This is a reproduction of a library book that was digitized by Google as part of an ongoing effort to preserve the information in books and make it universally accessible.

Google books

https://books.google.com

This is a reproduction of a library book that was digitized by Google as part of an ongoing effort to preserve the information in books and make it universally accessible.

Google books

https://books.google.com

ELITTTTITETTET 3 6105 126 646 913

Tester or hcm oc DO nO NR 6 n

CST

Ns dor

P.

zx.

m^

Y

IY LID

SIANIFFORD-VNIVERS

Digitized by Google

VA. ix

-— a

LAURENTII VALLAE

DE FALSO CREDITA ET EMENTITA CONSTANTINI DONATIONE DECLAMATIO

, Lorenzo

RECENSUIT ET APPARATU CRITICO INSTRUXIT

WALTHER SCHWAHN

S6

LIPSIAE IN AEDIBUS B.G. TEUBNERI MCMXXVIII

AC EX

C" |

3Q((301

LIPSIAE: TYPIS B. G. TEUBNERI

Brinied |n Uermany

PRAEFATIO

Vallae declamationis, quam vocant de falsa donatione Constantini, quantum scimus, tres codices manuscripti exstant, unus Vaticanus, alter Ottobonianus, tertius Lu- : canus; in codice quodam Urbinate nunc nihil nisi exiguae reliquiae illius libri supersunt. Ad hos codices accedunt tres editiones, editio princeps ab Hutteno AD 1517 curata, altera quaedam incerti auctoris, quae AD 1520 impressa est, tertia, qua omnia fere Vallae opera continentur, quae AD 1540 in lucem prodiit. Ut contextum ita restituere possimus, ut Valla ipse scrip- sit, primum qua singuli codices editionesque diligentia fide prudentia scripti sint, tum quomodo inter se et cum Vallae archetypo cohaereant, mihi quaerendum videtur esse.

Codex Vaticanus 5314, quem A appellamus, AD 1451 scriptus est. Subscriptio haec est: ,,Finis septimo idus decembris MCCCCLI. Laus Deo." Nihil nisi Vallae liber de donatione Constantini hoc codice continetur. Qui est membranaceus et compositus ex 44 foliis, semel in medio libro filo ligatis. Declamatio ipsa in 30 foliis scripta est, cum ab initio sex et in fine 8 folia alba sint. Singulis foliis, in quibus contextus scriptus est, numeri adscripti sunt, sed numerus 19 bis repetitur. Singulae paginae habent 36 lineas, singulae lineae circ. 54 literas. Hic codex diligentissime scriptus et rarissi- mo correctus est; quatuor locis, ubi vocabulum quod- dam in contextu omissum est, hoc in margine adscri- bitur (eurn p.2,22, est p. 28,20, num p. 30,39, tam p.62, 20). Simili modo p. 34,25 pro vocabulo videtur in margine additur videretur. Graecae linguae scriba ignarus est,

1*

IV PRAEFATIO

ubi vocabulum Graecum invenitur, aut locum vacuum relinquit aut alio modo vocabulum omissum explicare studet. x4jjoog p. 17,9 deest, &xó víjg xegaAijg p. 68,14 non recte scriptum est (o9 xeg«41), item xsgds (xngae), uqvoózxoàAu p. 68,21 literis Latinis exprimitur (Mitropolis, utRhomaei loquebantur), pro vocabulis Zeficoróe p. 71,29 et óquofóoog B«ciAeUc lacunae sunt; hanc sequitur ex- plicatio Latina (id est populi vexator rex).

Ne rerum quidem a veteribus gestarum scriba scien- - tiam habet. Romanos a Samnitibus apud furculas Cau- dinas sub iugum missos esse nescit, nam pro apud Caudium per Pontium Telesinum scribit p. 26,17: apud Claudium propontum Thelesium. T. Flamininus, qui Phi- lippum, Macedonum regem, ad Cynoscephalas vicit, ei plane ignotus est, nam appellat eum p. 78,20 Flamminium. In Graecia societatem Amphictyonum ad defendendum Apollinis templum Delphicum conditam fuisse omnino ignorat; Amphitrgonum illam societatem appellat p. 75,25. Sed hi errores nom tam graves habendi sunt, quam hodie videntur, nam omnes codices eosdem aut alios his locis errores habent.

Alii quoque errores in codice À inveniuntur, sed non sunt multi neque graves facilesque ad corrigendum. Nonnullis locis una litera falsa est. Exempli causa affero, quod A p. 10,18 scribit relegamur pro relegemur, p.11,2 coepit pro cepit, p. 2,21 sit pro scit, p. 65,11 sedu- cerentur pro seduceretur, p. 64,29 inimicae pro mimicae, p. 66,11 angustiora pro augustiora, p. 79,9 exhauristi pro exhausisti, p. 80,1 vastitate pro vastitatem, p. 64, 20 honore dicto pro honor dicto, ubi scribam non intellexisse apparet, quid Valla dicere voluerit. Una syllaba deest in vocabulo reposcissent pro repoposcissent p. 77,17. Duo vocabula mutantur inter se p. 39,20, cum pro Sic si scriptum videmus: Si sic. Simili modo p. 76,23 legimus: et iuris et facti pro et facti et iuris. Interdum totum quoddam vocabulum falsum est. Pro in urbe Roma scriptum est p. 30,21 ab urbe Roma, pro numeri p. 30,5

PRAEFATIO V

minimi — hic locus videtur male scriptus difficilisque fuisse ad legendum, nam in alio codice invenimus meriti, — pro rusticanos p. 33,8 christianos, pro sunt p. 63,2 est, pro illo p. 67,31 alio, pro successorum p. 72,17 ipsorum — cuius rei causa videtur fuisse, quod paulo ante ipsum scriptum est —, pro dignitatem p. 38,3 divi- nitatem, pro testamenti p. 64,4 instrumenti. Nonnullis locis vocabulum quoddam deest, velut reges post prin- cipes ac p. 16,18, se ante abdicarunt p. 24,33, sub ante suo imperio p. 18,27, obtestamur ante omnes nostros successores p. 56,14. Uno loco duo vocabula desunt: Caesaris aut ante saecularis principis p.57,7, quae plane superflua videntur esse. Fere omnes hi errores in uno quoque aut altero codice inveniuntur. Totae senten- tiae omissae aut interpolatae in codice AÀ non sunt.

At nonnullis locis A ceteris codicibus praestat, quod optimas rectissimasque lectiones habet. Velut p. 21,27 in codice A scriptum videmus /ummilis corde, cum om- nes ceteri habeant humili corde. Tota sententia p. 36,19: num omnis faex populi iudicabat? apud unum A rec- tissima est. Huc pertinet, quod in A inest p. 72,21 Tan- tum dico, ubi ceteri habent Tamen dico, quamquam haec verba apud Vallam saepius inveniuntur. Nomen fluminis Jaboc p. 77,11 fere apud omnes depravatum est excepto codice A, itemque devorarit p. 80,13 pro dona- ret, quod omnino intellegi non potest, tantum in uno codice praeter A invenitur. |

Itaque recte iudicamus codicem A esse optimum. Nam scriba, etsi prudentia doctrinaque non abundat, diligentia certe inter omnes praestat. Quamquam er- roribus non caret, tamen hi eiusmodi sunt, ut sententia non depravetur eosque facile emendare possimus. Sen- tentiae omissae aut interpolatae non inveniuntur. Ergo codex A certissimum fundamentum est ad constituen- dum Vallae contextum.

Codex Ottobonianus 2075, quem B appellamus, mem- branaceus, scriptus in magno folio (404 2« 264 mm. c.),

VI PRAEFATIO

continet 294 fol. c. text. et ab initio et a fine bina alba. Singulae paginae habent 36 lineas, singulae lineae 48 s. 50 literas. Codex B est pulcherrime scriptus cum pictis et varicoloribus initialibus. In fol 141 imago Vallae videtur picta. esse. Hoc volumine continentur 1. 3 libri de reconcinnatione didactica, quos duo folia alba sequuntur, 2. de reciprocatione sui et suus, 3. 3 libri de vero falsoque bono, 4. de falsa in eundem haeresis obiectione ad summum pontificem libellus, 5. ad Al- phonsum regem aliud Siculum, aliud Neapolitanum esse regem, 6. Epistula ad Alphonsum regem, 7. Epistula ad Iohannem Serram, 8. p. 264 De falso creditri(sic) et ementita Constantini donatione. Finis deest, Extrema verba codicis sunt: huic civitati frequentissime inferun- tur. Deum testamur iniu p. 79,6.

Is, qui codicem B scripsit, cum prudentior sit eo, qui codicem A scripsit, in maiora lectorem deducit pericula. Neque enim ille simpliciter scribit, quae repperit, sed semper arte critica utitur. Quae res vel inde apparet, quod in margine argumenta multa addit. Sunt haec: Di- visio p. 4,24, Oratio filiorum ac necessariorum Constan- tini ad illum p. 10,7, Oratio populi Romani ad Constan- tinum p. 11,26, Oratio Silvestri ad Constantinum p. 15,16, Non acceptasse Silvestrum donationem, si vera fuisset illa p. 22,21, Silvestrum nunquam habuisse possessionem imperii, quod fingitur illi donatum p. 23,4, Constantinum semper in possessione Romani imperii fuisse et impe- rantes filios reliquisse p. 26,7, Constantinum etiam ante Silvestrum papam fuisse Christianum p. 28,10, Commen- titium donationis privilegium non esse in decretis, sed decretis repugnare p. 29,11, Falso dici privilegium con- tineri in gestis Silvestri p.30,14, Verba commentitii privi- legii p. 34,4, quae verba literis rubris scripta sunt, tum post longius spatium Cur Papae donationem veram cre- diderunt, si tamen crediderunt p. 61,8, De inscitia sum- morum pontificum. De falsa Sibylla. De ruina templi pacis p. 61,17, De falsa byblia, quae scripta sit Hieronymi

PRAEFATIO VII

manu p. 62,7, De falsa historia Silvestri p. 62,29, De falso dracone Silvestri p. 63,5, De falsa opinione, quod idola miracula facerent p. 65,1, De nullis pene deorum miraculis apud priscos romanos p. 65,17, Cur imperatores non negant donationem p. 69,3, Verba pactionis Lodovici imperatoris cum papa Paschale p. 69,14, Etiamsi donatio fuisset atque possessio, tamen non posse repeti, quae die in alterius fuere potestate p. 72,19, An papa prae- scripserit in iis, quae possidet p. 76,4. Haec argumenta non per omnes partes aeque distributa sunt, e. c. desunt in parte historica et linguistica; sed scriba totius operis divisionem partesque recte intellegere studet.

Plus quam haec argumenta valent notae marginales, quibus demonstratur, qua ratione scriba exemplari suo utatur. Valla inducit filios ad Constantinum loquentes (p. 10,13): Quid in te commisimus, ... qui a patriis lari- bus, a conspectu natalis soli, ab assueta aura, a vetusta consuetudine relegemur? Pro vetusta B scribit vestra et in margine hanc adnotationem addit: in exern- plari scriptum est ,a vesta", forte scribendum est: ,,a iusta". Hinc apparet eum, qui codicem B scripserit, in exemplari suo inventum errorem pro scientia sua emen- . dasse; hoc loco illum non recte iudicasse vix est quod ei opprobrio demus. Alter locus est p. 60,8, ubi Valla scrip- sit: totum prorsus privilegium confutatur profligatur avertitur, quae cumulatio verborum synonymorum vere est Laurentiana. B in contextu Vallae verba non mu- tat, sed in margine addit: Opinor Laurentium scripsisse: Totum prorsus privilegium confalcatur vel confutatur. Inde intellegimus Vallae sermonem scribae displicuisse, sed hunc ausum non esse exemplaris sui verba mutare.

Non semper B eadem modestia utitur. A habet p.36,19: num omnis faex populi iudicabat? Quae verba quid sibi vellent, B non intellexit; emendavit igitur: num omissis populis iudicabat (sc. Constantinus)? Annotat autem in margine: in exemplari scriptum est: num om- nis faex populi iudicabat. Non veretur verba in exem-

VIII PRAEFATIO

plari suo inventa mutare et ad suam ipsius cogitationem accommodare, quamquam quod ipse scribit, nullo modo cum Vallae argumentis congruit. Alio loco idem facit. Contextus in codice A hunc in modum scriptus p. 59,16 est: quicunque veteres non sequitur, is etc., paulo post: Quodsi quo in loco ista res legitur ... et in proxima linea: glossatoris Accursii. B alterum et tertium locum mutat et in margine annotat: In exemplari scriptum est: veteres non sequiturus", Item ,quodsi quo in ista res." Si qua res in isto scilicet privilegio emendandum credidi. Item Decursii pro Accursii. Quod cum hoc loco ita fecerit, non est mirum singula verba ab eo mutata, quae non intellexerit, neque annotationem in margine addi- tam esse. Huc pertinet, quod p. 40,21 furiose pro furci- fer, p. 47,11 intelligo pro invenio, p. 70,10 hereditario iure pro hereditario nomine, p. 70,32 Eugenius potuisset, quod omnino mente caret, pro Eugenius pavisset, p. 51,21 lo- cutus esset pro locutus est, p. 74,33 fas pro ius in con- textum inseruit. Quo facilius contextus intellegi possit, p. 40,33 ad vocabulum etinicus in margine annotationem addit: Ethnicus id est gentilis. Idem facit, cum in initio primae partis totius operis p. 5,18 in contextum inter- polationem inserit. Post verba: Afque quod ad primam partem attinet B haec adicit: nunquam Constantinum fuisse facturum, ut alteri daret imperium. Ne hoc qui- dem loco scriba recte iudicat, nam secundum divisionem prima parte demonstratur non tales fuisse Constantinum Silvestrumque, illum quidem, qui donare vellet .. . hunc autem, qui vellet accipere etc.

Alii errores codicis B neglegentia scribae orti sunt. Nonnullae lineae omissae sunt p. 19,2: pasce agnos meos. lterum: si amas me, ut fateris, pasce oves meas. Tertio: si amas me, ut fateris. Apparet causam huius erroris fuisse bis repetitum vocabulum pasce, quod omissam sententiam sequitur. Nonnulla verba omissa sunt p. 46,32: non plura. Si modo sceptrum. Hoc loco vocabulum sceptrum omissis verbis praecedit. Aliorum

PRAEFATIO IX

errorum causae quae fuerint, non apparet. P. 47,7 de- sunt verba sed in fabulis, p. 77,18 mutis post rebus. Mu- tata vocabula inveniuntur his locis: p. 38,3 divinitatem (2 A) pro dignitatem, p. 62,9 dicant (item — A) pro dicunt, p. 49,19 hostiariarios pro ostiarios, quae negle- gentia scribendi sola in toto codice inest. Graecae lin- guae B non est peritior quam À; semper, ubi Graeca vocabula scribenda sunt, lacunam facit. Usque ad eum locum, ubi in codice A óuoffóooc fjaci.Asvg additis ver- bis: populi vexator rex explicatur, codex B non conser- vatus est. Nonnullis aliis locis lectiones codicis B op- timae sunt, velut p. 29,6 habet: nos in dubium vo- care non sinunt, ubi À non pro nos scripsit, deinde p. 30,5 nullius auctoritatis ac numeri (A minimi, quod mente caret), denique p. 32,22 quid foret maxime vali- dum, ubi ceteri codices quod habent.

Hinc efficitur, ut B quoque codex bonus sit, sed opor- tet eo cautissime utamur semperque non modo B, sed etiam A inspiciamus, quod is, qui codicem B scripsit, quo facilius vel ipse vel alii Vallae opus legere possint, non veretur coniecturas facere, quae ab archetypo ab- horrent.

Codex Lucanus 582, quem C appellamus, ex Biblio- theca maioris Lucanae ecclesiae canonicorum, nonnullos libros diversorum complectitur auctorum. Forma codicis est folium parvum, materia charta. Hoc volumine con- tinentur tria opera Pii II, eius Historia Pii Dicta Epi- tome Historiarum. Proximus liber est Vallae, qui in- scribitur: Laurentii Vallensis, de falso credita et emen- tita Constantini donatione a. i. 249 ad f. 270. Hunc se- quuntur brevis quaedam Disputatio contra Laurentii Vallae supradictam orationem et quod Papa praesit temporalibus auctore anonymo et Cardinalis Papiensis de pondere votorum consistorialium. Accedunt aliquot libelli impressi. Ultimus liber manuscriptus est Cor- tesii defensio donationis Constantinianae contra Lau- rentium Vallam, ex quo libro complures scriptores non-

X PRAEFATIO

nullas res de Vallae vita traditas hauserunt, quam- quam quae Cortesius tradidit indigna sunt quibus fides habeatur. Vallae liber diligenter scriptus et, duabus manibus correctus est; in margine argumenta quoque adduntur. Contextum totum usque ad finem scriptum invenimus.

In hoc codice illud praecipue laudandum est, quod nonnullorum virorum opera emendatus est. Quarum emendationum paucas mihi liceat hoc loco afferre. Pro vice p. 2,24 correctum est voce, in vocabulis cuipiam litera i, in lambruscas litera m secunda manu deletae sunt, in vocabulis omnia talia sub talia puncta facta et in margine fua adscriptum est. Adde quod p. 6,7 oculos in oculis, p. 13,33 denegasse in margine in de- generasse, p. 16,2 adduci non possum in a. n. possem, p. 16,10 accipere voluit in a. noluit, p. 18,3 insenierunt in inseruerunt, p.40, 33 aetnicus in ethnicus, p. 41,34 Syatica in asiatica mutata, p. 44,2 omissum vocabulum qtaeso, p. 47,22 numero plurali in margine addita sunt. Omnes .has emendationes id agere apparet, ut contextus exem- plaris, quod scriba in manu habebat, restituatur. Minus quam hae correcturae valent argumenta prima et altera manu in margine adiecta, quod certe in priore exemplari non inveniebantur. Quam ob rem satis est eorum nonnulla hoc loco aíferre, praesertim cum non omnia quae Vallae libro contintentur significent. In margine addita sunt p. 4,24 Divisio operis, p. 5,25 Ora- tio ad reges et principes, p. 10,7 in Constantinum filii, p.11,26 populos ro.in Constantinum, p.14,24 Constantinus spurius, p. 15,16 Silvestri Constantino, p.18,29 quantum pontificale munus, deinde postlongum intervallum p. 34,13 Sinon, postea p. 44,25 Diadema, p. 45,7 Imperator, p. 45,20 Lorum, p. 46,4 Purpura, p. 46,31 Sceptrum, p. 49,15 con- cubitores, p. 50,6 Udones etc. Haec argumenta videmus non aeque distributa esse neque totum opus complecti; qua de causa ea certo omnino neglegere possumus. Quod multo maioris momenti est, is, qui codicem C scripsit,

PRAEFATIO XI

linguae Graecae non ignarus est et vocabula Graece recte affert. |

Quod ad orthographiam attinet, is, qui codicem C scripsit, frequenter literam g pro i adhibet; velut scribit Tyberius, syleo, tgro, desyderia, consyderes, phgnees . (i. e. nomen propr. Phinees) etc. Idem pro cepit saepe coepit habet. Idem in genere loquendi hoc habet pro- prium, ut semper pro is, qui dicere malit hic, qui, quod est Laurentianum, velut p. 8,21 pro his (AB iis), qui pugnare non possunt et infinitivum esse saepe omittat, velut p. 1,19 faciendum videatur pro faciendum esse vi- deatur et p. 1,24 patientius haec laturum pro patientius haec esse laturum. Seriem vocabulorum C saepe mutat. Cuius rei satis est aliquot exempla afferre. Apud C scriptum legimus p. 2,20: habendus est orator, AB est habendus orator, p. 3,11 C procul absit facinus, A B faci- nus procul absit, p. 3,18 C mortem suppliciumque, AB supplicium mortemque, p. 7,7 C dominatus conatu peti tanto, A tanto conatu dominatus peti, p. 10,25 C universi abs te deserimur, AB abs te universi deserimur, p. 14,9 C te regno abdicare, AB abdicare te regno, p. 23,28 C subest pondus tradere et accipere, AB tradere et ac- cipere subest pondus, quae tota sententia in editione operum omnium Vallae 1540 deest; p. 27,12 C ferme cunctorum imperatorum, AB cunctorum ferme impera- torum, p.28,17 C etiam testimonium, AB testimonium etiam, p. 29,6 C non in dubium vocare nos sinunt, AB nos in dubium vocare non sinunt.

Variae lectiones, quae a codice A differunt, in B raro inveniuntur, et plerumque unum tantum vocabulum differt, ut plane appareat in legendo exemplari sive in scribendo codice scribam erravisse. Sic legimus p. 2,7 et pro iut, p. 3,18 obtundere pro obcludere, p. 9,3 bonorum pro imperii, quia paulo ante bonorum legitur, p. 9,28 credebat pro cadebat, p. 17,6 abiciamus pro abiecimus, p. 20,20 potestatem habere pro exercere, p. 21,26 disce pro discite, p. 22,13 pontificem pro pontificatum, p. 30,5

XII PRAEFATIO

meriti pro numeri, p. 30,8 utimini pro nitimini, p. 35,27 nominarentur pro nominantur, p. 42,19 nominasti pro omisisti, p. 48,4 singulis pro singularis, p.50,7 reperie- rim pro reppererim, p. 80,21 detestatur pro detestaretur, p. 82,17 patres pro partes etc. Uno loco complura verba omissa sunt; p. 20,14 desunt Et cum his respondisset: ab alienis, cuius rei causa est, quod ab alienis prae- cedit Interpolationes in codice C non inveniuntur. Sed inveniuntur loci, ubi C optimam lectionem habet, velut p. 38,3 dignitatem (AB divinitatem), p. 47,11 At- que (AB At) banna quid sibi velit etc., p. 81,27 pauca- que ceteri (AB pauca ceterique).

Itaque codicem quoque C optimum esse videmus, praesertim illis locis, ubi Graeca vocabula inveniuntur. Quae cum ita sint, ubi ABC congruunt, fere semper originalem lectionem Vallae nobis ante oculos positam esse iudicabimus neque ab hac lectione discedendum putabimus, nisi gravissimae causae ita nos facere cogent.

Eum quoque, qui codicem C scripserit, rerum a ve- teribus gestarum non peritum fuisse inde apparet, quod p.12,31 hios pro Veios et p. 26,17 apud Claudium pro- pontum Thelesium scribit; hoc loco cum Codice A con- gruit.

Quartus etiam huius Vallae declamationis codex, quem D appellamus, olim in codice Urbinate 337 inerat. Hoc volumine continentur nonnulli libri Vallae, quorum tituli hi sunt: 1. pro Ctesiphonte — hoc loco cui non in mentem venit illius coniecturae Vahlenii (in Sitzungs- berichte der kais. Akademie der Wissenschaften, Phil.- hist. Classe Bd. 61. Viennae 1869, p. 451 sqq.) hanc versionem esse dedicatam Federico Urbinati —, 2. in Antonium Raudensem, 3. Epistola ad Alphonsum Regem, 4. Confutatio in Benedictum Morandum, 5. Apologia ad Eugenium Papam, 6. De falso credita et ementita Con- stantini donatione p. 264 sqq. Sed totus fere hic liber de industria ex hoc volumine excisus est; tantum duo

PRAEFATIO XIII

folia cum tribus paginis contextus supersunt, at in iis scriptura diligentissima abrasa est. Tamen contextum legere possumus, in quo prima et extrema pars operis inest, haec non tota. Ex illis exiguis reliquiis vix ali- quid concludere possumus. In codice D prima. pars semper congruit cum codice B, non congruit cum co- dice A. D scribit p. 1,15 alicuius principum, sicut BC, cum A habeat principis, paulo post, sicut B, relinquat, A relinquit, infra, sicut BC, summum sacerdotem, A pon- tificem. In extremo libro p. 81,9 pro est omnis facinoris exemplum D habet esse, quod falsum esse apparet. Cetera cum codice À congruunt, in codice B haec pars deest. |

Ex .antiquissimis editionibus primum illam inspicia- mus, quae anno 1520 impressa est, quam B appellamus. Una Hutteni quidem editio prius in lucem edita est, cum anno 1517 impressa sit, sed cum haec plerumque cum editione omnium operum Vallae (O) congruat, commodius de his duabus editionibus postea una quae- remus. Illius editionis titulus est: Lauren. Val. de dona. Constan, imperatoris. In fine libri hoc legitur: Impres- sum Anno domini Millesimo quingentesimovigesimo, in- fra 1520. Nomina editoris et loci impressionis desunt. In hoc libro non paginae numerantur, sed magna iolia, quorum unum quodque ex quaternis parvis foliis sive octonis paginis constat. Singula magna í1olia in primo parvo folio ad dextram partem infra habent singulas literas ab A usque ad A, in secundo AJJ usque ad Ail, tertia et quarta non significata sunt. Toto libro per- multae abbreviaturae inveniuntur.

