime vocis jungo cum tremvre nempe ut audivit salututionem, eic. 122. Rom. mendose, uterisinu animce.

NOT/E.

puer generabitur ex te, qui erit sanctus , et Filius Dei. Nonnulli interpretes monent , sancium jnngendum cum vcrbo nascetur, quia ita in emendaiis Bibliisin- terpungitur. Joannes Albertus Bengelius Gnom. novi Testament. ad h. I. cum Teriulliano, interpreie Sy- ro, et auctore sermonis contra omnes hsereses apud Atltanasium in Juvenci explicationem propendet, ut C sanclum pro parte prsedicali liabeatur. Mazoehius l.iuSpicil. adh. loc. iia interpungendumconjiciebai, ul cap. n Lucse vers. 23: Sicut scriptum esl in lege Domini : Quia omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabilur. Maldomitus hanc inter- pungendi rationem non probat, qui eliam observat, eam a Beda fuisse rejeciam. Minus vero piobandiiin est, quod ipse sanctum vim polius advorbii, quam noniiuis habere cum paucis aliis cen«et.

108. Cum iu Vulgata Lalina versione, et itt Itala, et apud alios Patres legaiur cognata tua, non aegre feram, si aliquisila legal iu Juvenco, Sic cognula tua, steritis guce credila cunctis, proiiucla scilicet ttltiina in tua ob st dictionis sequenlis. S. Eii^abctham sororem S. Aun;e mairis Mari;e Virginis fuisse ali- qoilradunt. Alii alio modo explieaui cognalioncm Deiparx cum S. Elisabelha.

109. Morlali germine, ut discrimen inler conce- plioiicin Christi, et S. Joannis Bapiisue indicetiir.

110. /Evum sumitur etiam pro senio , *ive exlre- ma senectutis patie.

111. Parent sic omnia jttssis, quia non eril impossi- bile apud Deuin omne verbum. Victor. 1. 1 Genes. vers. 75: Plus sil libi credere semper — Posse Deum, quidquid ficri iton posse putatur.

113. His verbi-i consensus praeslatur a Maria Virgiue : Ecce ancilla Domini : fiat milii secundum verbum tuum. In veleri Iiala versione : conlingat mihi secundum verbum Uinm. In Juveiico secund.nn verbum tuttui ila exprimilur, Ut tua verba sonanl, niiniium ul lua vcrba significant : habet enim verbum sonare hanc signilicalionem. Cicero, lin Ollic.,cap. 21 : Hwc duo verbainlcr se discrepare, re tamen unitm sonare videan- tur; et lil». u. De finibus, cap. 2.,al. 6 : Non inielli- gere interdum, quid sonet luec voxvoluptatis. B. Virgo Maria se Deo servire paratam ostendit eo videlicet Patuol. XIX.

1)

in opere, quod Angelus explicuerat : quo consensu exhihito, illico Verbum caro lactum est. Putant non- nulli, verba illa, Fiat mifii secundum verbum tuum, innuere desiderium in Yirgine. Juvencussolum con- scnsum agnoscit, quem plerique alii sequuntur. Pcr- inde enim esi, ac si B. Virgodicerei : Ecce ancillam Domino meexhibeo, titfiat mihi tecundumverbum tuum 115. CAPUTHI. Visit MariamElisabeth. Luc. i, 31- 56. Jit(l(eamurbem, videlicet Hebronem, ut plerique volunl. Evangelista ait, ln civitatcm Juda, et in ve- teri Itala vcrsione Judw, vel Judwce.

119. Gifanius in Indice Lucrctii verbo dissilui con- lendil, veteres ita s;epissime locutos dissilui, exsilui prosiltti, non dissilii, exsilii, prosilii. Forcellinus eiiam in Lexico affirmat, tutius, et usitalius esse exsilui , quam exsilii. Omeisius contra asseril legen- dum exsilii, quia ponilur pro exsilivi, ut dicilur au- dii, audivi.

120. Similia occurrunt !£0, seq., Mox eliam as- suelam penetrant spiracula mentcm. — Completusque canil venturi consciu dicla : et v. ^50.

\^\. Magnum adverbii morc, ut dicam ad v. 128.

122. Glossa in codicc Reg. sinuamine-gremio. Ba- dius exponii complexu recurvo. Juvencus rursns I. m, v. 56, Prudentius , et Sidonius hoc vocabulo si- nuamen nsi sunt.

125. Rnrsus. v. 135. Et seclis voluit Detts aquuh haberi. Vide nol. ad v. 713.

125. Visctts esi quodcumque intestinum animalis: noiniiialini pro utero ponilur, praeserlim in nuinero plurali ab Ovidio, Seueca, Ulpiano, ct aliis. Eccle- sia eliam canii : Pjcata vtscera quai portaverunt wterni Palris Filium, ctc.