Quicunque hunc librum inspexerit et cum codicibus comparaverit, mirabitur ingentem numerum lectionum variarum. Multis locis editor non solum prave legit impressitque, sed etiam saepe vocabula falsa inveni- untur, quae non facile emendari possunt, quin etiam formae verbaque reperiuntur, quae a lingua Latina omnino abhorrent, ut fieri non possit, quin iudicemus

XIV PRAEFATIO

editorem saepe non intellexisse, quae scripserit. Operae pretium non est omnes errores enumerare; ex omni genere satis sit nonnullos afferre. Ac leves quidem ii errores iudicandi sunt, ubi una alterave litera depravata est Velut p. 14,3 scriptum est ducibus pro dulcibus, p. 14,12 praeferimus pro praefecimus, p. 15,11 peccatori- bus pro pectoribus, p. 15,25 suscipiendum pro accipien- dum, p. 16,10 voluit pro noluit, p. 16,17 inui more pro imminuere, p. 17,3 apes pro opes, p. 17,21 tractio pro trac- tatio, p. 19,12 sequentior pro frequentior, p. 41,18 numera- mus pro numeras, p. 47,21 Sex pro Rex, p. 50,12 sic pro hic, p. 42,14 ut coronam pro uti corona et cetera multa eiusmodi. Vocabula, quae plane diversam significationem habent, inveniuntur p. 13,7 religionis pro legiones, p. 13,14 aestimare pre continere, p. 13,21 occupemus pro accipie- mus, p. 14,34 patrum pro primum, p. 14,23 vero pro quo- que, p.15,19 vel amare pro non amare, p.20,19 minime pro necesse, p. 37,14 ne mixtum pro venustum, p. 39,26 alicuius quam pro alius quem Palea, p. 55,8 disseres pro discerpis, ibid. Nero pro nemo, p. 63,15 illum suorum attonitum pro ullum suorum comitum, p. 77,31 cuius pro nonus, paulo post actio pro octavo. Verba, quae a sermone Latino omnino aliena sunt, videmus p. 32,2 letictari pro lecticari, p. 33,6 cuum pro aevum, p. 33,19 hii pro ii, p. 49,28 lubiu- lonicis pro babylonicis, p. 50,4 idones pro udones, p. 50,2 clano pro clavo, p. 50,9 idones alicon pro udones cilicii, p. 50,22 amplicare pro amplificare, p. 62,10 pictili pro pictai (pictae). Hos locos neque editor intellexit nec nos facile intellegere aut emendare possumus. Totas quo- que sententias omissas esse videmus. Primum p. 22,22 desunt: donationem. Ita credo nec ratam habuisse. Pro hac sententia legitur: non. Omissa esse illa verba ex- plicatur ex verbo praecedente: habuisse, sed cum non interponatur, altera sententia statuitur. Altero loco p. 22,27 desunt: acceptum. Sed e contrario, quia non fit mentio de acceptatione, dicendum est non fuisse. Hic quoque connexus sententiarum non turbatur.

PRAEFATIO XV

Uno loco interpolatio quaedam mirabilis facta est, quam qui invenit fere insaniae arguendus est. Legimus p. 68,8: Quod nec vespae ipsae nec ranae, si loqui possent, dixissent, nisi ad deos Capitolinos hoc referunt. In media hac sententia post dixissent in E legimus: Transeo quod quorum puerorum ad curationem leprae facere dicunt, quod medicina non confitetur. Quae verba quid sibi velint plane est in obscuro. Forsitan pro quo- rum legere oportet sanguinem. Sed utut res se habet, haec sententia non suo loco est, nam Valla negat Con- stantinum leprosum fuisse. Verisimile est hanc inter- polationem in margine additam fuisse a scriba quodam insipienti, qui doctrinam suam iactare volebat. Altero quoque loco E annotationem quandam marginalem in contextum inseruit. Legimus p. 50,21 dies me deficient alias deficiet pro dies me deficiat. Duo ultima verba illius sententiae in margine adscripta esse apparet; qui scripsit, voluit dicere in alio codice legi deficient, in alio vel in aliis deficiet.

Sed praeter hos errores gravissimos et quibus con- textus magnopere depravatur, alios locos invenimus, quibus lectiones editionis E dissentiunt quidem a codi- cibus, sed ea, quae Valla dicere in animo habebat, non ita commutant. Velut legimus p. 2,24 corripiatur pro carpatur, p. 3,24 homines pro aures hominum, p. 5,1 fuerunt donatae pro dicuntur donatae et paulo post a quo baptismum acceperat pro ante quem baptismum acceperat, p. 7,32 cognosceret pro nosset, p. 8,27 in- - festantibus finitimis pro instantibus finitimis, p. 9,9 Verum de hoc commodius postea additum est loquar, p.11,14 iniustum pro invisum, p. 12,4 certent pro decernant, p. 14,17 in imperium Romanum pro in po- puli Romani imperio, p. 21,19 ad impietatem inducere nolo pro ad pietatem inducere volo, p. 21,21 gladio ferreo pro gladio ferri, p. 30,16 in literis hoc dicit pro multas hoc dicit, quod in exemplari fuisse oportet, p. 32,26 legatis missis pro legatis dimissis etc. Nonnullis

XVI PRAEFATIO

locis facere non possumus, quin iudicemus lectionem editionis E solam esse rectam. Velut E p. 57,12 habet: has sententias et haec verba, ubi omnes ceteri codices editionesque scientias pro sententias habent, p. 64,4 in veteris testamenti archetypo pro instrumenti, p. 64,29 levitatis plus quam mimicae pro inimicae, p. 70,29 confecta aetate pro affecta. Etiam illo, quem iam com- memoravimus, loco p. 26,17 lectio editionis E rectior est ceteris: apud Claudium per Pontium Telesinum. Has lectiones ab editore ipso inventas esse, vix crediderit quispiam, postquam multos eius errores cognovit. Hinc efficitur, ut editio E, quamvis plena sit omni genere errorum falsarumque lectionum, propter aliquot locos, qui nisi ibi non recte traditi sunt, in contextu consti- tuendo neglegenda non sit.

Editio Hutteni, quam H appellamus, hunc habet titu- lum: De donatione Constantini quid veri habeat erudi- torum quorundam iudicium, ut in versa pagula videbis. Ibi legimus: Hoc in libro haec continentur: Donationis, quae Constantini dicitur privilegium, Bartholomeo Pin- cerno de monte arduo ad Iulium II. Pont. Max. inter- prete.

Laurentii Vallensis patritii Romani contra ipsum, ut falso creditum et ementitum privilegium declamatio, cum Udalrici Hutteni equitis Germani ad Leonem. X. Pont. Max. praefatione.

Nicolaus de Cusa Tit. sancti Petri ad vincula de do- natione Constantini. Antoninus archiepiscopus Floren- tinus de eadem re.

Quamquam locus et annus editionis non significan- tur, iudicare possumus librum hunc a. 1517 impressum esse. Secundum usum huius temporis non singulae paginae significantur, sed folia ut in E. Uno loco p. 42,26 in margine annotatio Germanica invenitur: ,,Hie schencht Keyser Constantinus alles das er hat, dem bapst Sil- vestro, bis uff die bruch." Hutteni editio paulo post in linguam Germanicam versa est. Cuius versionis titulus

PRAEFATIO XV

hic est: ,,Des Edlen Rómers Laurentii Vallensis Clagrede wider die erdicht vnnd erlogene begabung so von dem Kegser Constantino der Rómischen Kirchen sol geschehen sein/^ Quamquam hic quoque locus et annus desunt, videtur hic liber a. 1520 editus esse. Quam versionem de Hutteni editione pendere inde apparet, quod omnes sententiae ab Hutteno omissae hic quoque desideran- tur et annotatio illa Germanica, quam supra commemo- ravimus, etiam in versione invenitur. Hutteni editio sequenti saeculo rursus impressa est. Eadem usus est Iohannes Vincentius in versione sua Italica, quae in- scribitur: ,,La dissertazione di Lorenzo Valla Patrizio Romano su la falsa e menzognera donazione di Co- stantino tradotta in italiano da Giovanni Vincenti. Na- poli 1895/" Vincentius semper Huttenum sequitur; ubi contextum emendare studet, cum codices non legerit, semper errat. Eius versio facilis est ad intellegendum, sed cum liberrima sit, ad dubios locos explicandos in- utilis est.

Ac primum quidem Hutten aliquot locis totas sen- tentias omisit. Velut p. 9, 30sq. desunt: suique oblivisce- retur. Qui si etiam talis fuisset. Quicunque hunc lo- cum legerit, hic aliquid deesse cognoscet. Alter locus est p. 30,26. Desunt haec verba: Is vero tantum ait gesta Silvestri legi. Cum praecedat quoque legi, is error facile explicatur. Item p. 40,2 eodem vocabulo bis repe- tito interea haec sententia omissa est: vocat, quod erat oppidum nomine Byzantium; ita enim (i. e. Byzantium) scribit pro Bgzantiam, quod codices habent. Non eo- dem modo lacuna explicari potest, quae p. 59,9 post temerarius accepit invenitur. Desunt ibi haec verba: Nemo, ut reor, hoc fecit. Unde porro exemplar? Ea sen- tentia carere nullo modo possumus. Tum p. 60,18 post cui mittuntur desunt haec verba: ad illum vero, ut ei a proferente reddantur, hic est is, cui mittuntur. Quicun- que hunc locum legerit, alteram partem sententiae de- esse concedet. Causa verborum omissorum in bis re-

Laurentius Valla ed. Schwahn 2

XVIII PRAEFATIO

petitis cui mittuntur posita est. Denique p. 80,13 post ut dederit familiae dei cibum desunt: ut devorarit illam velut cibum. Hic quoque vocabulum cibum bis repeti- tur. Sed omissa haec verba non modo efficiunt, ut tota ea sententia intellegi non possit, sed etiam ut post fan- tum abest alterum uf desit. Interpolatio quaedam inveni- tur apud H p. 48,26 post consules fient. Ibi legimus: aut consularia ornamenta (gestabunt EO). Illa verba hoc loco prava, sed ex postera sententia deprompta sunt, ubi suum locum habent.

Errata apud H rarissima sunt. Velut p. 27,12 habet iunctorum pro cunctorum, p.32,10 nominare pro nomi- nari, p. 33,7 omnes pro homines, p. 38,31 Christiano pro Christo, p. 78,8 pax pro par. Ac ne falsa quidem vo- cabula frequenter occurrunt. Legimus p. 39,26 alius quem alius pro alius quem Palea sequitur, quae certe neglegentia est, p. 63,26 Quin canabaceo filo alligasset pro Quem, id quod intellegi potest, p. 39,25 Afqui non videt haec belua pro À qua, p. 56,6: summo deo pro sine deo. Interdum lectio Hutteni a ceteris dissentit, ut tamen intellegi possit. Velut scribit p. 33,26 donatio probari pro donationem probare, id quod certo, cum ad Sil- vestrum referatur, melius est, et p. 29,16 codicibus, ubi omnes codices et E editionibus habent.

Interdum H rectam lectionem habet, ubi omnes co- dices falsam habent. Cuius rei luculentissimum exem- plum est p. 64,20: Quidni — honor dicto — etiam coibat?, quod omnes ceteri non intellexerunt. Vocabulum scrip- turam p. 55,25 in codicibus omissum praeter HO etiam E habet, sed vocas p. 55,28 post divum sacrumque tan- tum HO habent, pro committis p. 33,24 omnes codices et E committas scribunt. Itaque H quoque quamquam saepius sententias omittit propter aliquot bonas lectio- nes neglegendus non est.

Prima editio operum omnium Vallae, quam O appel- lamus, Basileae AD 1540 in lucem edita est et hunc

PRAEFATIO XIX

titulum habet: Laurentii Vallae opera, nunc primo non mediocribus vigiliis et iudicio quorundam eruditiss. vi- rorum in unum volumen collecta, et, exemplaribus variis collatis, emendata. In íiolio tituli inest etiam Epitaphium Laurentii Vallae in aede Lateranensi, infra Basileae apud Henricum Petrum, mense Martio, anno M. D. XL. Id volumen continet 1010 paginas et bene impressum est. Laurentii donatio incipit a p. 761 et finitur p. 795 media in pagina. Tractatus noster inscribitur: Laurentii Vallensis, Patritii Romani, de falso credita et ementita Constantini donatione Declamatio.

Plerumque O cum H plane congruit. Ex sententiis ab H omissis O duas habet: Is vero tantum ait etc. p. 30,26 et vocat, quod erat oppidum etc. p. 40,2.14 locis, quantum numeravi, O ab H discrepat, sed ea sunt leviter errata, quae nullo negotio emendari possunt: p. 29,14 opinatur pro opinantur, p. 29,18 collocat pro collocant, p.31,32 alia pro aliam, p. 33,20 surriperet pro surriperent, p. 37,15 eligens pro eligentes, p. 50,13 illustraria pro illustrari, p. 51,23 contumeliosius pro con- tumeliosus, p. 56,19 quoquam pro quoquo, p. 65,7 veri- tare pro veritate, p. 69,21 vinculis pro viculis, p. 73,4 auriculum pro auriculam, p. 74,12 at (ob ulciscendam iniuriam) pro aut, p. 75,2 proviciis pro provinciis, p. 75,10 fugatibus pro fugatis. Nonnullis locis lectio, quam O habet, recta, quam H habet, falsa est. Sunt hi tres loci: p. 39,25 (cfr. supra) A qua (H Atqui), p. 39,26. (cfr. supra) alius quem. Palea (H alius quem alius), p.43,22 infra sicut — ita pro ita — sicut. Ipsa par se editio O nullius momenti est.

Venio nunc ad quaestionem, quomodo codices edi- tionesque inter se et cum Vallae archetypo cohaereant. Ac primum illud plane apparet ABC simillimos esse. A sub finem anni 1451 scriptus est, i. e. undecim an- nis postquam Valla hunc librum composuerat et eo tempore, cum ipse Romae erat. Ergo per se verisimile est, qui scripserit, Vallae ipsius archetypum sive ali-

2*

XX PRAEFATIO

quod bonum apographum in manibus habuisse. Quae res collatis ceteris codicibus ad evidentiam confirmatur. In codice À neque omissae sententiae neque interpo- lationes occurrunt. Qui codicem A scripsit, codicem B non ante oculos habuisse potest, nam in illo neque ea interpolatio invenitur, quam B initio primae partis ha- bet, nec verba in B mutata occurrunt, neque ei illud exemplar notum est, ubi B p.10,18 a vesta consuetudine legit; at verba, quae B omisit, in A recte scripta sunt. A etiam plus valeret, eius auctoritas etiam maior esset, si correctus esset et qui eam scripsit, linguae Graecae peritus fuisset. Suspicari possumus Vallam ip- sum in animo habuisse hunc codicem corrigere, sed impeditum esse, ne hoc opus perficeret. Vero codex A fundamentum certissimum est ad constituendum Vallae contextum.

Codicem B non archetypi apographum esse ex qua- tuor annotationibus in margine adscriptis, quos iam supra commemoravimus, luculentissime apparet, primum ad p. 10,13: in exemplari scriptum est a vesta (in arche- typo: vetusta) consuetudine, deinde ad p. 60,8 Opinor Laur. scripsisse etc., tum ad p. 36,19: in exemplari scrip- tum est: num omnis faex etc., denique ex altera anno- tatione ad p. 59,17 adscripta: In exemplari scriptum est: veteres etc. Ex his diligenter factis annotationibus non modo intellegere possumus, qua ratione B exemplari suo usus sit et quae eius ars critica fuerit, sed etiam quod exemplar in manibus habuerit. Hoc non potest esse archetypus neque codex A, nam hic scriptum est vetusta pro vesta, sed oportet fuerit codicis A similli- mum propinquissimumque, quod omnes ceterae lectio- nes, quas B falsas esse opinatur, sic in codice A in- veniuntur. Hinc efficitur, ut exemplar codicis B ab eo- dem fonte originem ducat, quo A, i.e. ab archetypo. Ergo, ubi A et B congruunt, plerumque iudicare possumus eam esse lectionem archetypi, nisi forte locus quidam in archetypo male scriptus aut ab uno alterove scriba

PRAEFATIO XXI

neglegentia depravatus aut ab eo, qui codicem B scrip- sit, de industria videtur mutatus esse.

Qua ratione codex C cum duobus ceteris cohaereat, optime ex eo loco diiudicare possumus, quem iam sae- pius commemoravimus, p. 10,18 a vestra consuetudine. Qui codicem B scripserit, ex nota marginali videmus legisse vesta, quod vocabulum facillime in vestra com- mutari potest. Hinc efficitur, ut qui codicem C scripsit, aut codicem B aut eius exemplar in manibus habuerit. Atqui a codice B non originem ducit, nam C neque verba a B omissa neque interpolata neque emendata recepit, sed aliam quandam sententiam omittit. Ergo C eiusdem exemplaris apographon est, cuius B.

Codicis D quae exstant reliquiae magis exiguae sunt, quàm ut de eo recte iudicare possimus. Id unum vi- demus eum plerumque cum codice B congruere. Ita- que D quoque ab eodem exemplari originem ducere putare possumus, ex quo B, quamquam hoc iudicium pro certo haberi non potest.

Difficillimum est de editione E recte iudicare, quae et gravissimis erroribus abundat et bonas lectiones habet atque interdum optimis codicibus praestat. Ac primum quidem constat E ex compluribus codicibus contaminatam esse. Haec res ex illo loco p. 50,21 appa- ret, ubi E notam marginalem in contextum recepit: de- ficient alias deficiet. E quibus codicibus unus certo designari potest: is est codex B. Nam ineunte prima parte declamationis post quod ad primam partem attinet E eandem interpolationem habet quam B: nunquam Constantinum fuisse facturum, ut alteri daret imperium. Hanc sententiam a B interpolatam esse inde appa- ret, quod non plane recta est et in C deest. Editio igitur E eam ex B sumpsit, non ex codicis B exemplari. Prae- terea duo alii loci inveniuntur, ex quibus apparet E lectiones suas a B habere, quibus in locis soli E et B congruunt, omnes ceteri discrepant: p. 20,10 rebus con- troversis et p. 64,20 in honore dicto, quod omnino insa-

XXII PRAEFATIO :

num videtur. Sed codicem B non solum [fontem edi- tionis E esse iam supra vidimus. Bonis quibusdam lectionibus, quibus E omnibus codicibus praestat (velut p. 64,4 in veteris testamenti archetypo, p. 57,12 has sententias et haec verba, p. 64,29 levitatis plus quam mi- micae, p. 70,29 confecta aetate) probatur unum fontem esse optimum codicem, certo archetypi ipsius apogra- phon. Alii loci, quibus pristinus contextus commuta- tur, sed sententia non depravatur (velut p. 2,24 corri- piatur pro carpatur, fuerunt donatae pro dicuntur do- natae, a quo baptismum acceperat pro ante quem, p. 7,32 cognosceret pro nosset, infestantibus finitimis pro in- stantibus, p. 11,14 iniustum pro invisum, certent pro de- cernant, p. 21,19 ad impietatem inducere nolo pro ad pie- tatem inducere volo) fieri non potest, ut ab editore inventi sint, id quod eius stultitia non patitur. Has igi- tur lectiones oportet ex alio exemplari sumpserit, quod traditum contextum leviore quodam modo tractavit. Omnis generis erratorum pravorumque verborum certo editor auctor habendus est, quem prudentissimum non fuisse cognovimus. Editio igitur E ab exemplari quo- dam originem ducit, qui non minus quam tres fontes habuerit oportet, primum codicem B, deinde alterum quendam bonum codicem, apographon archetypi, deni- que tertium quendam deteriorem; huic exemplari edi- tor non exiguum numerum omnis generis pravarum lectionum addidit.

H nec codicem B nec C in manibus habuisse potest, nam p. 10,18 habet a vetusta consuetudine; praeterea verba a B aut C omissa H non omisit neque illic ea verba omissa sunt, quae in H desunt. Ac ne codicem A quidem inspexisse iudicandus est, quod aliquot locis meliores illo lectiones habet. Ergo eorum, qui exstant, codicum ABC nullus in Hutteni manibus fuisse potest. Aliae lectiones, quas H habet, huius editionis propriae et certissimo rectae sunt, velut p. 64,20 honor dicto. At alii loci diversum exemplar sequuntur, quod est idem

PRAEFATIO XXIII

ac pravum exemplar editionis E — E ipsa Hutteni libro posterior est —, quo in numero sunt interpolatio, quae p. 48,26 post consules fient legitur: aut militaria orna- menta (gestabunt), atqui p. 39,25 pro a qua, summo deo p. 56,6 pro sine deo, India p. 40,16 pro Iudaea. Duo igi- tur codices, bonus quidam, qui ab archetypo originem ducit, et deterior alter, quo E usus est, iam ab eo co- dice contaminata sunt, quem H in manibus habebat.

Editio O fere tota de H pendet. Quod nonnullis lo- cis in O sententiae inveniuntur, quae in H omissae sunt, velut p. 9,30 suique oblivisceretur etc., p. 30,26 Is vero tantum ait etc., p. 40,2 vocat, quod erat etc., verisi- mile est O editionem hic de exemplari pendere, quo H usus est. Eodem modo interpolatio orta est quae p. 48,26 post consules fient legitur: aut militaria ornamenta ge- stabunt, ubi in H gestabunt deest.

Habemus igitur hoc stemma codicum editionumque:

Vallae archetypus |

A X Z u (deterior) B C D) V Ww E H Ó

Cum Vallae librum, qui inscribitur ,de falso credita et ementita Constantini donatione" edere animum in- ducerem, id unum spectavi, ut integrum Vallae textum constituerem; illum corrigere non meum esse putavi. Itaque omnibus fere locis, ubi ABC congruunt, illorum codicum lectionem recepi; paucissimis locis, ubi, quod in codicibus legimus, rectum esse non potest, verba

XXIV PRAEFATIO. — SIGNA CODICUM

a codicibus tradita emendavi. Editiones EHO, quarum E referta est omni genere errorum, tantum iis locis in notis infra commemoravi, ubi eorum lectio aut praefe- renda est aut cum uno alterove ex codicibus congruit. Omnes mendosas lectiones afferre, quae plurimae sunt, neque operae pretium est et adnotationum criticarum numerum in infinitum fere augeret Codicum ABC omnes lectiones varias diligenter adnotavi exceptis qui- busdam, quae nisi orthographia a ceteris non differunt; codicis À, cum archetypi simillimus sit, ne orthogra- phiam quidem neglegendam putavi.

Restat ut gratias agam Francisco Ehrle cardinali, Iohanni Mercati, praefecto bibliothecae "Vaticanae, Iohanni Barsotti, canonico Lucano, necnon societati illi, quae ,Notgemeinschaft der Deutschen Wissenschatt" vocatur, magistratuique Berolinensi, qui omnes de hac editione optime meriti sunt.

Scribebam Berolini mense Augusto 1927. Walther Schwahn.

SIGNA CODICUM

Cod. Vaticanus 5314 Cod. Ottobonianus 2075 Cod. Lucanus 582

Cod. Urbinas 337

Ed. an. 1520

Ed. Hutteni 1517

Op. 1540

ommoOoU» MEMEMEMEM

I 1. Plures a me libri complresque emissi sunt in omni fere doctrinarum genere, iü quibus quod a non- nullis magnisque et longo iam aevo probatis auctoribus dissentio cum sint qui indigne fercht meque ut teme-

5 rarium sacrilegumque criminentur, quíd iandem nunc facturi quidam putandi sunt, quantopere 5 me debac- chaturi, et si facultas detur, quam avide 'ne ad suppli- cium festinanterque rapturi, qui non tanti adversus mortuos scribo, sed adversus etiam vivos, nec in unum

10 alterumve, sed in plurimos, nec contra privatos modo, verum etiam contra magistratus? at quos magistratus? nempe summum pontificem, qui non temporali solum armatus est gladio regum ac principum more, sed eccle- siastico quoque, ut ab eo neque subter ipsum, ut sic

15 loquar, clipeum alicuius principis protegere te possis, quominus excommunicatione anathemate execratione feriare. Quodsi prudenter, ut dixit, sic fecisse existi- matus est, qui inquit: Nolo scribere in eos, qui possunt proscribere, quanto mihi magis idem faciendum esse

20 videatur in eum, qui ne proscriptioni quidem relinquat locum quique invisibilibus me potestatis suae iaculis persequatur, ut iure possim dicere: Quo ibo a spiritu tuo, et quo a tua fugiam facie? Nisi forte putemus patientius haec esse laturum summum pontificem, quam

25 ceteri facerent. 2. Nihil minus: si quidem Paulo, quod bona se conscientia conversatum esse diceret, Ananias

18 Pollio ap. Macrob. II 4

15 principum BCD 24 sacerdotem BCDEHO

2 LAURENTII VALLAE

princeps sacerdotum coram tribuno, qui iudex sedebat, iussit os verberari, et Phasur, eadein praeditus dignitate, Jeremiam ob loquendi libertatem coniecit in carcerem. Sed illum tribunus ac praeses, hunc rex adversus iu- iuriam pontificis tutari et potuit et voluit Me vero 5 quis tribunus, quis praeses, quis rex e manibus summi sacerdotis, si me rapüetit ille, etiam ut velit, eripere poterit? Verum non-éesí causa, cur me duplex hic periculi terror conturbet arceatque a proposito. nam neque contra ius fasque summo pontifici licet aut ligare 10 quempiam aut solvere, et in defendenda veritate atque iustitia profurideré animam summae virtutis summae laudis summi.;praemii est. An vero multi ob terrestrem patriam deferidendam mortis adiere discrimen: ego ob coelestem - patriam assequendam (assequuntur autem 15 eam, qüi. deo placent, non qui hominibus) mortis discri- mine deterrebor? Facessat igitur trepidatio, procul abe- ant metus, timores excidant. Forti animo magna fiducia bona spe defendenda est causa veritatis, causa iustitiae, causa dei. Neque enim is verus est habendus orator, 20 qui bene scit dicere, nisi et dicere audeat. Audeamus igitur accusare eum, quicunque digna committit accu- satione. Et qui in omnes peccat, unius pro omnium voce carpatur. 3. At non debeo palam obiurgare fra- trem, sed inter me et ipsum. Immo publice peccans 25 et qui privatum consilium non admitteret, publice arguendus est, ut ceteri timorem habeant. An non Paulus, cuius verbis modo sum usus, in os Petrum coram ecclesia reprehendit, quia reprehensibilis erat? et hoc ad nostram doctrinam scriptum reliquit. At non 30 sum Paulus, qui Petrum possim reprehendere. Immo Paulus sum, qui Paulum imitor, quemadmodum, quod

2 Act. 23,2 3 Jer. 20, 1.2 25 Matth. 18,15 31 Gal. 2, 14

2 obverberarl CDEO 11 quippiam BCEHO 22 eum in margine A, excidit in cet. 27 cetera A

DE CONSTANTINI DONATIONE I 2—II 5 3

multo plus est, unus cum deo spiritus efficior, cum stu- diose mandatis illius obtempero. Neque aliquem sua dignitas ab increpationibus tutum reddit, quae Petrum non reddidit multosque alios eodem praeditos gradu, 5 ut Marcellum, quod diis libasset, ut Coelestinum, quod cum Nestorio haeretico sentiret, ut quosdam etiam nostra memoria, quos ab inferioribus (Quis enim non est inferior papa?) reprehensos scimus, ut taceam con- demnatos. 4. Neque vero id ago, ut quemquam cupiam 10 insectari et in eum quasi Philippicas scribere; hoc enim a me facinus procul absit, sed ut errorem a mentibus hominum convellam, ut eos a vitiis sceleribusque vel admonendo vel increpando summoveam. Non ausim dicere, ut alii, per me edocti, luxuriantem nimiis sar- 15 mentis papalem sedem, quae Christi vinea est, ferro coerceant et plenas uvas, non graciles labruscas ferre compellant. Quod cum facio, num quis erit qui aut mihi os aut sibi aures velit occludere, ne dicam sup- plicium mortemque proponere? Hunc ego, si hoc 20 faciat, etiamsi papa sit, quid dicam esse? Bonumne pastorem? an aspidem surdam, quae nolit exaudire vocem incantantis, velit eiusdem membra morsu vene- noque praestringere?