126. Affamen semel, el iterum abApuleio usurpa- lum lil>. xi Metam. Ut igitur Juvencus affamcn, si- nuatnen dicit, sic afflamen vcrs. 120 ciim tlixisse credeniluin esl. Kceingins plura similia profert, al- legamen, eruclamen, frnslramen, iinprecamen, irrii/a- men, micamen, picturamcn , qiiassamen. scrutamen, surcnlitmcn. Icmperamen, veleramen. Sed nmlta lio- rum ex receniioribiis peiita sunt, neque iiniiaiione diana.

73

C. V. AOJJIL, JUVENCI 76

Felix, quae credil finem mox affore verbis, A Spiriius iste eapit, quod mc dignatus in alium

Erigereex humili celsam, cunclisque beatam 155 g^Gentibus, elseclisvoluilDeussequus ',aper'' Sustulitecceihroniimsrevis, frcgiique superbos, Largifluis humiles opibus dilavit egenles. Tunc illic mansit trinos ex ordinc menses, Adpropriamqiiedomumrepedatjamceriafuiuri.

Quce Deus ad famulos , magnum dignando, lo-

[cutus. Illa trahens animum per gautlia mixla pudore, 130 83 Suppressa; vocis pavilantia dicta volutat : Magnilicas laudes animus, graiesque celebrat Immensi Domino mundi. Vix gaudia tanta

LECTIONES 1-27. Codex Un., Felix qui credit. Grunerus cx conjectura mallet quce credis ex Beaia, quce credi- disti. Vulgata, Poelm. pro div. script., Fabr., quce confisa fidem mox. Pleriqne, quce credit fmem mox af- forc verbis. Fabr., verbo pro verbis, et vers. seq. quod pro qune.

128. Barihius elsi legerit cum suo cod. vcrbis, nunc legil quod. Rejieit loculus pro to<iuetur in Fa- bricio, quia illud lidem ifl pncierita solum declarai, hoc autem eamdem eliam insequcnii;-. dirigil, Fabri- cius ex ingenio, ut arbitror, posuit locutus ul expri- meret verba Lucse i, 45 : Et beata quce credidisti. Cceterum in veteri ediiione Fausli ellam legiiur qnod, sed supra verbis, et mox loqueiur. Reuschius sic legit : Quce Deus ad fnmulam, magnum diqnando, loculus, evtextn Gr;eco:"OTi Swoi TsAeuwtff toi? W.v.- Inuhon txbm 7T«pa Kujsiou. IJem notaverat Omeisius. Saltem locutus retinendum cst. Aliqui mss. Lucae delent illi, aut tibi.

129. Codex Barth., Reg. a p. m. : Illa traliens animo per gaudia mixla pudorem, supressoe vobis pavi- tantia dicla volulal. lia eiiam Torn., ubi tamen legi- tur suppresse mendose, ut puto, pro suprvssce. Rom. llla trahens animo per gaudia mixla pudore — Sup- presse vbcis. Omeisius scripluram Barlhii in codicc Fuldensi invenit, eamque reliquis prictiilii. Accedit Reu^chius, qui interpretatur, pudorem ex agniiionc indigniialis orium : qui tamen iiuligniialis sensus gaudioadmixtuserat, quod Dominus ipsam respexii. liditio Coloniensis lladamarii anni 1557 : Illa Ira- hens animum per gaudia mixia pudorem— Suppresso, vocis, quod Poelm. admisit in textu. Reg. a sec. m., et Ott. Illa trahens animum per gaudia mixta pudore, — Suppressce vocis : quce leclio milii placet, (inam-

VARIANTES.

vis Reuschius pntel loquendi hunc modum nlmium popularem esse, et Juvenco indignum; cujus dioti ruionem nullam affert. Vide Virgil. I. 4, JEn. 285. Poelm. pro div. scr., Dav., Ald., Fausl. lllatraliens animum per gaudia multa pudore — Suppresso, vocis pavilantia dicla volulat. Ua Fab.,sed mixtci pro mulia, qua scriptura Fabricii suam longe meliorem esse ail Bartbius. Ego mallem Suppressa voce.

151. Ou. a p. m., Rci,'., Rom., animo, quod edi- dil Torn. Plerique, animus. F.uist., Rom., Olt.,

R Ucg., Ald., Poelm., pro div. s. celebra!. Tom. ct

** alii, rependit, quae est glossa in Re?.

132. Codex Barib., Rom., Olt., Torn. Immensi : ila Reg. cuni glossa, toiius. Alii, Immenso. Faust. distinguit, Immenso Domino : mundi.

135. Poelm., pro d. scrip., vix gaudia lola — Ip- sumle caperenl, quod exstai [etiam in ed. Fausti cum nicndo caperanl. Reoschius cum aliis, vix gattdia lanla — ■ ypiritus isle capil, vidclicet animus ; ne- gaique, cum Un. legendum ipse pro iste* Sciendum quippe esi, pronomen iste aliquando pro hic poni, ul conlra liic pro isle.

156. Ald. Ab&lulit : alii, Suslulit. Poiilin., pio d. ?., servis pro scevis ; id probnm est. Rom., serus.

137. Poelm., pro d. s., Immensis humiles.

138. Fausl., Fabr., lernos ex.

139. Fausl , Otiob., Reg., Poclui., prod. script., Torn., Fabr., Rom., Ald., el alii, repedat, quod verius videiur, quam remeat, ul legitur in aliis, et in veieri etiam codice Barlhii : qui falelur quidem,

C repedare esse verbum aniiquum, ei probe Latinum, scd illo lol Iocis aii scaierc chrislianos scriplores, ui sajpe in illorum lot is aliud legere volit.

NOT/E.

127. Fmis, ail Barihius, est propler quem dalur quid : quo effalo scripluram ediiam confirmai. Iie- rum Juvencus hoc 1. vers. 238, Finemque imponere verbis — Dignelur cum pace suis.

128. JI/agHH/nadverbii more pro vtdde. Val. Flac- cus 1. i, vers.263, Magnumque sonanles. Adde Plau- tum, Gellium, alios.

150. S«ppres*<B vocis dicta smit verba prolata summissa voce. Qnod clarius d'ui poiuit, et ul ego conjicio, dixil Juvencus Suppressa voce pavilunlia dicla voluiat, producta uliiina in voce ralione c»« Burae : qu;e quidem ila apud antiquos insolens csl, sed frcquens apud poeias sequioris sevi, ct frequen- tiorapparcret, si librarii ;-udaces, cjnsque consue- tiidiuis ignari, miillos versns nnn torrupi^senl. De- nolalui mod .-lia Virginis in colloquio. Cicco, pro Sylla , cap. 10 : Qui cum suppressa voce de scelere V. Lnituli,de audacia conjuraiornm omnium dixissel, taniummodo ui vos, qni ea probatis, exaudire pos- setis : ie supiilicio P. Lentuli, de carcere niagna, et qucribunda voce dkeba!. Yox propiia poeiaium est pivitmilia, sed bonoriim tameu poelarum, ul Vir- gdii, Lmreiii, Terentii, Valerii Flacci, Senec;u Tra-

g'ci-' ... c • T

152. Imiumm mundi, ut m oraiione Lugenu lo-

leuini e.v o|>tiiois exemplaiibns, liex Deus, immensi

(jiio constul mcicliinti mundi, non, ut iu aiiis legitur,

Hex Deus immense, quos conslat machina mundi. Vide

Prolegmn. iu Draconlium, D. 60, pag. 49 seq.

Reuscbius id conlirmai, quia si mundus imnicn-us, qiianlus erit ille, qui eum condidit? Prudeniiu*, I. i contra Symm. : Magnique immensa creaverit orbis. Ovidius, 1. ii Met. v. 55 : Itle refert : 0 lux immensi publica mundi.

134. Plerique verba Deipanv, Quia respexil humi- lil.tlem uncillai suce, inielligunt de virlule bnmili- latis : Maldonatus cum Juvenco, etaliis dc abjccta, vilique condiiione.

156. Frcgit superbos eleganter, ut frangere hostes, naliones. l.icero, l Catilin. cap. 9: Te ut ulta rcs frangttt? Tu ul nmqitam le corrigas? De voce ihronus vide Coinm. ;d Prudeiilium, v. 102, Apoth.

137. Largifluus vox est veteium Lucretii, el Pa- V cuvii.

158. In Vulgata babemus quasi mensibus tribns. \n innllis exeinplaribus veteris llalic.e decst qitasi, ut hic apud Juvencum et S. Ambrosium, libr. n in Lu- cam. S»pe apud Juvencum oceurjt adjectivum hoc numerale trinus, quotl distiibutivum est, veruin inlerdum ponitur e\lra disuibuiionem, ut boc, ct aliis in locis a Juvemo. Idem sigoificat, ct codem modo atcipi sole.i ternus sive dislributive, sive ex- tra dislribulionem ; ex qno accidere solel, lit in mss. non solum Juveiici, sed eliam aliorum unum pro altero ponatur, ac discrepeni inter se vetera cxem- plaria.

159. Fabricius in Commentar. poel. chiist. ail , repedare e»se pedibus domum remeare. Origo qui-

EYANGELICJ; HISTORL€ LIB I.