II. 5. Scio iam dudum expectare aures hominum,

25 quodnam pontificibus Romanis crimen impingam: pro- fecto ingens sive supinae ignorantiae sive immanis avaritiae, quae est idolorum servitus, sive imperandi

5 Marcellus c. 307—309 episc. Rom.; id quod Valla hic contendit, verum non est, nam M. in lapsos 1. e. eos, qui a fide christiana defecerant, nimia severitate usus est Coe- lestinus I, ep. Rom. 422—432; quod Valla opinatur eum hae- reticum fuisse, falsum est 6 Nestorius, patriarcha Constant., qui vetuerat virginem Mariam Dei matrem appellari, a Concilio Ephesio 431 condemnatus est

1 cum excidit C quod pro cum ante studiose C 9 quem- pilam BEHO cupiam ex cuipiam emendatum C sec. man. 18 obtundere C 25 quidnam AC

4 LAURENTII VALLAE

vanitatis, cuius crudelitas semper est comes. Nam ali- quot iam saeculis aut non intellexerunt donationem Constantini commenticiam fictamque esse aut ipsi fin- xerunt, sive posteriores in maiorum suorum dolis vesti- gia imprimentes pro vera, quam falsam cognoscerent, 5 defenderunt, dedecorantes pontificatus maiestatem, dede- corantes veterum pontificum memoriam, dedecorantes religionem christianam et omnia caedibus ruinis fla- gitiisque miscentes. Suam esse aiunt urbem Romam, suum regnum Siciliae Neapolitanumque, suam uni- 10 versam Italiam Gallias Hispanias Germanos Britannos, suum denique occidentem. Haec enim cuncta in ipsa donationis pagina contineri. Ergo haec omnia tua sunt, summe pontifex? omnia tibi in animo est recuperare? omnes reges ac principes occidentis spoliare urbibus 15 aut cogere, ut annua tibi tributa pensitent, sententia est? At ego contra existimo iustius licere principibus spoliare te imperio omni, quod obtines. Nam ut ostendam, do- natio illa, unde natum esse suum ius summi pontifices volunt, Silvestro pariter et Constantino fuit incognita. 20 6. Verum antequam ad confutandam donationis pagi- nam venio, quod unum istorum patrocinium est, non modo falsum, verum etiam stolidum, ordo postulat, ut altius repetam. Et primum dicam non tales fuisse Constantinum Silvestrumque, illum quidem, qui donare 25 vellet, qui iure donare posset, qui ut in manum alteri ea traderet, in sua haberet potestate, hunc autem, qui vellet accipere quique iure accepturus foret. Secundo loco, si haec non essent, quae verissima atque clarissima sunt, neque hunc acceptasse neque illum tradidisse 30

3 Constantinus Magnus succ. 306 Constantio Chloro patri in imperio Galliarum, a. 312 post Maxentium victum toto Occi- dente, a. 324 post Licinii mortem toto imperio potitus est, mortuus est a. 337 20 S. Silvester episc. Rom. 314—335

12 ipsius C 24 Divisio in marg. B. Divisio operis in marg. C sec. manus 21 autem excidit B

DE CONSTANTINI DONATIONE 1I 5—ilI 7 5

possessionem rerum, quae dicuntur donatae, sed eas semper in arbitrio et imperio Caesarum permansisse. Tertio, nihil datum Silvestro a Constantino, sed priori pontifici, ante quem etiam baptismum acceperat, dona-

5que illa mediocria fuisse, quibus papa degere vitam posset. Quarto, falso dici donationis exemplum aut apud decreta reperiri aut ex historia Silvestri esse sumptum, quod neque in illa neque in ulla historia in- venitur, in eoque quaedam contraria impossibilia stulta

10 barbara ridicula contineri. Praeterea loquar de quo- rundam aliorum Caesarum vel simulata vel frivola do- natione. Ubi ex abundanti adiciam, si Silvester posse- disset, tamen sive illo sive quovis alio pontifice a posses- sione deiecto post tantam temporis intercapedinem nec

15 divino nec humano iure posse repeti. Postremo ea, quae a summo pontifice tenentur, nullius temporis longitudine potuisse praescribi.

III. 7. Atque quod ad primam partem attinet (loqua- mur autem de Constantino prius, deinde de Silvestro), 20 non est committendum, ut publicam et quasi Caesaream causam non maiore quam privatae solent ore agamus. Itaque quasi in concione regum ac principum orans, ut certe facio, nam mea haec oratio in manus eorum ven- tura est, libet tamquam praesentes et in conspectu po- 25 sitos alloqui. Vos appello, reges ac principes (difficile est enim privatum hominem animi regii concipere ima- ginem), vestram mentem inquiro, conscientiam scrutor, testimonium postulo. Numquid vestrum quispiam si fuisset Constantini loco, faciendum sibi putasset, ut 30 urbem Romam, patriam suam, caput orbis terrarum, re- ginam civitatum, potentissimam, nobilissimam, ditissi- mam populorum, triumphatricem nationum et ipso

8 in deest AC 11 ut A 14 disiecto C 17 posse CHO 18 in B hic interpolatum est: nunquam Constantinum fuisse facturum, ut alteri daret imperium loquemur B 19 prius deest C 21 privati Vincenti 22 inin A 25 Ora- tio ad reges et principes in marg. C

6 LAURENTII VALLAE

aspectu sacram, liberalitatis gratia donaret alteri et se ad humile oppidum conferret, deinde Byzantium? Do- naret praeterea una cum Roma Italiam, non provinciam, sed provinciarum victricem, donaret tres Gallias, do- naret duas Hispanias, donaret Germanos, donaret Bri- tannos, totum donaret occidentem et se altero ex duo- bus imperii oculis orbaret? Hoc ego ut quis faciat compos mentis, adduci non possum ut credam. 8. Quid enim vobis exspectatius, quid iucundius, quid gratius contingere solet, quam accessionem imperiis vestris vos regnisque adiungere et longe lateque quam maxime pro- ferre dicionem? In hoc, ut videre videor, omnis vestra cura omnis cogitatio omnis labor dies noctesque con- sumitur. Ex hoc praecipua spes gloriae, propter hoc voluptates relinquitis, propter hoc mille pericula aditis, propter hoc carissima pignora, propter hoc partem cor- poris aequo animo amittitis. Siquidem neminem vestrum aut audivi aut legi a conatu ampliandi imperii fuisse deterritum, quod aut luminis aut manus aut cruris aut

5

10

alterius membri iacturam fecisset. Quin ipse hic ardor 20

atque haec late domiandi cupiditas, ut quisque maxime potens est, ita eum maxime angit atque agitat. Alexander non contentus deserta Libyae pedibus peragrasse, ori- entem ad extremum usque Oceanum vicisse, domuisse

septentrionem, inter tot vulnera, tot casus, recusantibus 25

iam detestantibusque tam longinquas, tam asperas ex- peditiones militibus ipse sibi nihil effecisse videbatur, nisi et occidentem et omnes nationes aut vi aut nominis sui auctoritate sibi tributarias reddidisset? Parum dico. Iam Oceanum transire et, si quis alius orbis esset, ex- plorare ac suo subicere arbitrio destinaverat. In coelum tandem, ut opinor, tentasset ascendere. 9. Talis fere est omnium regum voluntas, etsi non omnium talis audacia. Taceo, quanta scelera, quot abominanda propter im-

9 iocundius AB 22 in marg. Alexander sec. man. C 26 detestantibus A

30

;, DE CONSTANTINI DONATIONE III 7—10 T

perium assequendum ampliandumve admissa sunt, ut nec fratres a fratrum nec filii a parentum nec parentes

a filiorum sanguine nefarias abstineant manus. Adeo nusquam magis, nusquam atrocius grassari solet humana.

5 temeritas, et quod mirari possis, non segniores ad hoc videas animos senum quam iuvenum, orborum quam parentum, regum quam tyrannorum. Quodsi tanto cona- tu peti dominatus solet, quanto maiore necesse est con- servetur? Neque enim tantopere miserum est non am- 19 pliare imperium quam imminuere, neque tam deforme tibi alterius regnum non accedere tuo quam tuum ac- cedere alieno. Nam quod ab rege aliquo aut populo legimus nonnullos praepositos regno aut urbibus, id factum est non de prima nec de maxima, sed de po- 15 strema quodammodo ac minima imperii parte, atque ea ratione, ut donantem, qui donatus est, quasi dominum et se ministrum illius semper agnosceret. 10. Nunc quaeso, nonne abiecto animo et minime generoso vi- dentur esse, qui opinantur Constantinum meliorem a 20 se imperii alienasse partem? Non dico Romam Italiam- que et cetera, sed Gallias, ubi ipse proelia gesserat, ubi solum diu dominatus fuerat, ubi suae gloriae suique imperii rudimenta posuerat. Hominem, qui cupiditate dominandi nationibus bella intulisset, socios affinesque 25 bello civili persecutus imperio privasset, cui nondum perdomitae ac profligatae reliquiae essent alterius fac- tionis, qui cum multis nationibus bella gerere non modo soleret spe gloriae imperiique, sed etiam necesse ha- beret, utpote quotidie a barbaris lacessitus, qui filiis, 30 qui coniunctis sanguine, qui amicis abundaret, qui se- natum populumque Romanum huic facto repugnaturum. nosset, qui expertus esset instabilitatem victarum natio- num et ad omnem fere Romani principis mutationem, rebellantium, qui se meminisset more aliorum Caesarum

7.8 dominatus conatu peti tanto C tanto con. dom. peti ceteri praeter A 18 nonne deest C 21 Gallos C 295 per- secutos Vincenti 30 amicitiis ABC . 34 interpolatum est et C.

8 LAURENTII VALLAE

non electione patrum consensuque plebis, sed exercitu armis bello dominatum occupasse. Quae tam vehemens causa et urgens aderat, ut ista neglegere et tanta libera- litate uti vellet? !

IV. 11. Aiunt, quia effectus erat Christianus. Ergone imperii optima parte se abdicaret? Credo scelus erat, flagitium, nefas iam regnare nec cum Christiana reli- gione coniungi poterat regnum. Qui in adulterio sunt, qui usuris rem auxerunt, qui aliena possident, ii post baptismum alienam uxorem, alienam pecuniam, aliena bona reddere solent. Hanc cogitationem si habes, Con- stantine, restituere urbibus libertatem, non mutare do- minum debes. Sed non id in causa fuit; tantum in ho- norem religionis, ut faceres, adductus es. Quasi reli- giosum sit magis regnum deponere quam pro tutela religionis illud administrare. Nam quod ad accipientes attinet, neque honesta erit illis neque utilis ista donatio. Tu vero si christianum te ostendere, si pietatem indi- care tuam, si consultum non dico Romanae ecclesiae vis, sed ecclesiae dei, nunc praecipue, nunc principem agas, ut pugnes pro iis, qui pugnare non possunt nec debent, ut eos tua auctoritate tutos reddas, qui insidiis iniuriis- que obnoxii sunt. Nabuchodonosor Cyro Assuero mul- tisque aliis principibus sacramentum veritatis deus ape- rire voluit, a nullo tamen eorum exegit, ut imperio ce- deret, ut partem regni donaret, sed tantum libertatem Hebraeis redderet eosque ab infestantibus finitimis pro- tegeret. Hoc satis fuit Iudaeis, hoc sat erit et Christianis. Factus es, Constantine, Christianus. At indignissima res

10

[n

5

20

25

est Christianum te nunc imperatorem minorem esse 30

principatu, quam fueras infidelis. Est enim principatus praecipuum quoddam dei, munus, ad quem gentiles etiam principes a deo eligi existimantur. 12. At erat levatus a lepra, ideo verisimile est referre gratiam vo-

4 in marg. B. Quod factus est Constantinus christianus et

levatus a lepra quid momenti habuisset 21 his CEHO 33 et C

DE CONSTANTINI DONATIONE III 10—V 13 9

luisse et maiore mensura reddere quod acceperat. Itane? Neeman ille Syrus ab Helisaeo curatus munera tantum offerre voluit, non dimidium bonorum; Constantinus di- midium imperii obtulisset? Piget me impudenti fabellae 5 tamquam indubitatae historiae respondere. Sic enim haec fabula ex historia Neeman et Helisaei ut altera draconis ex fabuloso dracone Beli adumbrata est. Sed ut ista concedam, numquid in hac historia de donatione fit mentio? Minime. Verum de hoc commodius postea. 10 Levatus est a lepra, cepit ob id mentem Christianam, dei timore, dei amore imbutus est, illi honorem habere voluit. Non tamen persuaderi possum eum tanta do- nare voluisse, quippe cum videam neminem aut genti- lem in honorem deorum aut fidelem in honorem dei 15 viventis imperium deposuisse sacerdotibusque donasse. Siquidem ex regibus Israel nemo adduci potuit, ut pristino more ad templum Hierusalem populos sacri- ficaturos ire permitteret, eo videlicet timore, ne forte ad regem Iudae, a quo defecerant, redirent, sacro illo cultu 20 religionis admoniti ac templi maiestate. Et quanto maius est hoc, quod fecisse dicitur Constantinus? Ac ne quid tibi propter curationem leprae blandiaris, Ieroboam pri- mus a deo in regem Israel electus est et quidem ex in- fima conditione, quod mea sententia plus est quam esse 25 lepra levatum; et tamen is non est ausus regnum suum deo credere, et tu vis Constantinum regnum deo do- nasse, quod ab illo non accepisset, qui praesertim, id quod in Ieroboam non cadebat, offenderet filios, depri- meret amicos, neglegeret suos, laederet patriam, mae- 30 rore omnes afficeret suique oblivisceretur. V. 13. Qui si etiam talis fuisset et quasi in alium hominem versus,

2 2Regg. 5

2 Naamen B Nahaman C Naaman EHO 4 bonorum C 17 est excidit C 10 coepit CHO 20.21 hoc maius est BC hoc magis est HO 28 in excidit C . credebat C 30 sui quoque BE |

Laurentius Valla ed. Schwahn 3

10 LAURENTII VALLAE

certe non defuissent, qui eum admonerent, et imprimis filii propinqui amici. Quos quis est, qui non putet pro- tinus imperatorem fuisse adituros? Ponite igitur illos ante oculos mente Constantini audita trepidos festinantes cum gemitu lacrimisque ad genua principis procum- 5 bentes et hac voce utentes:

Itane, pater antehac filiorum amantissime, filios pri- vas exheredas abdicas? Nam quod te optima maxima- que imperii parte exuere vis, non tam querimur quam miramur. Querimur autem, quod eam ad alios defers 10 cum nostra et iactura et turpitudine. Quid enim causae est, quod liberos tuos expectata successione imperii fraudas, qui ipse una cum patre regnasti? Quid in te commisimus, qua in te, qua in patriam, qua in nomen Romanum ac maiestatem imperii impietate digni vide- 15 mur, quos praecipua optimaque prives principatus portione, qui a patriis laribus, a conspectu natalis soli, ab assueta aura, a vetusta consuetudine relege- mur? Penates fana sepulcra exsules relinquemus, nes- cio ubi aut qua terrarum regione victuri? Quid nos 20 propinqui, quid nos amici, qui tecum toties in acie stetimus, qui fratres parentes filios hostili mucrone con- fossos palpitantesque conspeximus nec aliena morte territi sumus et ipsi pro te parati mortem oppetere, nunc abs te universi deserimur? Qui Romae gerimus 25 magistratus, qui urbibus Italiae, qui Galliis, qui Hi- spaniis, qui ceteris provinciis praesumus aut praefuturi sumus, omnesne revocamur, omnes privati inbemur esse? An iacturam hanc aliunde pensabis ? Et quomodo pro me- rito ac pro dignitate poteris, tanta orbis terrarum parte 30 alteri tradita? Num qui praeerat centum populis, eum tu,

2.3 imperatorem fuisse protinus C 4 festinantesque C 7 Oratio filiorum ac necessariorum Constantini ad illum ín mar- gine B 18 vestra BC man. 1; in margine B: in exemplari : scriptum est a vesta, forte scribendum est ,,a iusta" relega- mur A 21 totiens B 25 universi abs te C

DE CONSTANTINI DONATIONE V 13—14 11

Caesar, unti praeficies? Quomodo tibi istud in mentem venire potuit? quomodo subita tuorum te cepit oblivio, ut nihil te misereat amicorum, nihil proximorum, nihil filiorum? Utinam nos, Caesar, salva tua dignitate at- 5 que victoria in bello contigisset occumbere potius quam ut ista cernamus. Et tu quidem de imperio tuo ad tuum arbitrium agere potes atque etiam de nobis uno dum- taxat excepto, in quo ad mortem usque erimus contu- maces, ne a cultu deorum immortalium desistamus 10 magno etiam aliis exemplo, ut scias tua ista largitas quid mereatur de religione Christiana. Nam si non largiris Silvestro imperium, tecum Christiani esse volu- mus, multis factum nostrum imitaturis. Sin largiris, non modo Christiani fieri non sustinebimus, sed invisum 15 detestabile exsecrandum nobis hoc nomen efficies tales- que reddes, ut tandem tu et vitae et mortis nostrae miserearis nec nos, sed te ipsum duritiae accuses.

V. 14. Nonne hac oratione Constantinus, nisi exstir- patam ab eo volumus humanitatem, si sua sponte non 20 movebatur, motus fuisset? Quid, si hos audire nolu- isset, nonne erant, qui huic facto et oratione adversa- rentur et manu? An senatus populusque Romanus sibi tanta in re nihil agendum putasset? Nonne oratorem, ut ait Vergilius, gravem pietate ac meritis advocasset, 25 qui apud Constantinum hanc haberet orationem? Caesar, si tu tuorum immemor es atque etiam tui, ut nec filiis hereditatem nec propinquis opes nec amicis honores nec tibi imperium esse integrum velis, non tamen senatus populusque Romanus immemor potest 30 esse sui iuris suaeque dignitatis. Etenim quomodo tibi tantum permittis de imperio Romano, quod non tuo,

25 Oratio populi Romani ad Constantinum. B in marg.

1.2 venire in mentem C 2 te subita tuorum C coepit ACHO 6 ut deest ABCE 26 Oratio populi Romani ad Constantinum in marg. B populus ro in Constantinum in marg. C III m.

9*

12 LAURENTII VALLAE

sed nostro sanguine paratum est? Tune unum corpus in duas secabis partes? et ex uno duo efficies regna, duo capita, duas voluntates? et quasi duobus fratribus gladios, quibus de hereditate decernant, porriges? Nos civitatibus, quae de hac urbe bene meritae sunt, iura 5 civitatis damus, ut cives Romani sint; tu a nobis di- midium imperii aufers, ne hanc urbem parentem suam agnoscat? Et in alveis quidem apium si duo reges nati sunt, alterum, qui deterior est, occidimus; tu in alveo imperii Romani, ubi unus et optimus princeps est, alte- 10 rum et hunc deterrimum et non apem, sed fucum col- locandum putas? Prudentiam tuam vehementer deside- ramus, imperator; nam quid futurum est, si vel te vivo vel post tuam mortem aut huic parti, quam alienas, aut alteri, quam tibi relinquis, bellum a barbaris nationibus !5 inferatur? Quo robore militum, quibus copiis occurre- mus? Vix nunc totius imperii viribus possumus, tunc poterimus? An perpetuo membrum hoc cum illo in concordia erit? Ut reor, nec esse poterit; cum Roma dominari velit, nolit pars illa servire. Quin et te vivo 29 breve intra tempus revocatis veteribus praesidibus suf- fectis novis te in tuum regnum profecto et longe agente, hic altero dominante nonne omnia nova id est diversa atque adversa erunt? Regno fere inter duos fratres di- viso protinus et populorum animi dividuntur et prius a 2 se ipsis quam ab externis hostibus bellum auspicantur. Idem eventurum in hoc imperio quis non videt? An ignoras hanc olim imprimis fuisse causam optimatibus, cur dicerent citius se in conspectu populi Romani esse morituros quam rogationem illam ferri sinerent, ut pars 30 senatus ac pars plebis ad incolendum Veios mitteretur duasque urbes communes populi Romani esse. Si enim in una urbe tantum dissensionum esset, quid in dua- bus urbibus futurum? 15. Ita hoc tempore, si tantum discordiarum in uno imperio — testor conscientiam 35

9 sint BHO 14 ut A 21 praesidiis BHO . 31 hios C

DE CONSTANTINI DONATIONE V 14—16 13

tuam ac labores —, quid in duobus imperiis fiet? Age vero putasne hinc fore, qui tibi bellis occupato esse auxilio aut velint aut sciant? Ita ab armis atque ab omni re bellica abhorrentes erunt, qui praeficientur mi- 5 litibus atque urbibus, ut ille, qui praeficit. Quid, nonne hunc tam imperitum regnandi et iniuriae facilem aut Romanae legiones aut ipsae provinciae spoliare tenta- bunt, ut quem sperabunt vel non repugnaturum vel poenas non repetiturum? Credo me hercule ne unum 10 quidem mensem illos in officio mansuros, sed statim et ad primum profectionis tuae nuntium rebellaturos. Quid facies? Quid consilii capies, cum duplici atque adeo multiplici bello urgebere? Nationes, quas subegi- mus, continere vix possumus; quomodo illis accedente 1; ex liberis gentibus bello resistetur? Tu, Caesar, quid ad te spectet, ipse videris. Nobis autem haec res non minus quam tibi curae esse debet. Tu mortalis es; im- perium populi Romani decet esse immortale et, quan- tum in nobis est, erit, neque imperium modo, verum 20 etiam pudor. 16. Scilicet quorum religionem contem- nimus, eorum accipiemus imperium? et principes orbis terrarum huic contemptissimo homini serviemus? Urbe a Gallis capta Romani senes demulceri sibi barbam a victoribus passi non sunt; nunc sibi tot senatorii ordi- 25 nis, tot praetorii, tot tribunicii, tot consulares triumpha- lesque viri eos dominari patientur, quos ipsi tamquam servos malos omni contumeliarum genere suppliciorum- que affecerunt? Istine homines magistratus creabunt? provincias regent? bella gerent? de nobis sententias 30 capitis ferent? Sub his nobilitas Romana stipendia fa- ciet? honores sperabit? munera assequetur? Et quod maius quodque altius penetret volnus accipere possu- mus? Non ita putes, Caesar, Romanum degenerasse sanguinem, ut istud passurus sit aequo animo et non

7 provintiae A 8ut A 12 quo modo C 15 re- sistent CO 25 tribunitil AB 28 curabunt C 33 dene- gasse, in marg. degenerasse C

14 LAURENTII VALLAE

quavis ratione devitandum existimet, quod medius fidius neque mulieres nostrae sustinerent, sed magis se una cum dulcibus liberis sacrisque penatibus concremarent, ut non Carthaginienses feminae fortiores fuerint quam Romanae. Etenim, Caesar, si regem te delegissemus, haberes tu quidem magnum de imperio Romano agendi arbitrium, sed non ita, ut vel minimum de ipsius im- minueres maiestate. Alioquin qui te fecissemus regem, eadem facultate abdicare te regno iuberemus, nedum posses regnum dividere, nedum tot provincias alienare, nedum ipsum regni caput peregrino atque humillimo homini addicere. Canem ovili praefecimus, quem, si lupi mavult officio fungi, aut eicimus aut occidimus. Nunc tu cum diu canis officio in ovili Romano defen- dendo sis functus, ad extremum in lupum nullo exem- plo converteris? 17. Atque ut intellegas, quandoquidem nos pro iure nostro cogis asperius loqui, nullum tibi in populi Romani imperio ius est. Caesar vi dominatum occupavit, Augustus et in vitium successit et adversa-

[o

9

riorum partium profligatione se dominum fecit. Tiberius 20

Gaius Claudius Nero Galba Otho Vitellius Vespasianus ceterique aut eadem aut simili via libertatem nostram praedati sunt. Tu quoque aliis expulsis aut interemptis dominus effectus es. Sileo quod ex matrimonio natus

non sis. Quare ut tibi nostram mentem testificemur, 25

Caesar, si non libet te Romae principatum tenere, habes filios, quorum aliquem in locum tuum nobis quoque permittentibus ac rogantibus naturae lege substituas. Sin minus, nobis in animo est publicam amplitudinem

cum privata dignitate defendere. Neque enim minor 30

haec iniuria Quiritum quam olim fuit violata Lucretia. Neque nobis deerit Brutus, qui contra Tarquinium se ad libertatem recuperandam huic populo praebeat du- cem. Et in istos primum, quos nobis praeponis, deinde

3 ducibus liberis C 4 Cartaginienses C 7ut A 9 te regno abdicare CHO 14 offitio C 18 esse CE 24 in marg. C Constantinus spurius