;s

140 Jamque aderat tempus, quo jussum funilere A

[fcetum £5 Elisabelh volvenda dies in luininis auras Cogeret. Ad partus famam collecta cucurrit. Turba prnpinquorum, tum gaudiamira frequcn

[tes Coneelebrant , noiiietique jubent genitoris ha-

[bere. 145 Abnuii h)cgenitrix, sed Joannes vocitetur,

LECTIONLS VARlANIES 140. Reg., Ou., Rom., Reuschius cum quinque codicibus, Bartli., Poebu., pro div. s., qno jussum

Ingeminat. Placuiimuli lunc jussa parentis Consulere, seripioque rogant edicere nomen. Sed, pn h mira fides ! t.ibulis ciim scribereteu-

[tat, 86 Implicitam solvit per vcrba sonantia lin-

[guam. 150 Mox etiaiu as-ueuun penelrant spiracula men-

[lem,

iu textu

nal. Iladamarii Ed. , Rom. , Poelm. cunctis tunc. Plerique, muli lunc.

H7. Reg. , Oi(. , Poelm. , prn d. scripi. , Torn., Fabr., Consulere, scriptoque rogant edicere nomen, quod boniiiu est , produclo e posiremo in consulere

fundere foelum — Elisabeth volvenda dies in tumiitis

auras — Cogeret : ad partus famam collecta. Ila Torn.,

sed dislinguil Cogerel ad parlus famam : collecta,

minus bene; pejus vero, qind scribitcum aliis Eli- g ob duas consonantes vocis se<|'ueniis. BariiriT codex

zabeth pro Elisabeth, quoil poscit melrum. Ald., Consulerenl , scriptoqtie rogant. R mn. Consulere et

scriploque rogant. AbL, Fausi., Poelm., pro alia scnplura, Consulere, in scriptu rogitanique edkere nomen. Poelm., in lcxtu, Hadamarius, in seriptoaue royant.

148. Barlhius alicuti legil dttm pro cum.

149. Mendiim crediderim in Fabricio sonentia pro sonantia, qnamvis sonere pro sonate dixei "mt veleres, iii multa similia, qu;e lioc loco ci.nscrit Schoetieo- nius.

150. Fabr., mendose, penetrans. Codex B.irlhii , penetrant spiracula liuguum. Torn., essnetam, Hada- inarius, assuela , quod edidil eliani WesihVmerus pro divers. scripi., Rom., a-suetam penetteni spiii- lalta mentem : sed forlasse prius fuit spiracula quod uniceprobo. Non maleesset assuela, producla ullima raiione csesurcc. Sed assuetam conliimat ver- sus 7-20, 1. ii.

Fausl., Fabr., Poelm. in lextu, Baventr., cl ali qtto surcina deserat ahum — Elisabeth liqitidas sol- venda in luniinis auras: — Ad partus fama tanlos col- leela. Birthius, qui hanc scripluram alibi lalsam judicavii, qttasi eirorem peperisset nomeii IJisabeth indeclinabile posilum. poslea, I. lvi. cap. 17, eam- dem videlur admillere : sed pro deserat legil deserel a verbo deserare, recludere, resignare, quod po*cit folvendi verbum de altero versu sese ingerens. Idem Banliius in Fulgenlio corrigil, Descrate (losculis pro Reserate, libr. lMytliol , el a.md Apul., I. i Metam., nonmilli legunt deseralus pro reseralus.

145. Poelm., pro d. s., per gaudia. Barlbii codex frequentans pro freqitcntes.

145. Reuscbius dislinguil : Abnuit hoc genitrix ; sed, Joannes vocitetur, — lngeminat. Alii, sed Joan- ttes.

146. Ott., ingemuit, reclc correctum per ingemi-

NOT.E.

dem verbi lnec videtur esse, quasi pedem rctrahere, G sed simpliciier ponitur pro reverti. Hoc verbum, a Lucilio ei Pacuvio usiiatum, deinde inobsoleiis po- silum, in usum denique rcduxerunt cadentis latini- lalis scriptores, Juvencus, Ammianus , Bamasus, alii. Vide Cellarium, Cur. Poslerior., el Jo. Ludo- vicum de la Cerda, Advers. sacr., cap. 21, num. 6. Reversa vero est Deipara in domum suam jam certa futttri, noii quod antea ceria non esset, sed quia experientia didicii, ver.t esse, qure Angelus de Eiisabelba pronunliaveral.

140.CAPUT IV. Joannis Baplistw nalivitas. Lticai i, 50, 80. Plirasis Eundere fcelum facilitatem cdcndi loelum innuil. Dracnniius, 1. n, v. 682, de eodcm parlu S. Elisabelhae : Fundatur de ventre pue.r sub sorte beata.

141. Elisabeth imleclinabile : scilicel volvenda dies cogeret EUsabeiliam fundere lcetum. Yolienda dies babet vim insiantU lemporis, ut observavii Gi- lanius, Ind. Lucretii, verbo volvenda. Virgilius I. ix, v. 6 : Turne, quod oplanti Divum promittere nemo — Auderel , volvenda dies en atlulit ttltro. A\ilus, 1. v, v. 411 , al. 416 : Maxima nvclumas jam purs exege- rathoras, — Et volvenda dies in&tabat sorle propinqua.

142. Notandus est mos a Gra-cis, Lalinis, et Ju- du;is usilalus, <|iiod prnpim|ui convenire solebant ad visendas puerperas, ci adesse, ciini post ocio , vel novem dies, infauti nomen imponebatur.

145. Sumii partii nlam sed ex Kvangelio : Dixil , Nequaquum , sed Joannes vocabitur.

147. Malloiiitiis ad bunc Evangelisiie locum sic aii : Juveucus snipto existimal Zachariam interroga- lum. He*i Jnveiiei alia iuiiii videlut' , nimiriiin Za- cliaiiain ninibus logaiutn , ut scripto nomen pieri edicerel.

148. Vulgaia, Et potlulans pitgillarcm : sic eii.nn

Itala in plerisque ms., sed in Canlabr. : Et cttm pe- tissel tubulam scripsit : Joannes est uomen cjus. Ant- brosius in Luc. : El accepit pugillures, elc , quod miigis Latiiiuni est : nam in ^ingulari neuirmn est pugillar. Subaudiri :uilent polest tabellam in pugilla- rem. Nant eliam pugillares adjeciiviim esl , elsub- audiiur tabelUe , codicilli , aut aliquid similV. J>ru- deniius, hymn. 9, Peristepb. de S. Cassiano,v. 15: Unde puyillares soliti percurrere ccras. Fon elliniis ait : Corripit hic Prudeutius primam, tnalus cuctor prosodice. Ego vero non video, cur reprebeiideiidus sit Prudentius, oum pugitlar a pugiHo, seu pugno dicalur, et in pugillo priuia sil brevis. Corripuit etiain Ausonius in ian.bico dimelro , epi^r. 146 Bipaiens pugillar expedi. l)e liujiisniodi tabetiii cera illilis, quibus veleres scribebanl , vide Commeni. ad cit. Iiymn. S. Cassiani. Jnvenci senieniia iia exponenda est , ul Zacbarias simul et scripserit nonien , el , recuperaia famliaic loqucndi, illud pronuniiaveril. Hoc innuil Lvangeliti : Scri- psit dicens :Joannes e:t nomen ejits. E( mirati sttnt universi. El videtnr pmior fuisse ratio , cur mira- reotur, quod nomen priiiiuntiavciil, ijii.un qui d scripsoril. Poleranl cmm Zacharias ci Llisahelb ii ii t li et Mripto aniea inlcr se conseiisissc <ie nomi- ne Jnanni^ rmponendo. Ei|iiideui non inlis intelligu ralinnem S. Ambrosii in eoiiunenl. ad h. I. : Et quidem ilte mulus intimare vocubulum jiin uetjuuit uxori : sed per prophetiam Elisabeih didtcit, quod non didicerat a marito. Ralio Anibrosii coniii niai i poiei ii, si dicitor, ii i Zacbaijam luisse iiniium, m non so- liuii non loipii, et non audirc , sed neipie scriberc q::iileiii possel. Veriun id neqne ab Ambrosio expri- milur, neque, ut egocenseo, ab e\angeiisla iniiui- lur.

79 C. V. AQUIL

Completusque canit venluri conscia dicta : [tent A Concelebrent cuncti laudes, gralesquefrequen- Astrorum, et terrse, ponlique, hominumque pa-

[renti : Visere quod voluit , propriamque absolvere

[plebem.

155 En beat antiquam gentem, cornuque salutis Erecto, indulget Davidis origine lumen. Hoc est, quod prisci cecinere ex ordine vates : Haec est illa salus, quae nos ex hostibus atris Lripit, ut juste justo servire queamus.

16087 El lu, parve puer, sanctus, diguusqueprophela

JUVENCI 80

Dicere, et Dominum mox pnegrediere viando. Illius et populum duces per lumen apertum : Errorem per le spernent, mortisque tenebras Abrumpent omnes, lua qui praecepta sequentur.