DE CONSTANTINI DONATIONE V 16—VI 19 15

et in te ferrum stringemus. Quod in multos impera- tores et quidem leviores ob causas fecimus. Haec profecto Constantinum, nisi lapidem eum aut truncum existimamus, permovissent. Quae si populus 5 non dixisset, tamen dicere apud se et his passim verbis fremere credibile erat. VI. 18. Eamus nunc et dicamus Constantinum gratificari voluisse Silvestro, quem tot hominum odiis, tot gladiis subiceret, ut vix, quantum sentio, unum Silvester diem in vita futurus fuisset. Nam 10 eo paucisque aliis absumptis videbatur omnis sublatum iri de pectoribus Romanorum tam dirae iniuriae contu- meliaeque suspicio. Age porro, si fieri potest, conceda- mus neque preces neque minas neque ullam rationem aliquid profecisse perstareque adhuc Constantinum nec 15 velle a suscepta semel persuasione recedere. Quis non ad Silvestri orationem, si res vera fuisset, unquam com- motus assentiatur? quae talis haud dubie fuisset. 19. Princeps optime ac fili, Caesar. Pietatem quidem tuam tam pronam tamque effusam non possum non 20 amare atque amplecti; verumtamen quod in offerendis deo muneribus immolandisque victimis nonnihil erres, minime demiror, quippe qui adhuc es in Christiana militia tiro. Ut non decebat olim a sacerdote omnem pecudem feramque et avem sacrificari, ita non omne ab eodem 25 accipiendum est munus. Ego sacerdos sum ac ponti- fex, qui dispicere debeo, quid ad altare patiar offerri, ne forte non dico immundum animal offeratur, sed vi- pera aut serpens. Itaque sic habeas. Si foret tui iuris partem imperii cum regina orbis Roma alteri tradere 30 quam filiis, quod minime sentio, si populus hic, si Ita- lia, si ceterae nationes sustinerent, ut quos oderunt et quorum religionem adhuc respuunt, capti illecebris sae- culi eorum imperio obnoxii esse vellent, quod impossi- bile est, tamen, si quid mihi credendum putas, fili

12 suspitio A 16 Oratio Silvestri ad Constantinum BH Silvestri Constantino in marg. C

16 LAURENTII! VALLAE

amantissime, ut tibi assentiar, ulla adduci ratione non possem, nisi vellem mihi ipsi esse dissimilis et condi- cionem meam oblivisci ac propemodum dominum lesum abnegare. Tua enim munera, sive ut tu vis tuae re- munerationes et gloriam et innocentiam et sanctimo- niam meam atque omnium, qui mihi successuri sunt, polluerent ac prorsus everterent viamque iis, qui ad cognitionem veritatis venturi sunt, intercluderent. 20. An vero Helisaeus a Neeman Syro a lepra curato mercedem accipere noluit; ego te curato accipiam? Ille munera respuit, ego regna mihi dari sinam? Ille personam prophetae maculare noluit; ego personam Christi, quam in me gero, maculare potero? Cur autem ille accipiendis muneribus personam prophetae macu- lari putavit? Nempe quod videri poterat vendere sacra, faenerare donum dei, indigere praesidiis hominum ele- vare atque imminuere beneficii dignitatem. Maluit ergo sibi principes ac reges beneficiarios facere quam ipse beneficiarius illorum esse, immo ne mutua quidem

[7]

0

15

beneficentia uti. Beatius est enim multo, ut inquit do- 20

minus, dare quam accipere. 21. Eadem mihi atque adeo maior est causa, cui etiam a domino praecipitur dicente: Infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, daemones eicite; gratis accepistis, gratis date. Egone tantum ílagitium admittam, Caesar, ut dei prae- cepta non exsequar? ut gloriam meam polluam? Me- lius est, ut inquit Paulus, mihi mori quam ut gloriam meam quis evacuet. Gloria nostra est apud deum ho- norificare ministerium nostrum, ut idem inquit: Vobis dico gentibus, quamdiu ego quidem sum gentium apo- stolus, glorificabo ministerium meum. Ego, Caesar, aliis quoque sim et exemplum et causa delinquendi,

21 Act. 20, 35 24 Matth. 10,8 28 1Cor. 9,15 31 Rom. 11, 13

2 correctum in possem C 9 a deest C 10 voluit cor- rectum C 18 reges excidit AC benefitiarlos C

25

30

DE CONSTANTINI DONATIONE VI 19—22 17

Christianus homo, sacerdos dei, pontifex Romanus, vi- carius Christi? 22. Iam vero innocentia sacerdotum quomodo incolumis erit inter opes, inter magistratus, inter administrationem saecularium negotiorum? Ideone 5 terrenis renunciamus, ut eadem uberiora assequamur? Et privata abiecimus, ut aliena possideamus et publica? Nostrae erunt urbes, nostra tributa, nostra vectigalia? Et cur clericos, si hoc fecerimus, nos vocari licebit? Pars nostra sive sors, quae graece dicitur x4ijoog, do- 10 mus est non terrena, sed coelestis. Levitae, qui iidem clerici sunt, partem cum fratribus non fuere sortiti, et tu nos iubes etiam fratrum sortiri portionem? Quo mihi divitias atque opes, qui domini voce iubeor nec de crastino esse sollicitus? et cui dictum est ab illo: No- 15 lite thesaurizare super terram, nolite possidere aurum neque argentum neque pecuniam in zonis vestris. Et: difficilius est divitem introire in regnum coelorum quam camelum per foramen acus transire. Ideoque pauperes sibi ministros elegit et qui omnia reliquerunt, ut eum 20 sequerentur, et paupertatis ipse fuit exemplum. Usque adeo divitiarum pecuniarumque tractatio innocentiae inimica est, non modo possessio illarum atque domi- natus. Unus Iudas, qui loculos habebat et portabat, quae mittebantur, praevaricatus est et amore pecuniae, 25 cui assueverat, magistrum dominum deum et reprehen- dit et prodidit. Itaque vereor, Caesar, ne me ex Petro facias Iudam. Audi etiam, quid Paulus dicat: Nihil in- tulimus in hunc mundum, haud dubium, quod nec auferre quid possumus; habentes autem alimenta et 30 quibus tegamur his contenti simus. Nam qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem et in laqueum dia- boli et desideria multa et inutilia et nociva, quae mer-

11 Jos. 13,14. 14 Matth. 6,34 3 16 Matth. 10, 9 18 Matth. 19, 23. 24

9 «Afgoog excidit AB lacuna B kleros lit. Lat. E, — domus scripsi, dominus ABC dominatus HO divina E 10 terrenus HO 12 etiam excidit C 31 temptationem C

18 LAURENTII VALLAE

gunt homines in interitum et perditionem. Radix enim omnium malorum est cupiditas, quam quidam appe- tentes erraverunt a fide et inseruerunt se doloribus multis. Tu autem homo dei haec fuge. Et tu me ac- cipere iubes, Caesar, quae velut venenum effugere 5 debeo? et quis praeterea (pro tua prudentia, Caesar, consideres) quis inter haec divinis rebus faciendis locus? VII. 23. Apostoli quibusdam indignantibus, quod vi- duae ipsorum in ministerio quotidiano despicerentur, responderunt non esse aequum relinquere se verbum dei et ministrare mensis, et tamen viduarum mensis ministrare quanto aliud est quam exigere vectigalia, curare aerarium, stipendium numerare militibus et mille aliis huiusmodi curis implicari? Nemo militans deo im- plicat se negotiis saecularibus, inquit Paulus. Numquid 15 Aaron cum ceteris Levitici generis aliud quam domini tabernaculum procurabat? Cuius filii, quia ignem alie- num in thuribula sumpserant, igni coelesti conflagra- verunt. Et tu iubes nos ignem saecularium divitiarum, vetitum ac profanum, in sacrata thuribula, id est in 20 sacerdotalia opera sumere? Num Eleazar, num Phinees, num ceteri pontifices ministrique aut tabernaculi aut templi quicquam, nisi quod ad rem divinam pertineret, administrabant? Administrabant dico, immo admini- strare poterant, si officio suo satisfacere volebant? 25 Quodsi nolint, audiant exsecrationem domini dicentis: Maledicti, qui opus domini faciunt neglegenter. Quae exsecratio cum in omnes, tum in pontifices maxime cadit. O quantum est pontificale munus! Quantum est caput esse ecclesiae! Quantum est praeponi pastorem 30 tanto ovili, e cuius manu uniuscuiusque agni ovisque

4 1Tim. 6,0?7—11 11 Act. 6,1—2 15 2Tim.2,4 19 Lev.

10, 1. 2 21 Aaronis filius et successor Num. 20, 28 Elea- zari filius Num. 25, 7. 26, 1. Ps. 106, 30

0

pec.

3 insenierunt, in marg. inseruerunt C 11 mensis vidua- rum B viduarum C viduis EHO 29 quantum pontificale munus in marg. C

DE CONSTANTINI DONATIONE VI 22—VII 24 19

amissae sanguis exigitur! Cui dictum est: si amas me. plus quam alii, ut fateris, pasce agnos meos. Iterum: si amas me, ut fateris, pasce oves meas. Tertio: si amas me, ut fateris, pasce oves meas. Et tu me iubes, 5 Caesar, capras etiam pascere et porcos, qui nequeunt ab eodem pastore custodiri. 24. Quid quod me regem facere vis aut potius Caesarem id est regum principem? Dominus lesus Christus, deus et homo, rex et sacerdos, cum se regem aífirmaret, audi de quo regno locutus 10 est: Regnum meum, inquit, non est de hoc mundo. Si enim de hoc mundo esset regnum meum, ministri mei utique decertarent. Et quae fuit prima vox ac frequen- tior clamor praedicationis eius? Nonne hic? Poeniten- tiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum. 15 Appropinquavit regnum dei, cui comparabitur regnum coeli. Nonne cum haec dixit, regnum saeculare nihil ad se pertinere declaravit? Eoque non modo regnum huiusmodi non quaesivit, sed oblatum quoque accipere noluit. Nam cum intellegeret aliquando populos desti- 20 nasse, ut eum raperent regemque facerent, in montium solitudines fugit. Quod nobis, qui locum eius tenemus, non solum exemplo dedit imitandum, sed etiam prae- cepto, inquiens: Principes gentium dominantur eorum, et qui maiores sunt, potestatem exercent in eos. Non 25 ita erit inter vos, sed quicumque voluerit inter vos maior fieri, sit vester minister, et qui voluerit primus inter vos esse, erit vester servus. Sicut filius hominis non venit, ut ministretur ei, sed ut ministret et det ani- mam suam redemptionem pro multis. Iudices olim deus, 30 ut scias, Caesar, constituit super Israel, non reges, po- pulumque sibi nomen regium postulantem detestatus

4 Joh. 21,15—17 12 Joh. 18,36 14 Matth. 4, 17 21 Joh. 6, 15 29 Matth. 20, 25—28

2—4 tota sententia a pasce usque ad fateris deest B 10 ex hoc mundo C 21 ipsius (pro eius) BCHO suum E 328 ve- nit, ut non C

20 LAURENTII VALLAE

est. Nec aliter ob duritiam cordis illorum regem dedit, quam quod repudium permiserat, quod in nova lege revocavit. Et ego regnum accipiam, qui vix iudex esse permittor? An nescitis, inquit Paulus, quod sancti de hoc mundo iudicabunt? Et si in vobis iudicabitur mun- 5 dus, indigni estis, qui de minimis iudicetis. Nescitis quod angelos iudicabimus? quanto magis saecularia? Saecularia igitur iudicia si habueritis, contemptibiles qui sunt in ecclesia, eos constituite ad iudicandum. At qui iudices de rebus controversis tantummodo iudica- bant, non etiam tributa exigebant. Ego exigam, qui scio a domino interrogatum Petrum, a quibusnam reges terrae acciperent tributum censumve, a filiis an ab alie- nis? Et cum hic respondisset: ab alienis, ab eodem dictum: ergo liberi sunt filii; Quodsi omnes filii mei !5 sunt, Caesar, ut certe sunt, omnes liberi erunt, nihil quisquam solvet. Igitur non est opus mihi tua dona- tione, qua nihil assecuturus sum praeter laborem, quem ut minime debeo, ita minime possum ferre. 25. Quid quod necesse haberem potestatem exercere sanguinis, 20 punire sontes, bella gerere, urbes diripere, regiones ferro ignique vastare? Aliter non est quod sperem posse me tueri quae tradidisses. Et si haec fecero, sacerdos, pontifex, Christi vicarius sum? Ut illum in me tonan- tem audiam atque dicentem: Domus mea domus ora- ?5 tionis vocabitur omnibus gentibus, et tu fecisti eam speluncam latronum. Non veni in mundum, inquit do- minus, ut iudicem mundum, sed ut liberem eum, et ego qui illi successi, causa mortium ero? Cui in persona Petri dictum est: Converte gladium tuum in locum 30 suum. Omnes enim qui acceperint gladium, gladio peri- bunt. Ne defendere quidem nobis ferro nos licet. Si-

4 1Cor. 6,2—4 15 Matth. 17,25. 26 27 Matth. 21, 13 28 Joh. 12, 47 32 Matth. 26, 52

[7-4

0

10 et controversiis A controversiis C contraversis E 12 qui- bus C 13 accipiunt C 14 verba ab et usque ad alienis desunt C 19 Quid deest C 20 habere (pro exercere) C

DE CONSTANTINI DONATIONE VII 24—26 21

quidem defendere dominum Petrus volebat, cum auri- culam abscidit servo. Et tu divitiarum aut comparan- darum aut tuendarum causa uti ferro nos iubes? Nostra potestas est potestas clavium dicente domino: Tibi dabo 5 claves regni coelorum. Quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis, et quodcumque sol- veris super terram, erit solutum et in coelis, et portae inferi non praevalebunt adversus eas. Nihil ad hanc potestatem, nihil ad hanc dignitatem, nihil ad hoc re- 10 gnum adici potest. Quo qui contentus non est, aliud sibi quoddam a diabolo postulat, qui etiam dorhino dicere ausus est: Tibi dabo omnia regna mundi, si ca- dens in terram adoraveris me. 26. Quare, Caesar, cum pace tua dictum sit, noli mihi diabolus effici, qui Chri- 15 stum id est me regna mundi a te data accipere iubeas. Malo enim illa spernere quam possidere. Et ut aliquid de infidelibus, sed ut spero, futuris fidelibus loquar, noli me de angelo lucis reddere illis angelum tenebra- rum, quorum corda ad pietatem inducere volo, non 20 ipsorum cervici iugum imponere et gladio, quod est verbum dei, non gladio ferri mihi subicere, ne deterio- res efficiantur, ne recalcitrent, ne cornu me feriant, ne nomen dei meo irritati errore blasphement. Filios mihi carissimos volo reddere, non servos, adoptare, non 25 emere, generare, non manucapere, animas eorum of- ferre sacrificium deo, non diabolo corpora. Discite a me, inquit dominus, qui mitis sum et humilis corde. Capite iugum meum, et invenietis requiem animabus vestris. Iugum enim meum suave et pondus meum leve. 30 Cuius ad extremum, ut iam finem faciam, illam de hac re sententiam accipe, quam quasi inter me et te tulit: Reddite quae sunt Caesaris, Caesari, et quae sunt dei,

8 Matth. 16, 19 13 Matth. 4, 9 29 Matth. 11, 29. 30 9 dignationem BCHO 21 gladii ferro Vincenti 23 in C

multi H (pro mihi) 26 Disce C 27 humili BCHO 30 in HO, in hanc sententiam Vincenti

22 LAURENTII VALLAE

deo. Quo fit, ut nec tu, Caesar tua relinquere neque ego quae Caesaris sunt, accipere debeam, quae vel si millies offeras, nunquam accipiam.

27. Ad hanc Silvestri orationem apostolico viro di- gnam, quid esset, quod amplius Constantinus posset 5 opponere? Quod cum ita sit, qui aiunt donationem esse factam, nonne iniuriosi sunt in Constantinum, quem suos privare imperiumque Romanum voluisse convel- lere, iniuriosi in senatum populumque Romanum [Ita- liam totumque occidentem, quem contra ius fasque 10 mutari imperium permisisse, iniuriosi in Silvestrum, quem indignam sancto viro donationem acceptam ha- buisse, iniuriosi in summum pontificatum, cui licere terrenis potiri regnis et Romanum moderari imperium arbitrantur? Haec tamen omnia eo pertinent, ut appa- 15 reat Constantinum inter tot impedimenta nunquam fuisse facturum, ut rem Romanam Silvestro ex maxima parte donaret, quod isti aiunt. |

VIII. 28. Age porro ut credamus istam donationem, de qua iacit pagina vestra mentionem, debet constare etiam 20 de acceptatione Silvestri. Nunc de illa non constat. At credibile est, dicitis, ratam hunc habuisse donationem. Ita credo, nec ratam habuisse modo, verum etiam pe- tiisse, rogasse, precibus extorsisse credibile est. Quid vos credibile, quod praeter opinionem est hominum, 25 dicitis? Nec quia in pagina privilegii de donatione fit mentio, putandum est fuisse acceptum. Sed e contra- rio, quia non fit mentio de acceptatione, dicendum est non fuisse donatum. Ita plus contra vos facit hunc do- num respuisse quam illum dare voluisse, et beneficium 30 in invitum non confertur. Neque vero tantum donata respuisse Silvestrum suspicari debemus, sed tacite etiam iudicasse nec illum dare iure nec se iure accipere posse.

1 Matth. 22,21

13 pontificem CEHO 21 in marg. B: Non acceptasse Silvestrum donationem, si vera fuisset illa. 22 habuisse Sil- vestrum C

DE CONSTANTINI DONATIONE VII 26—VIIL 29 23

Sed o caecam semper inconsultamque avaritiam! Demus, ut tabulas quoque de assensu Silvestri proferre possi- tis veras, incorruptas, sinceras; num protinus donata sunt, quae in tabulis continentur? Ubi possessio? Ubi 5 in manus traditio? Nam si cartam modo Constantinus dat, non gratificari Silvestro voluit, sed illudere. Ve- risimile est, dicitis, qui donat quippiam, eum et pos- sessionem tradere. Videte, quid loquamini, cum pos- sessionem non esse datam constet et, an datum sit ius, 10 ambigatur. Verisimile est, qui possessionem non de- dit, eum ne ius quidem dare voluisse. 29. An non constat possessionem nunquam fuisse traditam? quod negare impudentissimum est. Numquid Silvestrum Constantinus in Capitolium quasi triumphantem inter 15 frequentium Quiritum, sed infidelium plausum duxit? in sella aurea assistente universo senatu collocavit? Magistratus pro sua quemque dignitate regem salutare et adorare iussit? Hoc erga novos principes fieri solet, non tantum aliquod palatium velut Lateranense tradi. 20 Num postea per universam Italiam circumduxit? Adiit cum illo Gallias? Adiit Hispanos? Adiit Germanos ceterumque occidentem? Aut si gravabantur ambo tantum obire terrarum, quibusnam tam ingens offi- cium delegarunt, qui et Caesaris vice traderent pos- 25 sessionem et Silvestri acciperent? Magni ii viri atque eximiae auctoritatis esse debuerunt, et tamen qui fue- rint, ignoramus. Et quantum in his duobus verbis tra- dere et accipere subest pondus! Nostra memoria, ut exempla vetusta omittam, nunquam aliter factitatum 30 vidimus, cum quis aut urbis aut regionis aut provin- ciae dominus factus est, ita demum traditam existimari

1 avariciam A 4 talibus AC in marg. B: Silvestrum nunquam habuisse possessionem imperii, quod fingitur illi do- natum 12 traditam fuisse BHO 16 adsistente A 21 Hispanias B 22 gratulabantur A 23 interp. est orbem CHO 21.28 Tota haec sententia deest HO, subest pondus ante iradere et accipere C

24 LAURENTII VALLAE

possessionem, si magistratus pristini summoveantur novique subrogentur. Hoc si tunc Silvester fieri non postulasset, tamen magnificentiae Constantini intererat, ut declararet non verbo se, sed re possessionem tra- dere, suos praesides amovere aliosque ab illo substitui iubere. Non traditur possessio, quae penes eosdem remanet, qui possidebant, et novus dominus illos sum- movere non audet. Sed fac istud quoque non obstare et nihilo minus putari Silvestrum possedisse atque omnia praeter morem praeterque naturam tunc esse dicamus administrata. Postquam ille abiit, quos provin- ciis urbibusque rectores Silvester praeposuit? quae bella gessit? quas nationes ad arma spectantes oppressit? per quos haec administravit? Nihil horum scimus, re- spondetis. Ita puto, nocturno tempore haec omnia gesta sunt et ideo nemo vidit.

30. Age fuit in possessione Silvester? Quis eum de possessione deiecit? Nam perpetuo in possessione non fuit neque successorum aliquis saltem usque ad Gre- gorium Magnum, qui et ipse.caruit possessione. Qui extra possessionem est nec se ab ea deiectum probare potest, is profecto nunquam possedit et si se possedisse dicat, insanit. Vides ut te insanum etiam probo? Alio- quin dic, quis papam deiecit, ipsene Constantinus an eius filii an Iulianus an quis alius Caesar? Profer no- men expulsoris, profer tempus, unde primum, unde se- cundo ac deinceps expulsus est. Num per seditionem et caedes an sine his? coniurarunt in eum pariter na- tiones an quae prima? Quid? nemo omnium auxilio

[d

0

20

25

fuit? Ne illorum quidem, qui per Silvestrum aliumve 30

papam praepositi urbibus ac provinciis erant? Uno die universa amisit? an paulatim et per partes? Restitit ipse suique magistratus an ad primum se tumultum ab- dicarunt? Quid? ipsi victores non in eam faecem ho-

minum, quam indignam imperio ducebant, ferro gras- 35

sati sunt? In ultionem contumeliae, in tutelam occu- 3d tumultum se BC

DE CONSTANTINI DONATIONE VIII 29—IX 31 25

patae dominationis, in contemptum religionis nostrae, in ipsum etiam posteritatis exemplum? Omnino eorum, qui victi sunt, nemo fugam cepit? nemo latuit? nemo timuit? O admirabilem casum! Imperium Romanum 5 tantis laboribus tanto cruore partum tam placide tam quiete a christianis sacerdotibus vel partum est vel amissum, ut nullus cruor, nullum bellum, nulla querela intercesserit. Et quod non minus admirari debeas, per quos hoc gestum sit, quo tempore quomodo quamdiu 10 prorsus ignotum. Putes in silvis inter arbores regnasse Silvestrum, non Romae et inter homines, et ab Hiber- nis imbribus frigoribusque, non ab hominibus eiectum. Quis non habet cognitum, qui paulo plura lectitarit, quot reges Romae, quot consules, quot dictatores, quot 15 tribuni plebis, quot censores, quot aediles creati fue- rint, nemoque ex tanta hominum copia, ex tanta ve- tustate nos fugit. Scimus item, quot Atheniensium duces, quot Thebanorum, quot Lacedaemoniorum exsti- terint, pugnas eorum terrestres navalesque universas 20 tenemus. Non ignoramus, qui reges Persarum, Medo- rum, Chaldaeorum, Hebraeorum fuerint aliorumque plu- rimorum, et quomodo horum quisque aut acceperit re- gnum aut tenuerit aut perdiderit aut recuperaverit. Romanum autem sive Silvestrianum imperium qua ra- 25 tione inceperit aut qua desierit, quando, per quos, in ipsa quoque urbe nescitur. Interrogo num quos harum rerum testes auctoresque proferre possitis? Nullos, re- spondetis. Et non pudet vos, non tam homines quam pecudes, dicere verisimile esse possedisse Silvestrum?