165 Exliinc secretis in vallibus abdila semper Vita fuit puero, donec, posceniibus annis, Vatis ad officium pleno pubesceret aevo. Inlerea Mariae sponso miracula rnentem Sollicilant, manifesla uleri quod pondera vidil :

170 Et secum volvit, quanam ratione propinquse Dedecus oppressum celet, thalamosque recuset. 88 Talia tractanti torpescunt membra sopore,

LECTIONES VARIANTES.

151. Banhii membranae, Completusque Dei ventu- ro conscia dicta , ex quo Barthius restiluere vult Dei venturi conscia dictat. Torn., venlura viliose.

152. Olt. concelebrant et (requenlant, minus bene. \U. Torn., R«im., F.eg., Oit., quod : alii, qui. 160. Poelm., Rom., AhL, Fabr., Et tu. Reg.,

Ott. cum Torn., At tu. Versiones Vulgata, et Iiala, Et tu, ptter. CodexCantrabr., Et tu autem, infans.

161 .Torn- , Reg., Ottobon., Dicere, el Doininum mox prcegrediere viando. Ald. ita, sed progrediere. Cum Aldo facit Rom., sed mendose progredire. Poelm., Diceris, Dominum mox pmgrediere viando, el pro div. s., progrediere. Pmgrediere prseferendum est ex verbis Lucae l, 76: Prceibis enim anle (aciemDomini.

Et in codice Cantabr., apud Sabatierium, Anlecedes enim ante faciem Domini. Faustus cum Aldo facit, alii cum aliis, prcBgrediere.

162. Ald., Roimn., Tom. per limen. Plerique per g lumen, quod ad verb;> Lucfc i, 79, propius accedit.

165. Plerique scribunt, Exhinc : Sabaiierius, pro d. s.. Exin.

168. Rornan. etcodex Barthii, Marue sponsi, quod tantumdem est, ut ait Barthius, cap. 5, libr. lxix Advers.

171. Barthii codicis margini apposila erat conje- ctura philologiveteris Dedecusoppressiv, qua indica- lur, S. Josephum existimasse vim illalam fuisse Virgini. In Rom., cedet, crror, pro celet.

NOIJE.

154. Yisere et visitare in mysterio Jncarnationis exponendo sa-pe usurpaiur. Confer Cominentar. hymn. xi Cathem. Prudentii, v. 52 : Dignaius orbem viscret.

155. Comu salutis, ex sacro codice. Cornu He- braica phrasi potentiam et regnum significat.

156. Verba Lue;e sunt : Et erexil cornu salutis in domo David pueri sui. Versio ltala ex ms. Cnlbert., in domum. Erigit ergo Deus potentiam et saluiem , indulgeique lumen ex familia David.

161. De verbo viare egi in comment. ad Pruden- tium, praefat. 2 Apoth., vers. 15. Adde Cerdam Ad- vers. sacr.,cap. 144, n. 34.

164. Abrumpent, discutient, dispellent ; e lenebris emergent.

166. Trigesimo tftaiis anno eos, qui ex ordine sacerthuali ernnt, Judaei ad officium sacerdotis adrnit- lere solel.ant. Numer. cap. iv, vers. 3 et 47.

167. Pleno cevo, plena :<:iate, plenis annis, ut Vir- gilius dixil dc Lavinia, Jam plenis 7iubilis annis. Vide notala a nobis ad vers. 384, 1. i Draeontii.

168. CAPUT V. Josepli cogitat relinguere Mariam. Mallhaci i, 19-24.

169. Onus uteri hocpariler modo dicunt Ovidius, Gellius Sidnnins, Avilns, Sedulius, quorum lora an- noiavitOnieisiiis. Ovidius, 1. in Fasl. vers. 42 : Coe- lesti tumidus pondere venlereral. Consule Arntzenium, ;id S iHilium, 1. 1, veis. 96.

171. Glnssa in codice Beg. e«t, thalumos — spon- salia. Spimsalia proprie sunl promissio et stipnlalio fiiluraruiii nupliarum. Juvenalis, sal. 6, vers. 25 : Convenlum tamcn et paclum, ct sponsulia noslra — Tempestateparas. Glossacoiifirmari potestversu 178: Hxc pmctpta s^quetis servat sponsulia pucta. Verha iMalthaei suni : Joseph aulem vir ejus, cum esset ju- stus, et nollel eam traducere, voluit occulie dimiuere cam. Pro traducere Gnece esi izu.pcf.Qzip.a.-iTv.L, quod est ignomini:e expunere, oslendere in exeiiipliim, infamare. Dimiitere, qnod omnes exhibent, in textu Gra:co est Knokvaat : quod si sermo sit de conjugo, verti posset divorlium cum ea facere, si de sponsa,

melius esset repudiare : nam repudiari etiam polest fuiurum matrimonium. In codice Canlabr., Etnollel eam praspalare. Hilarius, in Mallh. l : El dictum hoc Joseph volenti eav% abjicere, quia justus ipse nollel in eam lege decerni. Auguslinus, epist. 153 : Ei nollet eam divulgare. Vigilius Taps., lib. xn ile Trin. ; Et