30 IX. 31. Quod quia vos non potestis, ego e contrario docebo ad ultimum usque diem vitae Constantinum et gradatim deinceps omnes Caesares possedisse, ut ne quid habeatis, quod hiscere possitis. At perdifficile est et magni, ut opinor, operis hoc docere. Evolvantur om-

3 coepit ACH G6 ut A 18 extiterint A — 20 Maedo- rum À Moedorum B 33 Ac CE

Laurentius Valla ed. Schwahn 4

26 LAURENTII VALLAE

.nes Latinae Graecaeque historiae, citentur ceteri auc- tores, qui de illis meminere temporibus, ac neminem reperies in hac re ab alio discrepare. Unum ex mille testimoniis sufficiat, Eutropius, qui Constantinum, qui tres Constantini filios a patre relictos dominos orbis 5 terrarum vidit, qui de Iuliano filio fratris Constantini ita scribit: Hic Iulianus, qui fuit subdiaconus in Ro- mana ecclesia imperatorque effectus apostatavit in idolorum cultum, rerum potitus est ingentique apparatu Parthis intulit bellum. Cui expeditioni ego quoque !0 interfui. Nec de donatione imperii occidentis tacuisset nec paulo post de Ioviano, qui successit Iuliano, ita dixisset: Pacem cum Sapore necessariam quidem, sed ignobilem fecit, mutatis finibus ac nonnulla imperii Romani parte tradita, quod ante, ex quo Romanum im- 15 perium conditum erat, nunquam accidit. Quin etiam legiones nostrae apud Caudium per Pontium Telesinum et in Hispania apud Numantiam et in Numidia sub iugo missae sunt, ut nihil tamen finium traderetur. 32. Hoc loco libet vos qui nuperrime defuncti estis con- 20 venire, pontifices Romani, et te, Eugeni, qui vivis, cum Felicis tamen venia. Cur donationem Constantini magno ore iactitatis frequenterque vos ultores erepti imperii quibusdam regibus principibusque minamini? et confessionem quandam servitutis a Caesare, dum ?5

4 Eutropii Breviarium historiae Romanae 371 7 Iulianus, cui postea Apostatae cognomen inditum est, imp. 361—363 10 i. e. Persis 12 Iovianus Rom. imp. 363—364 13 Sapo- res cogn. Magnus, rex Persarum f 381 21 Eugenius IV 1431—1447 22 Felix V, antea Amadeus, dux Savoiae, Basi- leae a concilio papa electus 1439, abdic. 1449, $t 1451

2 at HO et Vincenti 7 in marg. B: Constantinum semper in possessione Romani imperii fuisse et imperantes filios reli- quisse 8 imperator ABE 9 cuiu ABCEHO 17 Clau- dium propontum Thelesium AC Caudium propontum Telesium B Claudium per Pontium Telesinum E Claudium Propontum Telestinum HO Caudium a Pontio Telesino Vincenti 20 qui deest C nuperrimi C, post nuperrime ínferp. est licet ABC

DE CONSTANTINI DONATIONE IX 30—33 27

coronandus est, et a nonnullis aliis principibus extor- quetis? Veluti ab rege Neapolitano atque Siciliae, id quod nunquam aliquis veterum Romanorum pontificum fecit, non Damasus apud Theodosium, non Siricius 5 apud Arcadium, non Anastasius apud Honorium, non Iohannes apud Iustinianum, non alii apud alios sanc- tissimi papae apud optimos Caesares, sed semper illo- rum Romam Italiamque cum provinciis quas nominavi fuisse professi sunt. Eoque numismata aurea, ut de aliis 10 monumentis sileam templisque urbis Romanae, circum- feruntur non Graecis, sed Latinis litteris inscripta Con- stantini iam Christiani et deinceps cunctorum ferme im- peratorum, quorum multa penes me sunt cum hac plerumque subscriptione subter imaginem crucis: Con- 15 cordia orbis, qualia infinita reperirentur summorum pontificum, si unquam Romae imperassetis, quae nulla reperiuntur neque aurea neque argentea neque ab aliquo visa memorantur, et tamen necesse erat illo tem- pore proprium habere numisma, quisquis imperium 20 Romae teneret, saltem sub imagine salvatoris aut Petri. 33. Proh imperitiam hominum! non cernitis, si do- natio Constantini vera est, Caesari — de Latino loquor — nihil relinqui? En qualis imperator, qualis rex Ro- manus erit, cuius regnum si quis habeat nec aliud 25 habeat, omnino nihil habeat. Quodsi itaque palam est Silvestrum non possedisse, hoc est Constantinum non tradidisse possessionem, haud dubium erit ne ius qui- dem, ut dixi, dedisse possidendi, nisi dicitis ius quidem

4 Damasus ep. Rom. 366—384 Theodosius Magnus imp. 379—395 Siricius ep. Rom. 384—398 5 Arcadius, Theo- dosii Magni filius, imp. Or. 395—408 Anastasius ep. Rom. 398—402 Honorius, Theodosii M. alter filius, imp. Occ. 395—423 6 Iohannes I, ep. Rom. 523—520, II 532—535, III 560—573 Iustinianus, imp. Byz. 527—565

4 Syricius AE Syritius BC Syrinus HO 12 ferme cuncto- rum C 14.15 concordia orbis supter signum crucis B 21 Proho A

4*

28 LAURENTII VALLAE

datum, sed aliqua causa possessionem non traditam. Ita plane dabat, quod minime futurum intellegebat, da- bat, quod tradere non poterat, dabat quod non prius venire in manus eius, cui dabatur, possibile erat, quam esset extinctum. Dabat donum, quod ante quingentos annos aut nunquam valiturum foret. Verum hoc loqui aut sentire insanum est.

X. 34. Sed iam tempus est, ne longior fiam, causae adversariorum iam concisae atque laceratae letale vul- nus imprimere et uno eam iugulare ictu. Omnis fere historia, quae nomen historiae meretur, Constantinum a puero cum patre Constantio christianum refert multo etiam ante pontificatum Silvestri, ut Eusebius, eccle- siasticae scriptor historiae, quem Rufinus non in postre- mis doctus in Latinum interpretatus duo volumina de aevo suo adiecit, quorum uterque paene Constantini temporibus fuit. Adde huc testimonium etiam Romani pontificis, qui his rebus gerendis non interfuit, sed praefuit, non testis, sed auctor, non alieni negotii, sed sui narrator. Is est Melchiades papa, qui proximus fuit ante Silvestrum, qui ita ait: Ecclesia ad hoc usque pervenit, ut non solum gentes, sed etiam Romani prin- cipes, qui totius orbis monarchiam tenebant, ad fidem Christi et fidei sacramenta concurrerent. E quibus vir religiosissimus Constantinus primus fidem veritatis pa- tenter adeptus licentiam dedit per universum orbem sub suo degentibus imperio non solum fieri christianos, sed etiam fabricandi ecclesias et praedia constituit tri- buenda. Denique idem praefatus princeps donaria im- mensa contulit et fabricam templi primae sedis beati

13 Eusebius Caesariensis (264—338) scripsit Historiam eccle- siasticam 14 Rufinus, continuator Eusebii, T 410

9 concise E concissae HO 10 in marg. B: Constanti- num etiam ante Silvestrum papam fuisse Christianum 12 Con- stantino AE 17 huc deest E, huic Vincenti etiam testi- monium CEHO 20 est A in marg. adscriptum . 26 dedit A in marg. adscriptum . 27 sub deest AC 29 dona BEHO

0

[s

15

20

25

30

DE CONSTANTINI DONATIONE IX 33—X1 35 29

Petri instituit, adeo ut sedem imperialem relinqueret et beato Petro suisque successoribus profuturam con- cederet. En nihil Melchiades a Constantino donatum ait nisi palatium Lateranense et praedia, de quibus 5 Gregorius in registro facit saepissime mentionem. Ubi sunt, qui nos in dubium vocare non sinunt, donatio Constantini valeat necne, cum illa donatio fuerit et ante Silvestrum et rerum tantummodo privatarum? Quae res quamquam plana et aperta sit, tamen de ipso quod 10 isti stolidi proferre solent, privilegio disserendum est.

XI. 35. Et ante omnia non modo ille, qui Gratianus videri voluit, qui nonnulla ad opus Gratiani adiecit, improbitatis arguendus est, verum etiam inscitiae, qui opinantur paginam privilegii apud Gratianum contineri,

15 quod neque docti unquam putarunt et in vetustissimis quibusque editionibus decretorum non invenitur. Et si quo in loco huius rei Gratianus meminisset, non in hoc uti isti collocant, seriem ipsam orationis abrumpentes, sed in eo, ubi agit de Ludovici pactione, meminisset.

20 Praeterea duo milia locorum in decretis sunt, quae ab huius loci fide dissentiant. Quorum unus est, ubi quae superius rettuli Melchiadis verba ponuntur. Nonnulli eum, qui hoc capitulum adiecit, aiunt vocatum Paleam vel vero nomine, vel ideo quod quae de suo adiunxit,

25 ad Gratianum comparata instar palearum iuxta frumenta existimentur. Utcumque sit, indignissimum est credere, quae ad hoc adiecta sunt, ea decretorum collectorem aut ignorasse aut magni fecisse habuisseque pro veris.

3 Melchiades episc. Rom. 1 314 11 Gratianus, clarissimus canonista, qui ius canonicum propriam fecit scientiam. Eius celeberrimum opus est ,,Concordantia discordantium canonum" (1145), quod postea ,)Decretum"* appellatum est 19 Pactio, quae a. 818 a Ludovico imperatore, filio Caroli Magni, cum

Paschale I papa (817—824) facta esse fertur, maxima ex parta videtur esse spuria

6 non AEHO . non— nos C 11 B in marg.; Commen- titium donationis privilegium non esse in decretis, sed decretis repugnare — 16 aeditionibus B codicibus HO 19 Lodovici B

30 LAURENTII VALLAE

Bene habet, sufficit, vicimus. Primum quod hoc Gra- tianus non ait, ut isti mentiebantur, immo adeo, ut ex infinitis locis datur intellegi, negat atque confutat. Deinde quod unum et ignotum et nullius auctoritatis ac numeri hominem aiíferunt, ita etiam stolidum, ut ea 5 Gratiano affinxerit, quae cum ceteris illius dictis con- gruere non possent. Hunc ergo vos auctorem profertis? Huius unius testimonio nitimini? Huius chartulam ad tantae rei confirmationem contra sexcenta probationum genera recitatis? At ego expectaveram, aut aurea si- 10 gilla, marmoratos titulos, mille auctores ostenderetis. 36. Sed ipse (dicitis) Palea auctorem profert, fontem historiae ostendit et Gelasium papam cum multis epi- scopis in testimonium citat. Ex gestis, inquit, Silvestri, quae beatus Gelasius in concilio LXX episcoporum a 15 catholicis legi commemorat et pro antiquo usu multas hoc dicit ecclesias imitari. In quibus legitur Constan- tinus etc. Multo superius ubi de libris legendis et non legendis agitur, etiam dixerat: actus beati Silvestri praesulis, licet eius qui scripsit nomen ignoremus, a 20 multis tamen in urbe Roma catholicis legi cognovimus, et pro antiquo usu hoc imitantur ecclesiae. Mira haec auctoritas, mirum testimonium, inexpugnabilis probatio. Dono vobis hoc Gelasium dum de concilio LXX espi- scoporum loquitur id dixisse. Num id dixit paginam pri- 25 vilegii in beatissimi Silvestri gestis legi? Is vero tan- tum ait gesta Silvestri legi et hoc Romae, cuius eccle- siae auctoritatem multae aliae sequuntur. Quod ego non nego concedo fateor. Me quoque una cum Gelasio testem exhibeo. Verum quid vobis ista res prodest, 30 nisi ut in adducendis testibus mentiri voluisse videa-

13 Gelasius episc. Rom. 492—496

3 detur Vincenti 5 minimi AÀ meriti C nauci HO $8 uti- mini CHO 13 Gelatium AB 14 in marg. B: Falso dici privilegium contineri in gestis Silvestri 15 interp. est papa BE 20 ab ABCE 22 imitatur B imitari Vincenti 25 idem BO is Vincenti

DE CONSTANTINI DONATIONE XI 35—37 31

mini? Ignoratur nomen eius, qui hoc in decretis ad- scripsit et solus hoc dicit. Ignoratur nomen eius, qui scripsit historiam et solus is et falso testis affertur. Et vos, boni viri atque prudentes, hoc satis superque esse 5 ad tantae rei testimonium existimatis? At videte, quan- tum inter meum intersit vestrumque iudicium. Ego ne si hoc quidem apud gesta Silvestri privilegium conti- neretur, pro vero habendum putarem, cum historia illa non historia sit, sed poetica et impudentissima fabula, 10 ut posterius ostendam, nec quisquam alius alicuius dumtaxat auctoritatis de hoc privilegio habeat men- tionem. Et Iacobus Voraginensis propensus in amo- rem clericorum ut archiepiscopus, tamen in gestis sanc- torum de donatione Constantini ut fabulosa nec digna 15 quae inter gesta Silvestri poneretur, silentium egit lata quodammodo sententia contra eos, si qui haec litteris mandavissent. 37. Sed ipsum falsarium ac vere paleam, non triti- cum obtorto collo in iudicium trahere volo. Quid ais, 20falsarie? Unde fit, quod istud privilegium inter Sil- vestri gesta non legimus? Credo, hic liber rarus est difficilisque inventu nec vulgo habetur, sed tamquam fasti olim a pontificibus aut libri Sibyllini a decem viris custoditur. Lingua Graeca aut Syriaca aut Chal- 25 daica scriptus est. Testatur Gelasius a multis catholi- cis legi, Voraginensis de eo meminit. Nos quoque mille et antique scripta exemplaria vidimus et in omni fere cathedrali ecclesia, cum adest Silvestri natalis dies, lectitantur et tamen nemo se illic legisse istud ait, quod 30tu affingis, nemo audisse, nemo somniasse. An alia quaedam fortassis historia est? Et quaenam ista erit? Ego aliam nescio nec abs te aliam dici interpretor. 26 lacobus de Voragine, archiepiscopus Genovensis, vixit 1230—1298, primus bibliam in Italicum sermonem vertit, quod opus non impressum est.

21 rarus hic liber BCEHO

32 LAURENTII VALLAE

Quippe de ea tu loqueris, quam Gelasius apud multas ecclesias lectitari refert. In hac autem tuum privi- legium non invenimus. Quodsi istud in vita Silvestri non legitur, quid tu ita legi tradidisti? Quid in tanta re iocari ausus es et levium hominum cupiditatem eludere? Sed stultus sum, qui illius potius insector audaciam quam istorum dementiam qui crediderunt. Si quis apud Graecos, apud Hebraeos, apud barbaros diceret hoc esse memoriae proditum, nonne iuberetis nominari auctorem, proferri codicem? et locum ab interprete fideli exponi, antequam crederetis? Nunc de lingua vestra, de notissimo codice fit mentio, et vos tam incredibile factum aut non inquiritis aut cum scriptum non reperiatis, tam prona estis credulitate, ut pro scripto habeatis atque pro vero. Et hoc titulo contenti terras miscetis et maria et, quasi nullum sub- sit dubium, eos, qui vobis non credunt, terrore bellorum

0

pa

re CQ

aliisque minis prosequimini. Bonelesu, quanta vis, quanta :

divinitas est veritatis, quae per sese sine magno conatu

ab omnibus dolis ac fallaciis se ipsa defendit, ut non 20

immerito, cum esset apud Darium regem exorta con- tentio, quid foret maxime validum, et alius aliud dice- ret, tributa sit palma veritati. Quia cum sacerdotibus, non cum saecularibus mihi res est, ecclesiastica magis quam saecularia sunt exempla repetenda. ludas Mac- cabaeus cum dimissis Romam |legatis foedus amici- tiamque a senatu impetrasset, curavit verba foederis in aes incidenda Hierosolymamque portanda. Taceo de lapideis decalogi tabulis, quas deus Moysi dedit. Ista

25

vero tam magnifica Constantini et tam inaudita donatio 30

nullis neque in auro neque in argento neque in aere neque in marmore neque postremo in libris probari documentis potest, sed tantum, si isti credimus, in charta

28 1Macc. 8, 22sqq. 29 Exod. 31, 18

5 es ausus BCEHO 20 ab omnibus bis B 22 quod ACHO

DE CONSTANTINI DONATIONE XI 37—XII 38 33

sive membrana. Iobal, primus musices auctor, ut est apud Iosephum, cum esset a maioribus per manus tra- dita opinio res humanas semel aqua, iterum igni delen- das, doctrinam suam duabus columnis inscripsit, late- 5ricia contra ignem, lapidea contra aquas. Quae ad Iosephi aevum, ut idem scribit, permansit. Ut suum in homines beneficium semper exstaret, et apud Romanos, rusticanos adhuc et agrestes, cum parvae et rarae lit- terae essent, tamen leges duodecim tabularum in aes 10 fuere incisae, quae in capta atque incensa a Gallis urbe incolumes postea sunt repertae. Adeo duo maxima in rebus humanis, diuturnitatem temporis et fortunae violentiam, vincit circumspecta providentia. Constan- tinus vero orbis terrarum donationem papyro tantum 15 et atramento signavit, cum praesertim machinator fa- bulae, quisquis ille fuit, faciat Constantinum dicentem se credere non defore, qui donationem hanc impia . aviditate rescinderent. Hoc times, Constantine, et non caves, ne ii, qui Romam Silvestro eriperent, chartulam 20 quoque surriperent? Quid ipse Silvester? pro se nihil agit? Ita omnia Constantino remittit? Ita securus ac segnis est? In tanto negotio nihil sibi, nihil ecclesiae suae, nihil posteritati prospicit? En cui imperium Ro- manum administrandum committis, qui tam magnae rei 25 tantoque aut lucro aut periculo indormit? Siquidem sublata chartula privilegii donationem utique aetate procedente probare non poterit.

XII. 38. Paginam privilegii appellat homo vesanus chartulam. Privilegiumne tu — libet velut praesentem

1 Gen. 4,21 2 Iosephus Iudaeus, qui captis Hierosolymis (a. 70) interfuit, scripsit antiquitates Iudaicas

1 in marg. Jobal C 4 lateritia A 8 christianos A 24 committas ABC 29 chartulam deest in omnibus codicibus et editionibus, sed necesse est hic sive illud sive aliud eiusdem significationis (e. g. donationem) interponamus. In posterioribus editionibus privilegium a sentententia sequente in praecedentem sumptum est, ut sequens sententia a ne incipiat

34 LAURENTII VALLAE

insectari — vocas donationem orbis terrarum et hoc in pagina vis esse scriptum et isto genere orationis usum esse Constantinum? Si titulus absurdus est, qualia cetera existimemus?

Constantinus imperator quarto die sui baptismatis 5 privilegium Romanae ecclesiae pontifici contulit, ut in toto orbe Romano sacerdotes ita hunc caput habeant, sicut iudices regem."

Hoc in ipsa Silvestri historia continetur. Ex quo dubitari non potest, ubinam scriptum significetur privi- legium. Sed more eorum, qui mendacia machinantur, a vero incepit, ut sequentibus, quae falsa sunt, conciliet fidem. Ut Sinon apud Vergilium:

Cuncta equidem tibi rex fuerint quaecunque fatebor

Vera, inquit, nec me Argolica de gente negabo; 15 hoc primum, deinde falsa subiecit. Ita hoc loco noster Sinon facit, qui cum a vero incepisset, falsa adiecit. In eo privilegio ita inter cetera legitur: ,,Utile iudicavimus una cum omnibus satrapis nostris et universo senatu, optimatibus etiam et cum cuncto populo imperio Ro- 20 manae ecclesiae subiacenti, ut sicut beatus Petrus in terris vicarius dei videtur esse constitutus, ita et ponti- fices ipsius principis apostolorum vicem et principatus potestatem, amplius quam terrenae imperialis nostrae serenitatis mansuetudo habere videretur, concessam a 25 nobis nostroque imperio obtineant."

39. O scelerate atque malefice, eadem, quam affert in testimonium, refert historia longo tempore neminem senatorii ordinis voluisse accipere religionem christia-

[o

0

13 Aen. II 77. 78

4 in marg. B: Verba commentitli privilegii. Verba privilegii literis rubris scripta sunt 7 urbe Romana C, tota urbe Ro- mana E, in urbe Roma HO 13 C in marg.: Sinon 17 falsa desunt ubique, sed verbum eiusmodi hic desideratur 22 etiam pro ita ABC, ita excidit E 23 et deest in omnibus codicibus et editionibus 24. 25 terrenam imperialis nostrae serenitatis mansuetudinem habere videantur Vincenti

DE CONSTANTINI DONATIONE XII 38—40 35

nam et Constantinum pauperes sollicitasse pretio ad baptismum. Et tu ais intra primos statim dies senatum optimates satrapes quasi iam christianos de honestanda ecclesia Romana cum Caesare decrevisse. Quid quod 5vis interfuisse satrapes? ^O cautes, o stipes! Sic lo- quuntur Caesares? Sic concipi solent decreta Romana? Quis unquam satrapes in consiliis Romanorum nominari audivit? Non teneo memoria unquam legisse me ullum non modo Romanum, sed ne in Romanorum quidem 10 provinciis satrapem nominatum. At hic imperatoris satrapes vocat eosque senatui praeponit, cum omnes honores, etiam qui principi deferuntur, tantum a senatu decernantur, aut iuncto populoque Romano. Hinc est quod in lapidibus vetustis aut tabulis aereis aut numis- 15 matis duas literas videmus scriptas S. C.. id est senatus consulto, vel quatuor S. P. Q. R. hoc est senatus popu- lusque Romanus. Et ut Tertullianus meminit, cum Pon- tius Pilatus de admirandis Christi actionibus ad Tibe- rium Caesarem, non ad senatum, scripsisset, siquidem ad 20 senatum scribere de magnis rebus magistratus consueve- rant, senatus hanc rem indigne tulitTiberioque praeroga- tivam ferenti, ut Iesus pro deo coleretur, repugnavit, ob tacitam tantummodo indignationem oifensae senatoriae dignitatis. Et ut scias, quantum senatus valeat aucto- 25 ritas, ne pro deo coleretur, obtinuit. 40. Quid quod ais optimates? quos aut primarios in republica viros intel- legimus, qui cur nominantur, cum de ceteris magistra- tibus silentium fit? aut eos, qui populares non sunt benevolentiam populi aucupantes, sed optimi cuiusque 30 et bonarum partium studiosi ac defensores, ut Cicero quadem oratione demonstrat. Ideoque Caesarem ante oppressam rempublicam popularem fuisse dicimus, Ca-

17 Tertullianus, clarus apologeta fidei christianae, vixit c. a. 200 18 Tiberius, Augusti privignus et successor, imp. 14—37

26 viros deest C 27 nominentur ABE nominarentur C recte HO

36 LAURENTII VALLAE

tonem ex optimatibus, quorum differentiam Sallustius explicavit. Neque hi optimates magis quam populares aut ceteri boni viri dicuntur in consilio adhiberi. Sed quid mirum, si adhibentur optimates, ubi cunctus po- pulus, si homini credimus, cum senatu et Caesare iudi- 5 cavit? Et is quidem Romanae ecclesiae subiacens? et quis iste est populus? Romanusne? At cur non dicitur populus Romanus potius quam populus subiacens? Quae nova ista contumelia est in Quirites, de quibus optimi poetae elogium est: 10

Tu regere imperio populos, Romane, memento?

Qui regit alios populos, ipse vocatur populus subia- cens, quod inauditum est. Nam in hoc, ut in multis epistolis Gregorius testatur, differt Romanus princeps a ceteris, quod solus est princeps liberi populi. Ceterum 15 ita sit, ut vis. Nonne et alii populi subiacent? An alios quoque significas? Quomodo fieri istud triduo poterat, ut omnes populi subiacentes imperio Romanae ecclesiae illi decreto adessent? Tametsi num omnis faex populi iudicabat? Quid, antequam subiecisset Romano ponti- 20 fici populum Constantinus, subiectum vocaret? Quid quod ii, qui subiacentes vocantur, faciendo dicuntur praefuisse decreto? Quid quod hoc ipsum dicuntur decrevisse, ut sint subiacentes et ut ille, cui subiacent, hos habeat subiacentes? Quid agis aliud, infelix, nisi 25 ut indices te voluntatem fallendi habere, facultatem non habere?

XIII. 41. ,Eligentes nobis ipsum principem aposto- lorum vel eius vicarios firmos apud deum esse patronos. Et sicut nostra est terrena imperialis potentia, ita eius 30 sacrosanctam Romanam ecclesiam decrevimus vene-

10 Vergilii Aen. VI 851 14 Sanctus Gregorius Magnus papa 590—604

7 Aut, in marg. At A, an E AC HO 19 omissis populis B, in marg.: in exemplari scriptum est: num omnis faex populi iudicabat

DE CONSTANTINI DONATIONE XII 40—XIII 42 37

ranter honorare et amplius quam nostrum imperium

terrenumque thronum sedem sacratissimam beati Petri

gloriose exaltare, tribuentes ei potestatem et gloriam et

dignitatem atque vigorem et honoriticentiam imperia- 5 lem."

. Revivisce paulisper, Firmiane Lactanti, resisteque huic asino tam vaste immaniterque rudenti. Ita verborum turgentium strepitu delectatur, ut eadem repetat et in- culcet, quae modo dixerat. Huncne in modum aevo

10 tuo loquebantur Caesarum scribae, ne dicam agasones? Elegit sibi illos Constantinus non patronos, sed esse patronos. Interposuit illud esse, ut numerum redderet concinniorem. Honesta ratio barbare loqui, ut venustius currat oratio, si modo quid in tanta scabritie venustum

15 esse potest! ,,Eligentes principem apostolorum vel eius vicarios" Non eligis Petrum et eius deinceps vicarios, sed aut hunc exclusis illis aut illos hoc excluso. Et pontifices Romanos appellat vicarios Petri, quasi vel vivat Petrus vel minori dignitate sint ceteri, quam Petrus

20 fuit. 42. Nonne et illud barbarum est: ,,a nobis nostro- que imperio?" quasi imperium habeat animum con- cedendi et potestatem? Nec fuit contentus dicere ,,ob- tineant", nisi etiam diceret ,,concessum", cum satis alte- rum esset. Et illud ,,firmos patronos" perquam elegans

25 est. Scilicet firmos vult, ne pecunia corrumpantur aut metu labantur. Et illud ,terrena imperialis potentia", duo adiectiva sine copula, et illud ,,veneranter hono- rare" et illud ,nostrae imperialis serenitatis mansue- tudo^ Lactantianam eloquentiam redolet, cum de po-

30 tentia agatur imperii, serenitatem nominare et mansue- tudinem, non amplitudinem et maiestatem. Quod etiam tumida superbia inflatum est, ut in illo quoque ,glo- riose exaltare per gloriam et potestatem et dignitatem

6 Lactantius apologeta Cicero christianus appellatus est (t c. 325)

6 Formiane A 7 rudenti in marg. A 33 exaltari ABCE

38 LAURENTII VALLAE

et vigorem et honorificentiam imperialem", quod ex Apocalypsi sumptum videtur, ubi dicitur: Dignus est agnus, qui occisus est, accipere virtutem et dignitatem et sapientiam et fortitudinem et honorem et benedictio- nem. Frequenter, ut posterius liquebit, titulos dei sibi 5 arrogare fingitur Constantinus et imitari velle sermonem sacrae scripturae, quam nunquam legerat.

XIV. 43. , Atque decernentes sancimus, ut princi- patum teneat tam super quatuor sedes, Alexandrinam, Antiochenam, Hierosolymitanam, Constantinopolita- 10 nam, quam etiam super omnes in universo orbe terrarum dei ecclesias. Etiam pontifex, qui per tempora ipsius sacrosanctae Romanae ecclesiae ex- stiterit, celsior et princeps cunctis sacerdotibus et totius mundi exsistat et eius iudicio, quae ad cultum 15 dei et fidem christianorum vel stabilitatem procuran- dam fuerint, disponantur." Omitto hic barbariem sermonis quod ,princeps sacerdotibus" pro sacerdo- tum dixit et quod in eodem loco posuit ,exstiterit" et ,exsistat", et cum dixerit ,in universo orbe terra- 20 rum", iterum addit ,totius mundi", quasi quiddam diversum aut coelum, quae mundi pars est, complecti velit, cum bona pars orbis terrarum sub Roma non esset, et quod fidem christianorum vel stabilitatem pro- curandam, tamquam non possent simul esse, distinxit, 25 et quod decernere et sancire miscuit, et veluti prius cum ceteris Constantinus non iudicasset, decernere eum et tamquam poenam proponat, sancire et quidem una cum populo sancire facit. Quis hoc christianus pati queat et non papam, qui hoc patitur ac libens audit et 30 recitat, censorie severeque castiget, quod cum a Christo primatum acceperit Romana sedes et id Gratiano te- stante multisque Graecorum octava synodus declararit, accepisse dicatur a Constantino vixdum Christiano tam-

5 Apocal. 5, 12 3 divinitatem AB . 17 disponatur A 22 quod E Vincenti

DE CONSTANTINI DONATIONE XIII 42—XIV 44 39

quam a Christo? Hoc ille modestissimus princeps di- cere, hoc piissimus pontifex audire voluisset? Absit tam grave ab utroque illorum nefas. 44. Quid, quod multo est absurdius, capitne rerum natura, ut quis de Con- 5stantinopoli loqueretur tamquam una patriarchalium sedium, quae nondum esset nec patriarchalis nec sedes nec urbs christiana nec sic nominata nec condita nec . ad condendum destinata? Quippe privilegium conces- sum est triduo, quam Constantinus esset effectus Chri- 10 stianus, cum Byzantium adhuc erat, non Constantino- polis. Mentior, nisi hoc quoque confiteatur hic stolidus. Scribit enim prope calcem privilegii: ,.Unde congruum prospeximus nostrum imperium et regiam potestatem orientalibus transferri regioni- 15 bus et in Byzantiae provinciae optimo loco nomini nostro civitatem aedificari et illic nostrum constitui imperium." Si ille transferre volebat alio imperium, nondum trans- tulerat. Si illic volebat constituere imperium, nondum 20 constituerat. Sic si volebat aedificare urbem, nondum aedificaverat. Non ergo fecisset mentionem de patri- archali, de una quatuor sedium, de christiana, de sic nominata, de condita, de qua condenda, ut historiae placet, quam Palea in testimonium aíftert, ne cogitarat 25 quidem. A qua non videt haec belua, sive is Palea sit sive alius quem Palea sequitur, se dissentire. Ubi Con- stantinus non sua sponte, sed inter quietem admonitu dei, non Romae, sed Byzantii, non intra paucos dies, sed post aliquot annos dicitur decrevisse de urbe con- 30 denda nomenque quod in somnis edoctus fuerat indi- disse. Quis ergo non videt, qui privilegium composuit, eum diu post tempora Constantini fuisse? et cum vellet adornare mendacium, excidisse sibi quod ante dixisset, haec gesta esse Romae tertio die, quam ille fuisset 35 baptizatus, ut in eum decentissime cadat tritum vetu-

9 Christianus effectus B 18 transferre alio volebat B alio transferre volebat CHO 20 Si sic A

40 LAURENTII VALLAE

state proverbium mendaces memores esse oportere. Quid quod Byzantiam provinciam vocat, quod erat oppidum nomine Byzantium, locus haudquaquam capax tantae urbis condendae? Namque muris complexa est Constan- tinopolis vetus Byzantium, et hic in eius optimo loco 5 ait urbem esse condendam. Quid, quod Thraciam, ubi positum erat Byzantium, vult esse in oriente, quae ver- git ad Aquilonem? J Opinor, ignorabat Constantinus locum, quem condendae urbi delegerat, sub quo coelo esset, urbsque an provincia, quanta eius mensura foret.

XIV. 35. ,Ecclesiis beatorum apostolorum Petri et Pauli pro continuatione luminariorum possessionum praedia contulimus et rebus diversis eas ditavimus et per nostram imperialem iussionem sacram tam in ori- ente quam in occidente quam etiam a septentrione et 15 meridionali plaga videlicet in Iudaea Graecia Asia Thracia Africa et Italia vel diversis insulis nostra largi- tate eis concessimus ea prorsus ratione, ut per manus beatissimi patris nostri Silvestri summi pontificis suc- cessorumque eius omnia disponantur?" 20

O furcifer, ecclesiaene id est templa Romae erant Petro et Paulo dicatae? Quis eas exstruxerat? quis aedificare ausus fuisset, cum nusquam foret, ut historia ait, christianis locus nisi secreta et latebrae, aut si qua templa Romae fuissent illis dicata apostolis, non erant 25 digna, in quibus tanta luminaria accenderentur, aedi- culae sacrae, non aedes, sacella, non templa oratoria, inter privatos parietes, non publica delubra? Non ergo ante cura gerenda erat de luminaribus templorum quam de ipsis templis. Quid ais tu, qui facis Constantinum 30 dicentem Petrum et Paulum beatos, Silvestrum vero, cum adhuc vivit, beatissimum, et suam, qui paulo ante fuisset ethnicus, iussionem sacram? Tantane conferenda sunt pro luminaribus continuandis, ut totus orbis terra-

4 Nanque B 15 a septentrione desunt B 17 Thrachia B

Tracia C 18 et pro eis BCHO 21 furiose B 33 B in marg.: Ethnicus id est gentilis, C aetnicus, in marg. ethnicus

mh

0

DE CONSTANTINI DONATIONE XIV 44—47 41

rum fatigetur? 46. At quae ista praedia sunt, praesertim possessionum? praediorum possessiones dicere solemus, non possessionum praedia. Das praedia nec quae prae- dia explicas. Ditasti diversis rebus nec quando nec 5 quibus rebus ostendis. Vis plagas orbis a Silvestro dis- poni nec pandis quo genere disponendi. Concessisti haec antea, cur te hodie incepisse significas honorare ecclesiam Romanam et ei privilegium concedere? Hodie concedis? Hodie ditas? Cur dicis ,concessimus" et 10 ,ditavimus"? Quid loqueris aut quid sentis, bestia? Cum fabulae machinatore mihi sermo est, non cum op- timo principe Constantino. Sed quid in te ullam pru- dentiam, ullam doctrinam requiro, qui nullo ingenio, nulla litteratura es praeditus? qui ais ,luminariorum* 15 pro ,luminarium" et , orientalibus transferri regionibus" pro eo, quod est ,ad orientales transferri regiones". 47. Quid porro istaene sunt quatuor plagae? quam ori- entalem numeras? Thraciamne? At, ut dixi, vergit ad septentrionem. An Iudaeam? At magis ad meridiem, 20spectat, utpote vicina Aegypto. Quam item occiden- talem? Italiamne? At haec in Italia gerebantur, quam nemo illic agens occidentalem vocat, cum Hispanias dicamus esse in occidente et Italia hinc ad meridiem, illinc ad arcton magis quam ad occidentem vergit. Quam 25 septentrionalem? An Thraciam? At ipse ad orien- tem esse vis. An Asiam? At haec sola totum possidet orientem, septentrionem vero communem cum Europa. Quam meridionalem? Certe Africam. At cur non ali- quam nominatim provinciam proferebas? Nisi forte 30 Aethiopes Romano imperio suberant. Et nihilo minus non habent locum Asia et Africa, cum orbem terrarum in quatuor dividimus partes et nominatim regiones sin- gularum referimus, sed cum in tres, Asiam, Africam, Europam, nisi Asiam pro Asiatica provincia, Aíricam

27 eum Vincenti pro communem 34 Syatica, in marg. asiatica C

Laurentius Valla ed. Schwahn 5

42 LAURENTII VALLAE

pro ea provincia, quae prope Gaetulos est, appellas. Quae non video cur praecipue nominentur. Siccine locutus esset Constantinus, cum quatuor orbis plagas exequitur, ut has regiones nominaret, ceteras non nominaret et a Iudaea inciperet, quae pars Syriae 5 numeratur et quae amplius Iudaea non erat eversa Hierosolyma, fugatis et prope exstinctis ludaeis, ita ut credam vix aliquem in sua tunc patria remansisse, sed alias habitasse nationes? Ubi tandem erat Iudaea, : quae nec Iudaea amplius vocabatur, ut hodie videmus 10 illud terrae nomen exstinctum? Et sicut exterminatis Chananeis Chananea regio desiit appellari commutato nomine in Iudaeam a novis incolis, ita exterminatis Iudaeis et convenis gentibus eam incolentibus desierat Iudaea nominari. Nuncupas Iudaeam Thraciam insulas, 15 Hispanias vero Gallias Germanos non putas nuncupan- dos, et cum de aliis linguis loquaris, Hebraea, Graeca, barbara, de ulla provinciarum Latino sermone utentium non loqueris. Video, has tu ideo omisisti, ut postea in donatione complectereris. Et quid, non tanti erant tot 20 provinciae occidentis, ut continuandis luminaribus sup- peditarent sumptus, nisi reliquus orbis adiuvaret? Trans- eo, quod haec concedi ais per largitatem, non ergo, ut isti aiunt, ob leprae curationem. Alioquin insolens sit, quisquis remunerationem loco munerum ponit. 25

XV. 48. ,Beato Silvestro eius vicario de praesenti tradimus palatium imperii nostri Lateranense, deinde diadema videlicet coronam capitis nostri simulque phry- gium nec non et superhumerale videlicet lorum, quod imperiale circumdare solet collum, verum etiam chla- 30 mydem purpuream atque tunicam coccineam et omnia

208 Hic H in margine hanc habet annotationem sermone Germanico scriptam: Hie schenckt Keyser Constantinus alles das er hat, dem bapst Silvestro, bis uff die bruch eius i. e. Christi

1 Getulos A. 17 Hebrea A 319 nominasti pro omisisti C 28 frygium A 30 clamydem A

DE CONSTANTINI DONATIONE XV 48—49 43

imperialia indumenta seu etiam dignitatem imperialium praesidentium equitum, conferentes ei etiam imperialia sceptra simulque cuncta signa atque banna et diversa ornamenta imperialia et omnem processionem imperialis 5 culminis et gloriam potestatis nostrae. Viris etiam di- versi ordinis reverendissimis clericis sanctae Romanae ecclesiae servientibus illud culmen singularis potentiae et praecellentiae habere sancimus, cuius amplissimus noster senatus videtur gloria adornari id est patricios 10 consules effici. Necnon in ceteris dignitatibus imperia- libus eos promulgavimus decorari. Et sicut imperialis exstat decorata militia, ita clerum sanctae Romanae ec- clesiae adornari decrevimus. Et quemadmodum im- perialis potentia diversis officiis cubiculariorum nempe 15 et ostiariorum atque omnium concubitorum adornatur, ita et sanctam Romanam ecclesiam decorari volumus. Et ut amplissime pontificale decus praefulgeat, decer- nimus, ut et clerici sancti eiusdem sanctae Romanae ecclesiae mappulis et linteaminibus id est candidissimo 20 colore decoratos equos equitent, et sicut noster senatus calciamentis utitur, cum udonibus id est candido lintea- mine illustrentur, et ita coelestia sicut terrena ad lau- dem dei decorentur." 49. O sancte Iesu, ad hunc sententias volventem 25 sermonibus imperitis non respondebis de turbine? non tonabis? non in tantam blasphemiam ultricia fulmina iaculabere? tantumne probrum in tua familia sustines? Hoc audire, hoc videre, hoc tamdiu conniventibus ocu- lis praeterire potes? Sed patiens es et multae miseri- 30 cordiae. Vereor tamen, ne patientia haec tua sit potius ira et condemnatio, qualis in illos fuit, de quibus dixisti: Et dimisi eos secundum desiderium cordis eorum, ibunt in adinventionibus suis. Et alibi: Tradidi eos in repro-

33 Ps. 81, 13 Rom. 1,28

2 etiam ei ABCE 15 ordinatur ABCE, in fextu dona- tionis: decoratur

5*

44 LAURENTII VALLAE

bum sensum, ut faciant, quae non conveniunt, quia non probaverunt se habere notitiam mei. Iube me quaeso, domine, ut exclamem adversus eos et forte convertantur. O Romani pontifices, exemplum facinorum omnium ceteris pontificibus, o improbissimi scribae et pharisaei, 5 qui sedetis super cathedram Moysi et opera Dathan et Abiron facitis, itane vestimenta apparatus pompa equi- tatus omnis denique vita Caesaris vicarium Christi de- cebit? Quae communicatio sacerdotis ad Caesarem? Istane Silvester vestimenta sibi induit? Eo apparatu incessit? Ea celebritate ministrantium domi vixit atque regnavit? Sceleratissimi homines, non intellegunt Sil- vestro magis vestes Aaron, qui summus dei sacerdos fuerat, quam gentilis principis fuisse sumendas. 50. Sed haec alias erunt exagitanda vehementius. In praesen- 15 tiarum autem de barbarismo cum hoc sycophanta lo- quamur, cuius ex stultiloquio impudentissimum eius patescit sua sponte mendacium. , Tradimus", inquit, , pa- latium imperii nostri Lateranense"; quasi male hoc loco inter ornamenta donum palatii posuisset, iterum postea, 20 ubi de donis agitur, replicavit. ,Deinde diadema" et quasi illi non videant, qui adsunt, interpretatur ,vide- licet coronam*. Verum hic non addidit. ex auro, sed posterius easdem res inculcans inquit ,ex auro puris- simo et gemmis preciosis." Ignoravit homo imperitus dia- 25 dema e panno esse aut fortassis ex serico. Unde sapiens illud regis dictum celebrari solet, quem ferunt traditum sibi diadema, priusquam capiti imponeret, retentum diu considerasse ac dixisse: O nobilem magis quam felicem pannum, quem si quis penitus cognosceret, quam multis 30 sollicitudinibus periculisque et miseriis sis refertus, ne humi quidem iacentem vellet tollere. Iste non putat

[3

0

7 Num. 16,1—33

2 quaeso ín marg. adscr. C 12 intelligunt B 16 bar- barissimo C 25 in marg. C: diadema 26 syrico C 30 agnosceret ABC

DE CONSTANTINI DONATIONE XV 49—XVI 52. 45

illud nisi ex auro esse, cui circulus aureus nunc cum gemmis apponi a regibus solet. Verum non erat rex Constantinus nec regem appellare nec regio se ritu or- nare fuisset ausus. Imperator Romanorum erat, non rex. 5 Ubi rex est, ibi respublica non est. At in republica multi fuerunt etiam uno tempore imperatores. Nam Cicero frequenter ita scribit: M. Cicero imperator illi vel illi imperatori salutem. Licet postea peculiari nomine , Romanus princeps ut summus omnium imperator ap- 10 pelletur. | 51. ,Simulque phrygium necnon et superhumerale videlicet lorum, quod imperiale circumdare solet col- lum." Quis unquam phrygium latine dici audivit? Tu mihi, dum barbare loqueris, videri vis Constantini aut 15 Lactantii esse sermonem? Plautus in Menaechmis phry- gionem pro concinnatore vestium posuit. Plinius phry- giones appellat vestes acu pictas, quod earum Phryges fuerunt inventores. Phrygium vero quid significet, hoc non exponis, quod obscurum, exponis, quod est clarius. 20 Superhumerale ais esse lorum nec quid sit lorum tenes. Non enim cingulum ex corio factum, quod dicitur lo- rum, sentis circumdari pro ornamento Caesaris collo. Hinc est quod habenas et verbera vocamus lora. Quodsi quando dicantur lora aurea, nonnisi de habenis, quae 25 auratae collo equi aut alterius pecudis circumdari assolent, intellegi potest; quae te res, ut mea fert opinio, fefellit et cum lorum circumdare collo Caesaris atque Silvestri vis, de homine, de imperatore, de summo pon- tifice equum aut asinum facis.

30. XVI. 52. , Verum et chlamydem purpuream atque tu- nicam coccineam." Quia Matthaeus ait chlamydem coc-

15 II 3, 72 16 VIII 48, 74

7 B in marg. adscr. Imperator 11 frygium A et deest ABCHO 15 Menaechimis A 3frygionem A 20 C man. Il in marg.: Lorum 29 aut canem post asinum ínterp. EHO 31 Mattheus A

46 LAURENTII VALLAE

cineam et Johannes vestem purpuream, utrumque voluit hic eodem loco coniungere. Quodsi idem color est, ut Evangelistae significant, quid tu non fuisti contentus al- terum nominasse, ut illi contenti fuerunt? Nisi accipis purpuram, ut nunc imperiti loquuntur, genus panni 5 serici colore albo. Est autem purpura piscis, cuius sanguine lana tingitur. Ideoque a tinctura datum est nomen panno, cuius color pro rubro accipi potest, licet sit magis nigricans et proximus colori sanguinis con- creti et quasi violaceus. Inde ab Homero atque Vir- gilio purpureus dicitur sanguis et marmor porphyricum, cuius color est simillimus amethysto. Graeci enim purpuram porphyram vocant. Coccineum pro rubro accipi forte non ignoras, sed cur faciat coccineum, cum nos dicamus coccum, et chlamys, quod genus sit vesti- 15 menti, iurarem te plane nescire. Atque ut ne se lon- gius persequendo singulas vestes mendacem proderet, uno simul verbo complexus est dicens ,omnia impe- rialia indumenta". Quid? etiamne illa, quibus in bello, quibus in venatione, quibus in conviviis, quibus in 20 ludis amiciri solet? Quid stultius quam omnia Caesaris indumenta dicere convenire pontifici? Sed quam lepide addit ,seu etiam dignitatem imperialium praesidentium equitum". ,Seu" inquit; distinguere duo haec invicem voluit, quasi multum inter se habeant similitudinis, et 25 de imperatorio habitu ad equestrem dignitatem dela- bitur, nescio quid loquens. Mira quaedam effari vult, sed deprehendi in mendacio timet eoque inflatis buccis et turgido gutture dat sine mente sonum. 53. , Conferentes ei etiam imperialia sceptra^ Quae structura orationis? 30 qui nitor? qui ordo? Quaenam sunt sceptra ista impe- rialia? unum est sceptrum, non plura. Si modo sceptrum

[rl

0

1 Matth. 27, 28 Joh. 19. 2

4 C man. Il in marg. Purpura 11 porphiritum A 12 ame- thisto A 21 omnia deest CE 28 mendatio A 31 C in marg. man. II: Sceptrum 32 a non ad sceptrum desunt B

DE CONSTANTINI DONATIONE XVI52—54 — 47

gerebat imperator, num et pontifex sceptrum manu gestabit? Cur non ei dabimus et ensem et galeam et iaculum? ,Simulque cuncta signa atque banna." Quid tu signa accipis? Signa sunt aut statuae, unde 5 frequenter legimus signa et tabulas pro sculpturis ac picturis — prisci enim non in parietibus pingebant, sed in tabulis — aut vexilla, unde illud: Signa pares aquilas. A priore significato sigilla dicuntur parvae statuae atque sculpturae. Num ergo statuas suas aut 19 aquilas Silvestro dabat Constantinus? Quid hoc ab- surdius? Atque banna quid sibi velit, non invenio. Deus te perdat, improbissime mortalium, qui sermo- nem barbarum attribuis: saeculo erudito. ,Et diversa ornamenta imperialia.^ Quia dixit ,banna"^, satis pu- 15 tàvit significatum esse et ideo cetera sub verbum uni- versale conclusit. Et quam frequenter inculcat impe- rialia, quasi propria quaedam sint ornamenta impera- toris magis quam consulis, quam dictatoris, quam Cae- saris. 54. ,et omnem processionem imperialis culmi- 20 nis et gloriam potestatis nostrae." Proicit ampullas et sesquipedalia verba, rex regum Darius consanguineusque deorum nunquam nisi plurali numero loquens. Quae est ista processio imperialis cucumeris per herbam torti et crescentis in ventrem? Triumphasse existimas Cae- 25 sarem quotiens domo prodibat, ut nunc solet papa, praecedentibus albis equis, quos stratos ornatosque fa- muli dextrant? quo, ut taceam alias ineptias, nihil est vanius nihilque a pontifice Romano alienius. Quae etiam ista gloria est? Gloriamne, ut Hebraeae linguae 30 mos est, pompam et apparatus illum splendorem homo Latinus appellasset? Et illud quoque ,militiam" pro milites", quod ab Hebraeis sumus mutuati, quorum

21 Horatii de arte poét, 97

7 sed in tabulis desunt B 11 At omnes praeter C in- telligo B 22 numero plurali C in marg. E loquens deest C, loqueris EH O

48 LAURENTII VALLAE

libros Constantinus aut ipsius scribae nunquam aspexe- rant. 54. Verum quanta est munificentia tua, impe- rator, qui non satis habes ornasse pontificem, nisi ornes et omnem clerum? ,culmen singularis potentiae et praecellentiae ais effici patricios consules". Quis audi- vit senatores aliosve homines effici patricios? consules efficiuntur, non patricii, ex domo vel patricia, quae eadem senatoria dicitur, siquidem senatores patres con- scripti sunt, vel ex equestri vel ex plebeia plusque est senatorem quam patricium esse. Nam senator est unus e delectis consiliariis rei publicae, patricius vero, qui e domo senatoria ortum ducit. Ita qui senator aut ex patribus conscriptis, non protinus et patricius est. Ri- diculeque Romani mei hoc tempore faciunt, qui prae- torem suum senatorem vocant, cum neque senatus ex uno homine constare possit necesseque sit senatorem habere collegas et is, qui nunc senator dicitur, funga- tur officio praetoris. At dignitas patriciatus in multis libris invenitur, inquies. Audio, sed in his, qui de tem-

9h

$n

0

5

poribus post Constantinum loquuntur. Ergo post Con- 20

stantinum privilegium confectum est. Sed numquid clerici fieri consules possunt? Coniugio sibi interdixere Latini clerici et consules fient? Habitoque delectu mi- litum cum legionibus et auxiliis in provincias, quas

fuerint sortiti, se conferent? Ministrine et servi con- 25

sules fient nec bini, ut solebat, sed centeni ac milleni? Ministri, qui Romanae ecclesiae servient, dignitate aíf- ficientur imperatoria? Et ego stolidus mirabar, quod papa effici diceretur. Ministri imperatores erunt, clerici

vero milites. Militesne clerici fient aut militaria orna- 30

menta gestabunt? nisi imperialia ornamenta universis clericis impertis. Nam nescio quid dicas. Et quis non videt hanc fabulam ab his excogitatam esse, qui sibi omnem vestiendi licentiam esse voluerunt? Ut existi-

mem, si qua inter daemones, qui aérem incolunt, ludo- 3

4 singulis C 17 senator nunc BCEHO

DE CONSTANTINI DONATIONE XVI 54—XVII 56 49

rum genera exercentur, eos exprimendo clericorum cultu fastu luxu exerceri et hoc scenici lusus genere maxime delectari.

XVII 55. Utrum magis insequar sententiarum an

5 verborum stoliditatem? . Sententiarum audistis, verbo- rum haec est, ut dicat senatum videri adornari, quasi non utique adornetur, et quidem adornari gloria, et quod fit, factum esse velit, ut ,promulgavimus" pro »promulgamus". Illo enim modo sonat iucundius oratio,

10 ut eandem rem per praesens et per praeteritum enun- tiet, velut ,decernimus* et ,decrevimus", et omnia sint referta his vocibus: decernimus, decoramus, imperialis, imperatoria, potentia, gloria et ,exstat^ pro ,est" po- suerit, cum exstare sit supereminere vel superesse, et 15 ,nempe" pro ,scilicet" et ,concubitores^ pro ,contu- bernales". Concubitores sunt, qui concumbunt et co- eunt, nimirum scorta intellegenda sunt. Addit, cum quibus dormiat, ne timeat opinor nocturna phantas- mata, addit cubicularios, addit ostiarios. Non otiosum 20 est, quare haec ab eo minuta referuntur, pupillum in- stituit aut adolescentem filium, non senem, cui omnia, quibus necesse habet tenera aetas, ipse velut aman- tissimus pater praeparat, ut David Salomon fecit. 56. Atque ut per omnes numeros fabula impleatur, 25 dantur clericis equi, ne asinario illo Christi more super asellos sedeant, et dantur non operti sive instrati operimentis coloris albi, sed decorati colore albo. At quibus operimentis? non stragulis non babylonicis aut quo alio genere, sed ,mappulis* et ,linteaminibus". 30 Mappae ad mensam pertinent, linteamina ad lectulos, et quasi dubium sit, cuius sunt haec coloris, interpre- tatur: ,id est candidissimo colore.^ Dignus Constan- tino sermo, digna Lactantio facundia cum in ceteris

9 iocundius B 10 et pro ut ABCEO 13 extare C in marg. adscr. Il. man. 15 concubitores in marg. adscr. C II. man. 19 hostiariarios B 23 Salomoni BEHO (cfr. postea dat. Aaron) 30 C JJ. man. in marg. adscr.: Mappae

50 LAURENTII VALLAE

tum vero in illo: ,equos equitent". Et cum de vestitu senatorum nihil dixerit, non de laticlavo, non de pur- pura, non de ceteris, de calciamentis sibi loquendum putavit. Nec lunulas appellavit, sed udones sive , cum udonibus", quos ut solet homo ineptus exponit ,id est 5 candido linteamine", quasi udones linteamen sint. Non occurrit in praesentiarum, ubi reppererim udones, nisi apud Martialem Valerium, cuius distichon, quod inscri- bitur udones cilicii, hoc est:

Non hos lana dedit, sed olentis barba mariti, 10

Ciniphio poterit planta latere sinu. Ergo non linei uti- que nec candidi sunt udones, quibus hic bipes asellus non calceari pedes senatorum ait, sed senatores illustrari. Atque per hoc ,sicut coelestia, ita terrena ad laudem dei decorentur."^ Quae tu coelestia vocas? Quae terre- 15 na? Quomodo coelestia decorantur? Quae autem deo laus sit ista, tu videris. Ego vero, si qua mihi fides est, nihil puto nec deo nec ceteris hominibus magis esse invisum quam tantam clericorum in rebus saecu- laribus licentiam. Verum quid ego in singula impetum 20 facio? dies me deficiat, si universa non dico ampli- ficare, sed attingere velim.