C nollet eam detegere. Se.cnm igitur cogilabat Joseph, qnanam raiione dedecns Maria? celaret, eamque di- mitierei, aut ejus conjugium abjicerei. Ikec est ex- posilio Juvenci, qui proplerea non approbat senten- liam nonnulloiuin, qui explicant nollet eamtraducere, hoc est, nollet eam in domum suam ducere. Bar- thius, libr. xxxxiv Advers. cap. 9, probat, traducere verbum nuptiale esse ex Prudentio Juniore Hispano puto, inVila B.Mariae virginis.Verum hicauctor.ut ego traducere dixit, ut cxplicaret , novam nuplam in aliain familiam lran^ii:-se, quia jam lnm aliqui verba Mallh;ei, Et nollet eam traducere sic accipiehant. Alii existimant, Josephum nihil mali de B. Virgine judi- casse, vel quia intellexerat, eam concepisse de Spi- riiu sancto, vel quia eximia Virginis sanctiiaie per- motusomne judiciiim sustinuil. Abhis eliani dis^eniit Juvencus, qui polius cuin Chrysoslomo, Amhrosio, Augustino, Justino, aliisque Palrihus et interpreli- bus lenet , Josephum sibi persuasisse M iriam con-

r) cepissc cx adulierio. Menochius ab opinione philologi veteris , qui in Juvenco conjiciebat Dedecus op- press(e , non ahhorrel. Fortasse, ait, exislimavit Jo- sepli, Marice vim illalam, atque ila absque illius pec- cato gravidam esse. \n novo Thesauro Theologieo- PliilolcgiiO ioseria esi dissertaiio Francisci Baringii De paradiiimaiismo, seu reimdio sponsoe adulteric.

172. Dhinum hocest, aii Barlhius pag. 2778 : Quod indicat, nonsomnium solum, sedipsum etiam somnum homini immissum a Deo : quo paclo swpius ad ca- pienda per soporem monita, ct proesagia divina homi- num animi disponuniure.v sentenliu gi nlilium poetarum, ui Homeius i/. Aio; u7rvov appeltarit. De somniis, quai a Deo in veteri, et novo Testamenio immissa esse constat, agit Durantus in tract. De visionib, cap. 9, et Beuedictus XIV, de Beatif. libr. m, cap. 51.

8!

EVANGELIC/E HISTORLE LIB. I.

82

Audivitque Dei super horrida somnia voceni : A 89 Accipe conjugium nullo cum crimine

[pactse, (75 Spiriius implevit sanclo cui viscera foelu.

Hanc cecinit vates venluram ex virgineprolem;

173. Poelm., pro d. s., Fabr versuin : Mox sterlenle, Dei vox est audita mu- nentis , quem spurium esse recte judicat Barihius loc. cit.

174. Torn., pactum ; alii, pactw. Poelm., pro div. s. , ita legit : Tu sponsam cupias, vacat omni pactio fraude.

175. Codex Barlhii sanctus , quod Barlhius prse- fert sancto; idque ab sciolis cnrrecloribus posiium affirmat, sed non confirmat. Favet illi, quod apud Malilueum legitur, Quod enim in ea nalum esl, de Spiritusancto est. Hoc lamen ipsuminiitiiliiostra scri- plura verbis sancto (oetu.

177. Rom. et editi omnes, quos vidi, ita habent: Nobiscum Deus est cui nouien, proiinus ille. Reg. , et Ott. : Nobiscum Deus est nomen cui prolinus ille, et a pr. m. ita videtur esse scriptum , ut inielligatur cui scilicett>ir</t>H,sedasec. m. in Reg. addita est inter-

Nobiscum Deus est nomen cui. Protinus ille 90- Hu;c praecepta sequens, servat sponsalia

j [pacla. Sed tum forte novi capitum discussio census 180 Caesaris Augusti jussis per plurima terra?

LECTIONES VARIANTES.

ita legunt hunc punctio nomen cui : protinus , cum glossa cui — proli.

179. Poel., Hadam., Sed lum forle novi capiium discussio censut, quue scriptura approbalur a Barlhio ex suis membranis , et exstat in Ott., in Torn. , ubi memlose furte, et discussia exaraiur, et in Aido, qui cum habet pro tum. Aldo adharet Rom., sed ad maig. pro cupilum corrigitur capitur. ln Reg. non conlemncnda est varietas novo capitum discussio censu. Fabric, Fau^t., novus, capitum discussio, cen- sus , quod exprimitur a Poelm., pro d. s., Sed cuin fortc novus, et a B;irthio, libr. xi Advers. cap. 20.