XVIII. 57. , Prae omnibus autem licentiam tribuimus beato Silvestro et successoribus eius, ex nostro indictu, ut quem placatus proprio consilio clericare voluerit et 25 in religioso numero religiosorum clericorum connume- rare, nullus ex omnibus praesumat superbe agere." Quis est hic Melchisedech, qui patriarcham Abraam benedicit? Constantinusne vix christianus facultatem ei,

a quo baptizatus est et quem beatum appellat, tribuit 30 clericandi, quasi prius nec fecisset hoc Silvester nec

11 Martialis XIV 140 29 Gen. 14, 18sqq. 2 senatorio C 5 id est desunt C 6 C JJ. man. in marg. adscr. Udones — sit C 7 reperierim C 9 cilicini ABHO

cilitini C 11 Cyniphio ABCHO 14 laudes C 25 pa- catus C 30 appellari iubet C 31 plus C

DE CONSTANTINI DONATIONE XVII 56—XVIII 58 5

facere potuisset? Et qua comminatione vetuit, ne quis impedimento esset? .,Níilus ex omnibus praesumat superbe agere." Qua etiam elegantia? ,connumerare in numero religioso relígiosorum" , »Clericare clerico- 5rum* et ,indictu" et placatus" u Atque iterum ad dia- dema revertitur. D 58. ,Decrevimus itaque et hoc; ut ipse et successores eius diademate videlicet corona, quazi.ex capite nostro illi concessimus, ex auro purissimo ét gemmis precio- 10 sis, uti debeant pro honore beati Petri." Kerum inter- pretatur diadema — cum barbaris enim et- -obliviosis loquebatur — et adicit: ,de auro purissimo*, ne forte aliquid aeris aut scoriae crederes admixtum. Ej Er 4,gem- mas cum dixit, addit ,preciosas", eodem timore; ne 15 viles forsitan suspicareris. Cur tamen non preciosissi- mas, quemadmodum aurum purissimum? Plus nanque interest inter gemmam et gemmam quam inter auruin et aurum. Et cum dicere debuisset distinctum gemmis, dixit ,ex gemmis". Quis non videt ex eo loco sumptum, 20 quem princeps gentilis non legerat: ,Posuisti in capite eius coronam de lapide precioso?" Sic locutus est Caesar vanitate quadam coronae suae iactandae, si modo Caesares coronabantur, in se ipsum contumelio- sus, qui vereretur, ne homines opinarentur eum non 25 gestare coronam ex auro purissimo cum gemmis pre- ciosis, nisi indicasset? Accipe causam, cur sic loquatur pro honore beati Petri^, quasi Christus non sit sum- mus angularis lapis, in quo templum ecclesiae con- structum est, sed Petrus, quod iterum postea facit. 30 Quem si tantopere venerari volebat, cur non templum episcopali illi potius quam lohanni Baptistae Romae dicavit? Quid? illa loquendi barbaries nonne testatur

21 Ps. 21,4

5 pacatus C 9 concesserimus ACHO 10 beati deest B 14 addidit C 16 nanque A 21 esset B 31 episco- pale C Ioannis C

52 LAURENTII VALLAE

non saeculo Constantini, sed posteriori cantilenam hanc esse confictam? ,Decrevimus quod uti debeant" pro eo, quod est ,decernimus; ut utantur". Sic nunc bar- bari homines vulgo loquuritur et scribunt: ,iussi quod deberes venire" pro e0;.quod est iussi, ut venires". 5 Et , decrevimus" et concessimus", quasi non tunc fiant illa, sed alio quodam tempore facta sint.

59. ,Ipse vero heatus papa super coronam clerica- tus, quam gerit ad gloriam beatissimi Petri, ipsa ex auro non est passus uti corona." O tuam singularem 10 stultitiam, Constantine! Modo dicebas coronam super caput pagae ad honorem [facere beati Petri, nunc ais non faceré, quia Silvester illam recusat, et cum factum recüsantis probes, tamen iubes eum aurea uti corona, et quod hic non debere se agere existimat, id tu ip- 15 .siu5 successores dicis agere debere. Transeo quod rasuram coronam vocas et papam pontificem Roma- num, qui nondum peculiariter sic appellari erat coeptus.

60. , Phrygium vero candidissimo nitore splendidum, resurrectionem domininicam designans eius sacratissimo 20 vertici manibus nostris imposuimus et tenentes fre- num equi pro reverentia beati Petri dextratoris officium illi exhibuimus, statuentes eodem phrygio omnes eius successores singulariter uti in processionibus ad im- perii nostri imitationem." Nonne videtur hic auctor fa- 25 bulae, non per imprudentiam, sed consulto et dedita opera praevaricari et undique ansas ad se reprehen- dendum praebere? In eodem loco ait phrygio et domi- nicam resurrectionem repraesentari et imperii Caesarei esse imitationem, quae duo inter se maxime discrepant. 30 Deum testor, non invenio, quibus rebus, qua verborum atrocitate confodiam hunc perditissimum nebulonem, ita omnia verba plena insaniae evomit. Constan-

2 in verbis decreti legitur ut pro quod 17 vocas coro- nam C 19 frygium A 20 dessignare C sanctissimo C 31 verbis AB

DE CONSTANTINI DONATIONE XVIII 58—XIX 61 53

tinum non tantum officio similem Moysi, qui summum sacerdotem iussu dei ornavit, sed secreta mysteria facit exponentem, quod difficillimum est iis, qui diu in sacris litteris sunt versati. Cur non fecisti etiam Con-

5stantinum pontificem maximum, ut multi imperatores fuerunt, ut commodius ipsius ornamenta in alterum summum pontificem transferrentur? Sed nescisti histo- rias. Ago itaque deo etiam hoc nomine gratias, quod istam nefandissimam mentem non nisi in stultissimum

10 hominum cadere permisit. Quod etiam posteriora de- clarant. Namque Aaron sedenti in equo Moysen in- ducit dextratoris exhibuisse officium et hoc non per medium Israel, sed per Chananeos atque Aegyptios, id est per infidelem civitatem, ubi non tam imperium

15 erat orbis terrarum quam daemonum et daemones co- lentium populorum.

XIX. 61. , Unde ut pontificalis apex non vilescat, sed magis quam imperii terreni dignitas gloria et potentia decoretur, ecce tam palatium nostrum quam Romanam

20 urbem et omnes [Italiae sive occidentalium regionum provincias loca civitates beatissimo pontifici et univer- sali papae Silvestro tradimus atque relinquimus et ab eo et a successoribus eius per pragmaticum constitu- tum decrevimus disponendas atque iuri sanctae Roma-

25 nae ecclesiae permanendas."

De hoc in oratione Romanorum atque Silvestri multa disseruimus. Huius loci est, ut dicamus neminem fuisse facturum, ut nationes uno cunctas verbo dona- tionis involveret et qui minutissima quaeque superius

30 est executus, lorum calceos linteamina equorum, non referret nominatim provincias, quarum singulae singulos reges nunc aut principes regibus pares habent. Sed ignoravit videlicet hic falsator, quae provinciae sub

2 misteria A ministeria E 19 quamque omnes codd. et edd. praeter E 28 convinctas C .31 provintias A. ante singulos non ínferp. omnes codd. et edd. 33 provintiae A

54 LAURENTII VALLAE

Constantino erant, quae non erant. Nam certe cunctae sub eo non erant. Alexandro exstincto videmus sin- gulas regiones in ducum partitione numeratas, a Xeno- phonte terras principesque nominatos, qui vel ultro vel armis sub imperio Cyri fuerunt, ab Homero Graecorum 5 barbarorumque regum nomen genus patriam mores vires pulchritudinem numerum navium et prope nume- rum militum catalogo comprehensum, cuius exemplum cum multi Graeci tum vero nostri Latini Ennius Vir- gilius Lucanus Statius aliique nonnulli imitati sunt, a 10 Iosue et Moyse in divisione terrae promissionis vicu- los quoque universos fuisse descriptos. Et tu gravaris etiam provincias recensere? Occidentales tantum pro- vincias nominas. Qui sunt fines occidentis? ubi inci- piunt? ubi desinunt? Numi ita certi constitutique sunt 15 termini occidentis et orientis meridieique et septen- trionis, ut sunt Asiae Africae Europae? Necessaria verba subtrahis, ingeris supervacua. Dicis provincias loca civitates. Nonne et provinciae et urbes loca sunt? et cum dixeris provincias, subiungis civitates, quasi hae 20 sub illis non intellegantur. Sed non est mirum, qui tantam orbis terrarum partem a se alienat, eundem urbium provinciarumque nomina praeterire et quasi lethargo oppressum quid loquatur ignorare. ,lItaliae sive occidentalium regionum." Tamquam aut hoc aut 25 illud, cum tamen utrumque intellegat appellans pro- vincias regionum, cum sint potius regiones provincia- rum, et ,permanendam" dicens pro ,permansuram".

' 62. , Unde congruum prospeximus nostrum imperium et regiam potestatem orientalibus transferri regionibus 30 et in Byzantiae provinciae optimo loco nomini nostro civitatem aedificari et illic nostrum constitui imperium."

1 quae non erant desunt C 9 vero deest C 11 re- promissionis C 13 provintias A 17 sunt deest C 19 pro- vintiae A 21 intelligantur A 23 provintiarumque A

26 non post utrumque C intelligat A provintias A ap- pellas C 29 perspeximus B aspeximus C 32 aedificare C

DE CONSTANTINI DONATIONE XIX 61—XX 63 55

Taceo quod dixit civitates aedificari, cum urbes aedifi- centur, non civitates, et Byzantiam provinciam. Si tu es Constantinus, redde causam, cur illum potissimum locum condendae urbi delegeris? Quod enim alio te 5transferas post Romam traditam, non tam congruum quam necessarium est, nec te appelles imperatorem, qui Romam amisisti et de nomine Romano, quod dis- cerpis, pessime meritus es, nec regem, quod nemo ante te fecit, nisi ideo te regem appelles, quia Romanus 10 esse desiisti. 63. Sed affers causam sane honestam. Quoniam ubi princeps sacerdotum et christianae reli- gionis caput constitutum est ab imperatore coelesti, iustum non est, ut illic imperator terrenus habeat po- testatem." O stultum David, stultum Salomonen, stul- 15 tum Ezechiam losiamque et ceteros reges stultos ac parum religiosos, qui in urbe Hierusalem cum summis sacerdotibus habitare sustinuerunt nec tota illis urbe cesserunt. Plus sapit Constantinus triduo quam illi tota vita sapere potuerunt, et imperatorem coelestem ap- 20 pellas, quia terrenum accepit imperium, nisi deum in- tellegis, nam ambigue loqueris, a quo terrenum princi- patum sacerdotum super urbe Romana ceterisque locis constitutum esse mentiris.

XX. 63. , Haec vero omnia, quae per hanc imperialem

25 sacram scripturam et per alia divalia decreta statuimus et firmamus, usque in finem mundi illibata et incon- cussa permanere decrevimus." Modo terrenum te vo- caveras, Constantine, nunc divum sacrumque vocas, ad gentilitatem recidis et plus quam gentilitatem. Deum 30 te facis et verba tua sacra et decreta immortalia, nam mundo imperas, ut tua iussa conservet illibata et in- concussa. Non cogitas, quis tu es, modo ex sordidis-

1 civitatem B — 2 Italiam pro Byzantiam ABH .« 3 potissi- mum bis B 4 elegeris C 5 cognitum pro congruum C 9 adeo pro ideo B 17 ilia Vincenti 22 ro. A Roma E 25 scripturam deest ABCE 21 decernimus C 28 vocas in codd. et E deest 29 dum pro deum C 32 quid C

56 LAURENTII VALLAE

simo impietatis ceno lotus et vix perlotus. Cur non addebas: iota unum aut unus apex de privilegio hoc non peribit, ut non magis pereat coelum et terra? Re- gnum Saul a deo electi ad filios non pervenit, regnum David in nepote discerptum est et postea exstinctum. 5 Et tu ad finem usque mundi regnum, quod tu sine deo tradis, permansurum tua auctoritate decernis. Quis etiam tam cito te docuit mundum esse periturum? Nam poe- tis, qui hoc etiam testantur, non puto te hoc tempore fidem habere. Ergo hoc tu non dixisses, sed alius tibi 10 alfinxit Ceterum qui tam magnifice superbeque locu- tus est, timere incipit sibique diffidere eoque obtesta- tionibus agit. ,,Unde coram deo vivo, qui nos regnare praecipit, et coram terribili eius iudicio obtestamur omnes successores nostros imperatores vel cunctos op- 15 timates, satrapes etiam amplissimumque senatum et universum populum in universo orbe terrarum necnon etin posterum nulli eorum quoquomodo licere hoc aut confringere vel in quoquam convelli."

Quam aequa, quam religiosa adiuratio! Non secus 20 ac si lupus per innocentiam et fidem obtestatur ceteros lupos atque pastores, ne oves quas sustulit interque ilios et amicos partitus est, aut illi adimere aut hi re- petere temptent. Quid tantopere extimescis, Constan- tine? Si opus tuum ex deo non est, dissolvetur, sin ex 25 deo, dissolvi non poterit. Sed video, voluisti imitari Apocalypsim, ubi dicitur: ,,Contestor autem audienti omnia verba prophetiae libri huius, si quis apposuerit. ad haec, apponet deus super illum plagas scriptas in libro isto, et si quis diminuerit de verbis libri prophe- 30 tiae huius, auferet deus partem eius de libro vitae et de civitate sancta." At tu nunquam legeras Apocalyp- sim, ergo non sunt haec verba tua.

3 Matth. 5, 18 26 Act. 5, 38. 39 32 Apocal. 22, 18. 19

3 praeteribit C 10 tu hoc BC 14 obtestamur deest AC detestamur Vincenti 16 satrapas AB 18 nulli eorum de- sunt C 32 pro nunquam Aabet non C

DE CONSTANTINI DONATIONE XX 63—XXI 66 57

65. ,,Si quis autem, quod non credimus, in hoc teme- rator exstiterit, aeternis condemnationibus subiaceat con- demnatus et sanctos dei apostolos Petrum et Paulum sibi in praesenti et in futura vita sentiat contrarios. At-

5 que in inferno inferiori concrematus cum diabolo et omnibus deficiat impiis." Hic terror atque haec com- minatio non saecularis principis solet esse, sed prisco- rum sacerdotum ac flaminum et nunc ecclesiasticorum. Itaque non est Constantini oratio haec, sed alicuius cle-

10 riculi stolidi nec quid dicat aut quomodo dicat scientis saginati et crassi ac inter crapulam interque fervorem vini has sententias et haec verba ructantis. Quae non in alium transeunt, sed in ipsum convertuntur aucto- rem. Primum ait: ,aeternis condemnationibus subia-

15 ceat," deinde quasi plus addi queat, alia addere vult et post aeternitatem poenarum adiungit poenas vitae praesentis, et cum dei condemnatione nos terreat, ad hoc, quasi maius quiddam sit, terret nos odio Petri, cui Paulum cur adiungat nescio. Iterumque solito lethargo

20 ad poenas aeternas redit, veluti non hoc ante dixisset. Quodsi minae hae exsecrationesque Constantini forent, invicem exsecrarem ut tyrannum et profligatorem rei- publicae meae et illi me Romano ingenio minarer ulto- rem. Nunc quis extimescat exsecrationem avarissimi

25 hominis et ritu histrionum verba simulantis ac sub per- sona Constantini alios deterrentis? hoc est proprie hypo- critam esse, si graecam vocem exquirimus, sub aliena persona abscondere tuam.

XXI. 66. ,, Huius vero imperialis decreti paginam pro- 30 priis manibus roborantes super venerandum corpus beati Petri posuimus." Chartane an membrana fuit pa-

6 reficiat C 7 haud pro non B 10 aut quomodo dicat desunt C 12 scientias omnes codd. et edd. praeter E 13 autorem B 14 ais C 17. 18 adhuc C 19 aut cur solum inferp. post adiungat omnes codd. ef edd., sed haec verba spuria esse facile intellegitur 31 Cartane omnes praeter A

Laurentius Valla ed. Schwahn 6 [:]

58 LAURENTII VALLAE

gina, in qua scripta sunt haec? Tametsi paginam vo- camus alteram faciem ut dicunt folii, veluti quinternio habet folia dena, paginas vicenas. O rem inauditam et incredibilem! Cum essem adulescentulus, interrogasse me quendam memini, quis librum Iob scripsisset, cum- 5 que ille respondisset ,Ipse Iob", tunc me subiunxisse, quo pacto igitur de sua ipsius morte faceret mentionem. Quod de multis aliis libris dici potest, quorum ratio huic loco non convenit. Nam quomodo vere narrari potest id, quod nondum esset administratum, et in ta- 10 bulis contineri id, quod post tabularum, ut sic dicam, sepulturam factum esse ipse fateatur. Hoc nihil aliud est quam paginam privilegii ante fuisse mortuam se- pultamque quam natam, nec tamen unquam a morte atque sepultura reversam praesertim antequam con- 15 scripta esset, roboratam nec id una tantum, sed utra- que Caesaris manu. Et quid istud est roborare illam, chirographone Caesaris an annulo signatorio? Magnum nimirum robur maiusque multo quam si tabulis aereis mandavisset. Sed non est opus scriptura aerea, cum 20 supra corpus beati Petri charta reponatur. Cur hic Pau- lum retices, qui simul iacet cum Petro et magis custo- dire possent ambo, quam si afforet tantummodo corpus unius? 67. Videtis artes malitiamque nequissimi Sino- nis. Quia donatio Constantini doceri non potest, ideo 25 non in tabulis aereis, sed charteis privilegium esse, ideo latere illud cum corpore sanctissimi apostoli dixit, ne aut auderemus e venerabili sepulcro inquirere aut si inquireremus carie absumptum putaremus. Sed ubi tunc erat corpus beati Petri? Certe nondum in templo, 30 ubi nunc est, non in loco sane munito ac tuto. Ergo non illic Caesar paginam collocasset. An beatissimo Silvestro paginam non credebat ut parum sancto, pa- rum cauto, parum diligenti? O Petre, o Silvester, o

5 me deesf C 18 aut AE signatario Vincenti — 21 carta omnes praeter A 24 maliclamque A — 26 in ante charteis C

DE CONSTANTINI DONATIONE XXI 66—XXII 69 59

sanctae Romanae ecclesiae pontifices, quibus oves do- mini commissae sunt, cur vobis commissam paginam non custodistis? Cur a tineis illam rodi, cur situ tabe- scere passi estis? Opinor, quia corpora quoque vestra 5 contabuerunt. Stulte igitur fecit Constantinus. En re- dacta in pulverem pagina ius simul privilegii in pul- verem abiit. 68. Atqui, ut videmus, paginae exemplar ostenditur. Quis ergo illam de sinu sanctissimi apostoli ilemerarius accepit? Nemo, ut reor, hoc fecit. Unde 10 porro exemplar? Nimirum aliquis antiquorum scripto- rum debet aíferri nec posterior Constantini temporibus. At is nullus affertur, sed fortasse aliquis recens. Unde hic habuit? Quisquis enim de superiori aetate historiam fecit, aut spiritu sancto dictante loquitur aut veterum 15 scriptorum et locum quidem, qui de sua aetate scrip- serunt, sequitur auctoritatem. Quare quicunque veteres non sequitur, is de illorum numero erit, quibus ipsa vetustas praebet audaciam mentiendi. Quodsi quo in loco ista res legitur, non aliter cum antiquitate con- 20 sentit, quam illa glossatoris Accursii de legatis Roma- nis ad leges accipiendas dimissis in Graeciam plus quam stulta narratio cum Tito Livio aliisque praestantissímis scriptoribus convenit.

XXII. 69. ,,Datum Romae tertio Calendas Apriles Con-

25 stantino Augusto quarto consule et Gallicano quarto consule.^ Diem posuit penultinum Martii, ut sentiremus hoc factum esse sub tempus sanctorum dierum, qui illo plerumque tempore solent esse. ,Et Constantino quartum consule et Gallicano quartum consule." Mi-

20 Accursius, clarissimus glossator (, Glossa ordinaria*), vixit c. 1180—1260

3 custoditu C 16 B in marg.: In exemplari scriptum est: Veteres non sequiturus^ Item ,quod si quo in (Joco deest) ista res". Si qua res in isto scilicet privilegio emendandum credidi. Item Decursii pro Accursii 18.19 qua in isto B cfr. adn., quae praecedit 29 quartum omnes codd. et edd. praeter E; at supra in decreto scriptum est: quarto

0*

60 LAURENTII VALLAE

rum, si uterque ter fuerat consul et in quarto consulatu forent collegae. Sed mirandum magis Augustum lepro- sum elephantia, qui morbus inter ceteros ut elephas inter beluas eminet, velle etiam accipere consulatum, cum rex Azarias simulac lepra tactus est, in privato se continuerit procuratione regni ad lotham filium rele- gata, ut fere omnes leprosi fecerunt. Quo uno argu- mento totum prorsus privilegium confutatur profligatur evertitur. Ac ne quis ambigat ante leprosum esse de- buisse quam consulem, sciat et ex medicina paulatim hunc morbum succrescere et ex notitia antiquitatis con- sulatum iniri Ianuario mense magistratumque esse an- nuum. Et haec Martio proximo gesta referuntur. Ubi neque hoc silebo in epistolis scribi solere datum, non autem in ceteris nisi apud indoctos. Dicuntur enim epistolae dari vel illi vel ad illum, illi quidem qui profert utpote tabellario, ut reddat et in manum porrigat homini cui mittuntur, ad illum vero, ut ei a proferente reddan- tur, hic est is, cui mittuntur. Privilegium autem ut aiunt

[y

0

Constantini, quod reddi alicui non debebat, nec dari 20

debuit dici, ut appareat eum, qui sic locutus est, men- titum esse nec scisse fingere, quod Constantinum dixisse ac fecisse verisimile esset. 70. Cuius stultitiae atque

vesaniae alfines se ac socios faciunt, quicunque hunc - vera dixisse existimant atque defendunt, licet nihil iam 25

habeant, quo opinionem suam non dico defendere, sed honeste excusare possint. Àn honesta erroris excusatio est, cum patefactam videas veritatem, nolle illi acqui- escere, quia nonnulli magni homines aliter senserint?

Magni, inquam, dignitate, non sapientia nec virtute. 30

Unde tamen scis, an illi, quos tu sequeris, si eadem 5 2 Regg. 15,5

6 Jonathan omnes codd. et edd. |. 8.9 B in marg.: Opinor Laur. scripsisse: Totum prorsus privilegium confalcatur vel con- futatur 13 haec deesf C 17 utputa C illi ante homini C 18 illi pro ei B proferrente A 20 debeat C 29 sen- serant C 30 atque pro nec C 31 tantum pro tamen A

DE CONSTANTINI DONATIONE XXII 69—XXIII 71 61

audissent quae tu, mansuri in sententia fuerint an a sententia recessuri? Et nihilominus indignissimum est plus homini velle tribuere quam veritati id est deo. Ita enim quidam omnibus defecti rationibus solent mihi 5 respondere: Cur tot summi pontifices donationem hanc veram esse crediderunt? Testificor vos, me vocatis quo nolo, et invitum me maledicere summis pontificibus cogitis, quos magis in delictis suis operire vellem. Sed pergamus ingenue loqui, quandoquidem aliter agi ne- 10 quit haec causa.

XXIII 71. Ut fatear eos ita credidisse et non malitia fecisse, quid mirum, si ista crediderunt, ubi tantum lucri blanditur, cum plurima, ubi nullum lucrum osten- ditur, per insignem imperitiam credant? Nonne apud

15 Aram Coeli in tam eximio templo et in loco maxime augusto cernimus pictam tabulam Sibyllae et Octaviani, ut ferunt ex autoritate Innocentii tertii haec scribentis? Qui etiam de ruina templi Pacis sub natale Salvatoris hoc est in partu virginis scriptum reliquit, quae ad

20 evertendam magis fidem, quia falsa, quam ad stabili- endam, quia miranda sunt, pertinent. Mentirine ob spe- ciem pietatis audet vicarius veritatis et se scientem hoc piaculo obstringere? An non mentitur? Immo vero a sanctissimis viris se cum hoc facit dissentire non videt.