180. Reg. Cwsaris Augusti exjussis. Faust., Poelm. pro d. s. : Cwsareque Auguslo jussus per plurima scribi , quod sptirium videtur. PJeriijue Cwsaris Au- qusii jussis per pturima terrce , qu;c est inlerprelatio verborum Lucse n , 1 : Vt describeietur universus or- bis. Fabricius edidit jussu pro jussis, seculusque euin est Sabatierius.

B

NOTjE.

173. In scripto codice Barlhii glossa hrec erat : Hor- rida somnia — quod somno dubietatis premebatur : quae loquitur de illa suspicione, quam de vitiala conjuge habebit Joseph , adeo<|iie ad liiinc locum parum , aut nihil poiius facii , ut animadvertii Banhius. Vo- cem liorrida poelicam dicil idem B;irlhius, et ex re ipsa natam, cnjus quidam velnt horror ansani dede- rit muiaiioni. Juvencus iterum hoc libr. vers. 286 , de Magis, Totum mox horrida somnia noctem — Sol- licitant. Adde, horrorem de melu religioso dici, et Siepe cum veneratione conjiingi. Valer. Flaccus, I. n, vers. 432 : Threiciis arcana sacris : liic numinis ingens — ■ Horror. ConlerCommenl. ad Prudenlitim, 1. 1 conlra. Syinui. vers. Ib9.

174. In codice ms. Barlhii glossa erat, Posse hinc concludi inler consponsos solum, firmum tamen esse conjugium. Nescio quo hoeo periiiieani, nisi fortasse innuittir, nondum fuisse mairimonium vertim inier Josephumet Mariam. Plcrique lamen senliunt, cum Joseph eam animo volvebat cogilalionem, raium ma- tiimonium jam fuisse coiilracium, el verba Mallhasi, Accipere conjuyem tuam interprelanlur retinere, non diiniiiere; et quoniam aninio jam cogilaverat eam dimitiere, jubetur ab Angelo eam cogitationem ab- jicere. Pacla proprie cral pnella, quando de nuptiis certa conditioiie convenerat : sponsa , cuin solem- nes siipiilaliones , qu;e sponsalia dicebanlur, arce- debanl. Hoc tamen discrimen a bonis scriplorihus non semper observari , demoustrat Reuscbius , qui etiani lenet, conjugium pactcv dici pro conjugem pa- ctam more Graecoruui. Ilieronymus bac in re dubius

nerat , celal silentio , cujus mystcrium nesciebat. Hic simpliciier vocat uxorem Mariam , cum paulo ante futuram uxorem appellasset. Nescio vero, an probari pos.sit , nomine futurw uxoris ab Hieronymo intelligi futuram mairem aut malrem familias : HiHioiiymus enim in futura uxore rationem innuit cur Josepli Oiniiia sciveril.

177. Mattlurus , i, 23 : Et vocabunt nomen ejus Emmanuel, quod est inlerpretalum, Nobiscum Deus. lu codiee Barthii glossa erat Homo-Deus. Relaiivnm cui in iine periodi rarum est, sed aliquando tamen usitatum, ut a Prudeniio hymn. 2 Perist. v. 299: Gemmas corusci luminis, — Ornalur hoc lemplum qui- bus : quo versu claudiiur stropha.

178. Spoitsaliapacla :si proprielalem verborum al- tendas, rursus censebis Juvencum in ea fnisse opi- nione, B. Virginem nondum Josepho nnpsisse, cum is ejns llialaraos recusare, et ab sponsalibus recedere cogitabat. Sed necesse non est, ut in Juvenco magis quam in Evangelio proprietatem verborum retinea- mus. Confer notani. ad vers. 174.

179. CAPUT VI. Edictum Augusti Cwsaris. Lncae n, 1-7. Novuin censum vocal Juvencus , ul explicet verba Lucae cap. cit., v. 2 : Hac professio prima fucla cst, eic. Ex his versibus, ut ait Bai ihius 1. lxix, cap. 3, clarissime docemur, et quid diseti.-sio sit in tali- bus scriptorum locis, et qua^ illa recensio fuerit po- pnloruni sub Augusio : quali vix mullis verborum periodis descripserint alii. Addit, discussionem novi censtis dici , quia non talis discussio ceusus fuerat per lerrarura orbemulla temporum niemoria audiia.

mihi videlur in cap. i Mattliaci : Murtijr Ignatius j) Iiivehiiur deinde contraGeorg. Fabricium, qnodaut

etiam quariam addil cuusam, citr a desponsata conce- plussil: Ul parlus, inquiens , ejus