25 Tacebo alios. Hieronymus Varronis testimonio utitur decem Sibyllas fuisse, quod opus Varro ante Augustum condidit. Idem de templo Pacis ita scribit: Vespasianus et Titus Romae templo Pacis aedificato vasa templi

15 In versione Germanica hic in marg. annotatum est: Ara celi ist eyn kirch zü Rom vif dem berg da das Capitolium ge-

legen ist vnd wonen Barfusser monich darinnen 17 p. 1198— 1216

: à Ita ne C 8 labiis B pro delictis, deliciis C 11 B in marg.: Cur Papae donationem veram crediderunt, si tamen crediderunt — 16 angusto suprascr. augusto A eadem manu fabulam omnes praeter A 17 B in marg.: De inscitia sum- morum pontificum De falsa Sibylla De ruina templi pacis

62 LAURENTII VALLAE

et universa donaria in delubro illius conservarunt, quae Graeca et Romana narrat historia. Et hic unus indoctus plus vult libello suo etiam barbare scripto credi quam fidelissimis veterum prudentissimorum ho- minum historiis. 72. Quia Hieronymum attigi, non pa- tiar hanc contumeliam ipsius tacito praeteriri. Romae ex auctoritate papae ostenditur codex Bibliae tamquam reliquiae sanctorum luminibus semper accensis, quod dicunt scriptum chirographo Hieronymi. Quaeris argu- mentum? Quia multum, ut inquit Vergilius, est pictai vestis et auri. Resque magis Hieronymi manu indicat scriptum non esse. Illum ego diligentius inspectum comperi scriptum esse iussu regis, ut opinor, Roberti chirographo hominis imperiti. Huic simile est, quam- quam decena milia huiusmodi Romae sunt, quod inter religiosa demonstratur in tabella effigies Petri et Pauli, quam Silvester Constantino ab eiusdem apostolis in somnis admonito in confirmationem visionis exhibuit. Non hoc dico, quia negem effigies illas esse apostolo-

5

em

0

15

rum, utinamque tam vera esset epistola nomine Len- 20

tuli missa de effigie Christi, quae non minus improbe ementita est quam privilegium quod confutavimus, sed quia tabella illa a Silvestro non fuerit exhibita Con- stantino. In quo non sustineo animi mei admirationem

continere. Disputabo enim aliquid de fabula Silvestri. 25

73. Quia et omnis in hoc quaestio versatur et mihi cum sermo sit cum pontificibus Romanis, de pontifice Romano potissimum loqui decebit, ut ex uno exemplo facile aliorum coniectura capiatur. Et ex multis ineptiis quae ibi narrantur, unam tantum de dracone attingam, ut doceam Constantinum non fuisse leprosum. Etenim

10 Aen. IX 26

7 Bybliae A B in marg.: De falsa byblia quae scripta sit Hieronymi manu 9 dicant AB 11 indicant C 20 tam A in marg. 24 admirationem animi mei BC 25 ne pro enim C 29 B in marg.: de falsa historia Silvestri

30

DE CONSTANTINI DONATIONE XXIII 71—73 . 63

gesta Silvestri ab Eusebio quodam Graeco homine, ut interpres testatur, composita sunt, quae natio ad men- dacia semper promptissima est, ut Iuvenalis satirica censura ait: Quidquid Graecia mendax audet in histo- 5ria. Unde draco ille venerat? Romae dracones non gignuntur. Unde etiam illi venenum? In Africa tantum pestiferi dracones ob ardorem regionis esse dicuntur. Unde praeterea tantum veneni, ut tam spatiosam civi- tatem peste corrumperet, praesertim cum in tam alto 10 specu demersus esset, ad quem centum quinquaginta gradibus descenderetur? serpentes excepto forsitan ba- silisco non afflatu, sed morsu virus inspirant atque interimunt. Nec Cato Caesarem fugiens cum tanta ho- minum manu, per medias Africae arenas dum iter face- 15 ret ac dormiret, ullum suorum comitum serpentis afflatu vidit extinctum. Neque illi populi ob id aérem senti- unt pestilentem, et si quid fabulis credimus, et Chi- maera et Hydra et Cerberus sine noxa vulgo conspecti sunt ac tacti.. Adhuc quin eum Romani potius occi- 20 dissent? Non poterant, inquis. At multo grandiorem serpentem in Africa ad ripam Bagradae Regulus occi- dit Hunc vero vel obstructo ore specus facile erat in- terimere. An nolebant? Ita opinor, pro deo colebant, ut Babylonii fecerunt. Cur ergo, ut Daniel illum dici- 25 tur occidisse, non et Silvester hunc potius occidisset? Quem canabaceo filo alligasset et domum illam in aeter- num perdidisset. Ideo commentor fabulae noluit draco- nem interimi, ne plane Danielis narratio referri vide-

3 Dec. Iunius Iuvenalis scripsit satirarum libros V ultimis annis primi et initio secundi saeculi p. Chr. n. Is locus, quem Valla commemorat, est sat. 10, 174 21 M. Atilius Regulus (cos. I 267) cos. II 256 in Afcicam transiit, ut Carthaginem op- pugnaret, sed ibi a Poenis victus captusque est 24 De Belo Bab. 2. 22 25 Ibid. 26

2 est ABE 5 B in marg.: De falso dracone Silvestri 12 flatu C 24.25 olim Danieli dicitur accidisse Vincenti 27 commentator C

64 . LAURENTII VALLAE

retur. 74. Quodsi Hieronymus, vir doctissimus ac fide- lissimus interpres, Apolloninarisque et Origenes atque Eusebius et nonnulli alii narrationem Beli fictam esse affirmant, si eam Iudaei in veteris testamenti archetypo non agnoscunt, id est si doctissimi quique Latinorum 5 plerique Graecorum singuli Hebraeorum illam ut fabu- lam damnant, ego non hanc adumbratam ex illa dam- nabo, quae nullius scriptoris auctoritate fulcitur et quae magistram multo superat stultitia? Nam quis beluae subterraneam domum aedificaverat? Quis illic eam collo- 10 caverat et ne prodiret atque avolaret (volant enim dra- cones, ut quidam aiunt, etsi alii negant) imperaverat? Quis genus illud cibi excogitaverat? Quis feminas eas- que virgines ac sanctimoniales descendere praeceperat nec nisi kalendis? An tenebat draco, quis esset dies 15 kalendarum? et tam parco raroque erat cibo contentus? Nec virgines tam altum specum, tam immanem et esurientem beluam exhorrebant? Credo blandiebatur eis draco ut feminis ut virginibus ut cibaria afferenti- bus. Credo etiam cum illis fabulabatur. Quidni, honor 20 dicto, etiam coibat? Nam et Alexander et Scipio ex draconis serpentisve cum matre concubitu geniti dicun- tur. Quid de negato postea victu? Non potius aut pro- diisset aut fuisset exstinctus? O miram hominum de- mentiam, qui his anilibus deliramentis fidem habent! 25 Iam vero quam diu hoc factitatum est? Quando fieri coeptum? ante adventum salvatoris? an postea? nihil horum scitur. Pudeat nos, pudeat harum neniarum et levitatis plus quam mimicae. Erubescat Christianus homo, qui veritatis se ac lucis filium nominat, pro- 30 loqui, quae non modo vera non sunt, sed nec verisi- milia.

J beluae C 4 Tota sententia a si usque ad 5 agnoscunt deest C testamenti recte unus E, omnes ceteri habent in- strumenti 10 et ante quis C 11 volaret C 15 Verba ab An ad 16 kalendarum desunt C 20 honore A in honore

B honore dico C 29 mimicae recte unus E, in inice C, ini- micae AB

DE CONSTANTINI DONATIONE XXIII 74—XXIV 75 65

XXIV. 75. At enim inquiunt: hanc daemones pote- statem in gentibus obtinebant, ut eas diis servientes illuderent. Silete, imperitissimi homines, ne dicam sce- leratissimos, qui fabulis vestris tale semper velamentum

5 obtenditis. Non desiderat sinceritas christiana patroci- nium falsitatis. Satis per se superque sua ipsius luce ac veritate defenditur sine istis commenticiis ac prae- stigiosis fabellis in deum in Christum in spiritum sanc- tum contumeliosissimis. Siccine deus arbitrio daemo-

10 num tradiderat genus humanum, ut tam manifestis, tam imperiosis miraculis seduceretur? ut propemodum posset iniustitiae accusari, qui oves lupis commisisset et homines magnam errorum suorum haberent excusa- tionem? Quodsi tantum olim licebat daemonibus, et

15 nunc apud infideles vel magis liceret, quod minime vi- demus. Nec ullae ab eis huiusmodi fabulae proferun- tur. Tacebo de aliis populis, dicam de Romanis, apud quos paucissima miracula feruntur eaque vetusta at- que incerta, Valerius Maximus ait hiatum illum terrae

20 in medio foro, cum se in eum Curtius ornatus adacto equo immisisset, iterum coisse inque pristinam formam continuo revertisse. Item Iunonem Monetam cum a quodam milite Romano captis Veis per iocum interro- gata esset, an Romam migrare vellet, respondisse velle.

25 Quorum neutrum Titus Livius sentit, et prior auctor et gravior. Nam et hiatum permansisse vult nec tam fuisse subitum quam vetustum etiam ante conditam urbem appellatumque Curtium lacum, quod in eo deli- tuisset Curtius Mettius Sabinus Romanorum fugiens

30 impressionem; et Iunonem annuisse, non respondisse

19 Valerius Maximus scripsit Factorum et dictorum memora- bilium libros IX imperante Tiberio 22 V 6,2 2418,3 30 Liv. VII 6

1 B in marg.: De falsa opinione, quod idola miracula face- rent 2 servientibus C 11 seducerentur AB seduceremur E 17 B in marg.; De nullis pene deorum miraculis apud priscos romanos 20 ornatum AB armatus C

66 LAURENTII VALLAE

adiectumque fabulae postea vocem reddidisse. Atque de nutu quoque palam est illos esse mentitos, vel quod motum simulacri — avellebant autem illud — interpre- tati sunt sua sponte esse factum vel qua lascivia ho- stilem et victam etlapideam deam interrogabant, eadem 5 lascivia annuisse finxerunt. Tametsi Livius inquit non annuisse, sed milites quod annuisset exclamasse. 76. Quae tamen boni scriptores non defendunt facta, sed dicta excusant. Nam prout idem Livius ait, datur haec venia antiquitati, ut miscendo humana divinis 10 primordia urbium augustiora faciat, et alibi; sed in re- bus tam antiquis, si qua similia veri sunt, pro veris accipiantur. Satis habeam; haec ad ostentationem sce- nae gaudentis miraculis aptiora quam ad fidem neque affirmare neque refellere est operae pretium. Terentius 15 Varro his duobus et prior et doctior et ut sentio gra- vior auctor, ait triplicem historiam de lacu Curtio a totidem auctoribus proditam, unam a Proculo, quod is lacus ita sit appellatus a Curtio qui se in eum deiecit, alteram a Pisone, quod a Mettio Sabino, tertiam a Cor- 20 nelio, cuius rei socium addit Luctatium, quod a Curtio consule, cui collega fuit M. Genucius. 77. Neque vero dissimulaverim Valerium non plane posse reprehendi, quod ita loquatur, cum paulo post graviter et severe subiiciat: Nec me praeterit de motu et voce deorum 25 immortalium humanis oculis auribusque percepto quam in ancipiti opinione aestimatio versetur. Sed quia non nova dicuntur, sed tradita repetuntur, fidem auctores vindicent. De voce deorum dixit propter Iunonem Mo- netam et propter simulacrum Fortunae, quod bis locu- 30 tum fingitur, his verbis: Rite me matronae vidistis, rite dedicastis. 78. At vero nostri fabulatores passim indu-

1 Liv. V 22 6 Tametsi ad 7 annuisse desunt C 11 angustiora A 12 pueris pro pro veris C 22 Gennitius A Gemutius B

217 aestimatio deest B 29 vendicent A

DE CONSTANTINI DONATIONE XXIV 75—79 67

cunt idola loquentia, quod ipsi gentiles et idolorum cultores non dicunt et sincerius negant quam Christiani affirmant. Apud istos paucissima miracula non fide auctorum, sed veluti sacra quadem ac religiosa vetusta- 5 tis commendatione nituntur. Apud istos recentiora quae- dam narrantur, quae illorum homines temporum nescie- runt Neque ego admirationi sanctorum derogo nec ipsorum divina opera abnuo, cum sciam tantum fidei, J. quantum est granum sinapis, montes etiam posse trans- 10 ferre. Immo defendo illa et tueor, sed misceri cum fabulis non sino. Nec persuaderi possum hos scriptores alios fuisse quam aut infideles, qui hoc agerent in de- risum Christianorum, si haec figmenta per dolosos ho- mines in manus imperitorum delata acciperentur pro 15 veris, aut fideles habentes quidem aemulationem dei, sed non secundum scientiam, qui non modo de gestis sanctorum, verum etiam dei genetricis atque adeo Christi improba quaedam et pseudevangelia scribere non re- formidarunt. Et. summus pontifex hos libros appellat 20 apocryphos, quasi nihil vitii sit, quod eorum ignoratur auctor, quasi credibilia sint, quae narrantur, quasi sancta et ad confirmationem religionis pertinentia, ut iam non minus culpae sit penes hunc, qui mala pro- bat, quam penes illum, qui mala excogitavit. Nummos 25 reprobos discernimus separamus abiicimus, doctrinam reprobam non discernemus, sed retinebimus? sed cum bona miscebimus? sed pro bona defendemus? 79. Ego vero ut ingenue feram sententiam, gesta Silvestri nego esse apocrypha, quia ut dixi Eusebius 30 quidam fertur auctor, sed falsa atque indigna quae le- gantur existimo cum in aliis tum in illo, quod narratur de dracone, de tauro, de lepra, propter quam refutan- dam tanta repeti, Neque enim si Neeman leprosus

10 Matth. 17, 20

28 et ingenue C ingenuam HO 31 in eo pro in illo BE alio A vero in illo HO

68 LAURENTII VALLAE

fuit, continuo et Constantinum leprosum fuisse dicemus. De illo multi auctores meminerunt, de hoc principe or- bis terrarum nemo ne suorum quidem civium scripsit nisi nescio quis alienigena, cui non aliter habenda est fides quam alteri cuidam de vespis intra nares Vespa- 5 siani nidificantibus et de rana partu a Nerone emissa, unde Lateranum vocitatum locum dicunt, quod ibi rana lateat in sepulcro. Quod nec vespae ipsae nec ranae, si loqui possent, dixissent, nisi ad deos Capitolinos hoc referunt, quasi illi loqui consuessent et hoc fieri iussissent. Sed quid miror haec non intellegere ponti- fices, cum nomen ignorent suum. Cephas enim dicunt vocari Petrum, quia caput apostolorum esset, tamquam hoc vocabulum sit graecum &xó víjg xepeAsjg et non hebraicum, sed potius syriacum, quod Graeci xegeg 15 scribunt, quod apud eos interpretatur Petrus, non ca- put. Est enim Petrus et petra graecum vocabulum stul- teque per etymologiam Latinam exponitur petra quasi pede trita. Et metropolitanum ab archiepiscopo distin- guunt voluntque illum a mensura civitatis dictum, cum 20 graece dicatur non metropolis, sed w5voozóA: id est mater civitas sive urbs, et patriarcham quasi patrem patrum et papam ab interiectione pape dictum et fidem orthodoxam quasi rectae gloriae et Simonem media correpta, cum legendum sit media longa, ut Platonem 25 et Catonem, et multa similia, quae transeo, ne culpa aliquorum omnes summos pontifices videar insectari. Haec dicta sint, ut nemo miretur, si donationem Con- stantini commenticiam fuisse papae multi non potue- runt deprehendere, tametsi ab aliquo eorum ortam esse 30 hanc fallaciam reor.

[y

0

24 Laurentius hic omisit explicationem verborum patriarcha, papa, orthodoxus ex lingua Graeca derivatorum, id quod mirum est, nam libenter scientiam suam huius linguae ostendit

8 illae pro ipsae C 14 &zó ro? xspoàg AC lacuna B 15 *«»9«s A lacuna B 21 Mitropolis (/if. Lat.) A, lacuna B recte C 22 pater C

DE CONSTANTINI DONATIONE XXIV 79—XXV 81 69

XXV. 80. At, dicitis, cur imperatores, quorum detri- mento res ista cedebat, donationem Constantini non negant, sed fatentur affirmant conservant? Ingens argu- mentum, mirifica defensio! Nam de quo tu loqueris

5 imperatore? si de Graeco, qui verus fuit imperator, ne- gabo confessionem, sin de Latino, libenter etiam con- fitebor. Etenim quis nescit imperatorem Latinum gratis factum esse a summo pontifice, ut opinor, Stephano, qui Graecum imperatorem, quod auxilium non ferret

10 Italiae, privavit Latinumque fecit, ita ut plura impera- tor a papa, quam papa ab imperatore acciperet. Sane Troianas opes quibusdam pactionibus soli Achilles et Patroclus inter se partiti sunt. Quod etiam mihi viden- tur indicare Ludovici verba, cum ait: , Ego Ludovicus

15 imperator Romanus Augustus statuo et concedo per hoc pactum confirmationis nostrae tibi beato Petro prin- cipi apostolorum et per te vicario tuo domino Paschali summo pontifici et successoribus eius in perpetuum, sicut a praedecessoribus nostris usque nunc in vestra

20 potestate et dicione tenuistis, Romanam civitatem cum ducatu suo et suburbanis atque viculis omnibus et ter- ritoriis eius montanis atque maritimis litoribus et por- tubus seu cunctis civitatibus castellis oppidis ac villis in Tusciae partibus" etc. 81. Tune, Ludovice, cum Pa-

25 schali pacisceris? Si tua id est imperii Romani sunt ista, cur alteri concedis? Si ipsius et ab ipso possiden- tur, quid attinet te illa confirmare? Quantulum etiam ex imperio Romano tuum erit, si caput ipsum imperii amisisti? A Roma dicitur Romanus imperator. Quid

30 cetera, quae possides, tuane an Paschalis sunt? Credo

8 Stephanus III Ludovicum I iam a patre Carolo Magno coronatum iterum a. 816 coronavit. In hac re Valla sequitur opinionem a pontificibus traditam, quae est falsa

3 B in marg.: Cur imperatores non negant donationem 11 acceperet C 14 Lodovici A B in marg.: Verba pac- tionis Lodovici imperatoris cum papa Paschale 20 ditione A 24 Lodovice À

70 LAURENTII VALLAE

tua dices. Nihil ergo valet donatio Constantini, si ab eo pontifici donata tu possides? Si valet, quo iure Pa- schalis tibi cetera remittit retentis tantum sibi quae possidet? Quid sibi vult tanta aut tua in illum aut illius in te de imperio Romano largitio? Merito igitur pactum 5 appellas quasi quandam collusionem. Sed quid faciam? inquies. Repetam armis, quae papa occupat? At ipse iam factus est me potentior. Repetam iure? At ius meum tantum est, quantum ille esse voluit. Non enim hereditario nomine ad imperium veni, sed pacto, ut si imperator esse volo, haec et haec invicem papae pro- mittam. Dicam nihil donasse ex imperio Constantinum? At isto modo causam agerem Graeci imperatoris et me omni fraudarem imperii dignitate! Hac enim ratione papa se dicit facere imperatorem me quasi quendam 15 vicarium suum et nisi promittam non facturum et nisi paream, me abdicaturum. Dummodo mihi det, omnia fatebor, omnia paciscar. Mihi tantum crede, si Romam ego ac Tusciam possiderem, tantum abest, ut facerem, quae facio, ut etiam frustra mihi Paschalis donationis 20 sicut reor falsae caneret cantilenam. Nunc concedo, quae nec teneo nec habiturum esse me spero. De iure papae inquirere non ad me pertinet, sed ad Constanti- nopolitanum illum Augustum. Iam apud me excusatus es, Ludovice et quisquis alius princeps et Ludovici si- 25 milis. 82. Quid de aliorum imperatorum cum summis pontificibus pactione suspicandum est, cum sciamus, quid Sigismundus fecerit, princeps alioquin optimus ac fortissimus, sed iam confecta aetate minus fortis? Quem per Italiam paucis stipatoribus saeptum in diem vivere 30 vidimus, Romae etiam fame periturum, nisi eum sed non gratis, (extorsit enim donationem) Eugenius pavisset.

»

0

28 1410—1437

9 ipse C voluerit AEH 10 iure pro nomine B 18 tamen pro tantum omnes praeter A 25 Lodovici A 29 aífecta pro confecta omnes praeter E 32 potuisset B

DE CONSTANTINI DONATIONE XXV 81—83 71

Is cum Romam venisset, ut pro imperatore Romanorum coronaretur, non aliter a papa coronari potuit quam ut Constantini donationem ratam haberet eademque om- nia de integro donaret. Quid magis contrarium quam 5 pro imperatore Romano coronari, qui Romae ipsi re- nuntiasset? et coronari ab illo, quem et confiteatur et quantum in se est, dominum Romani imperii faciat? ac ratam habere donationem, quae vera si sit nihil impe- ratori de imperio reliqui fiat? Quod ut arbitror nec 10 pueri fecissent. 83. Quo minus mirum, si papa sibi arrogat Caesaris coronationem, quae populi Romani esse deberet. Si tu, papa, et potes Graecum imperato- rem privare Italia provinciisque occidentis et Latinum imperatorem facis, cur pactionibus uteris? Cur bona 15 Caesaris partiris? Cur in te imperium transfers? Quare sciat, quisquis est qui dicitur imperator Romanorum, me iudice se non esse nec Augustum nec Caesarem nec imperatorem, nisi Romae imperium teneat, et nisi operam det, ut urbem Romam recuperet, plane esse 20 periurum. Nam Caesares illi priores, quorum fuit pri- mus Constantinus, non adigebantur iusiurandum inter- ponere, quo nunc Caesares obstringuntur, sed quantum humana ope praestari potest, nihil imminuturos esse de amplitudine imperii Romani eamque sedulo adauc- 25 turos. Non ea re tamen vocati Augusti, quod imperium augere deberent, ut aliqui sentiunt Latinae linguae im- periti. Est enim Augustus quasi sacer ab avium gustu dictus, quae in auspiciis adhiberi solebant, Graecorum quoque testante lingua, apud quos Augustus Z'efleovóc: 30 dicitur, unde Sebastia vocata. Melius summus pontifex ab augendo Augustus diceretur, nisi quod dum tempo- ralia auget spiritualia minuit. Itaque videas, ut quis- que pessimus est summorum pontificum, ita maxime defendendae huic donationi incumbere, qualis Bonifa-

2 1433 2 ut deest ABC 29 loco verbi Zeflcoróg lacuna AB

172 LAURENTII VALLAE

cius Octavus, qui Coelestinum tubis parieti insertis de- cepit. Hic et de donatione Constantini scribit et regem Franciae privavit regnumque ipsum, quasi donationem Constantini exsequi vellet, ecclesiae Romanae fuisse et esse subiectum iudicavit. Quod statim successores eius 5 Benedictus et Clemens ut improbum iniustumque revo- carunt. Verum quid sibi vult ista vestra, pontifices Ro- mani, sollicitudo, quod a singulis imperatoribus dona- tionem Constantini exigitis confirmari, nisi quod iuri diffiditis vestro? Sed laterem lavatis, ut dicitur. Nam 10 neque illa unquam fuit, et quod non est, confirmari non potest, et quidquid donant Caesares, decepti exemplo Constantini faciunt, et donare imperium ne- queunt.

XXVI. 84. Age vero demus Constantinum donasse i15 Silvestrumque aliquando possedisse, sed postea vel ipsum vel aliquem successorum a possessione deiec- tum. Loquor nunc de his, quae papa non possidet, postea loquor de his quae possidet. Quid possum vo- bis magis dare, quam ut ea, quae nec fuerunt nec esse 20 potuerunt, fuisse concedam? Tantum dico vos nec iure divino nec iure humano ad recuperationem agere posse. In lege veteri Hebraeus supra sextum annum Hebraeo servire vetabatur, et quinquagesimo quoque anno om- nia redibant ad pristinum dominum. Tempore gratiae 25 Christianus a vicario Christi, redemptoris nostrae ser- vitutis, premetur servitio aeterno? Quid dicam, revo- cabitur ad servitutem, postquam liber factus est diuque potitus libertate? 85. Sileo, quam saevus, quam vehe-

1 1294—1303 Coelestinus V, papa 1294 a 5. Iulio ad 13. Decembr., T 1296, necatus videtur a successore 6 Bene- dictus XI 1303—1304 Clemens V 1305—1316 24 Deu- teron. 15, 12 25 Lev. 25, 10

17 ipsorum pro successorum AHO 19 B in marg.: Etiamsi donatio fuisset atque possessio, tamen non posse repeti quae diu in alterius fuere potestate 21 Tamen omnes prae- ter À 23. 24 servire Hebraeo B

DE CONSTANTINI DONATIONE XXV 83—XXVII 86 73

mens, quam barbarus dominatus frequenter est sacer- dotum. Quodsi antea ignorabatur, nuper est cognitum ex monstro illo atque portento Iohanne Vitellesco car- dinale et patriarcha, qui gladium Petri, quo auriculam 5 Malcho abscidit, in Christianorum sanguine lassavit, quo gladio et ipse periit. An vero populis Israel a domo David et Salomonis, quos prophetae a deo missi unxerant, tamen propter graviora onera desciscere licuit factumque eorum deus probavit, nobis ob tan- .10tam tyrannidem desciscere non licebit? ab his prae- sertim, qui nec sunt reges nec esse possunt et qui de pastoribus ovium id est animarum facti sunt fures ac latrones.

XXVII. 86. Et ut ad ius humanum veniam, quis igno- .15 rat nullum ius esse bellorum? aut si quod est, tam diu valere, quam diu possideas, quae bello parasti. Nam cum possessionem perdis, et ius perdidisti. Ideoque captivos, si fugerint, nemo ad iudicem repetere solet, etiam nec praedas, si eas priores domini receperint. 20 Apes et quaedam alia volucrum genera, si e privato meo longius evolaverint et in alieno desederint, re- peti non queunt. Tu homines, non modo liberum animal, sed dominum ceterorum, si se in libertatem manu et armis asserant, non manu et armis repetes, 25 sed iure, quasi tu homo sis, illi pecudes. Neque est quod dicas: Romani iuste bella nationibus intulerunt iusteque libertate illas exuerunt. Noli me ad istam vocare quaestionem, ne quid in Romanos meos co- gar dicere. Quamquam nullum crimen tam grave esse 30 potuit, ut aeternam mererentur populi servitutem, cum eo quod saepe culpa principis magnive alicuius in republica civis bella gesserunt et victi immerita ser- vitutis poena affecti sunt. Quorum exemplis plena sunt omnia. Neque vero lege naturae comparatum est, ut

6 19. Mart. 1440

24 aíiferant omisso se Vincenti Laurentius Valia ed. Schwahn 17

14 ^ ' ' LAURENTII VALLAE

populus sibi populum subigat. Praecipere aliis eosque exhortari possumus, imperare illis ac vim afferre non possumus, nisi relicta humanitate velimus ferociores beluas imitari, quae sanguinarium in infirmiores im- perium exercent, ut leo in quadrupedes, aquila in vo- 5 lucres, delphinus in pisces. Verumtamen hae beluae non in suum genus sibi ius vindicant, sed in inferius. Quod quanto magis faciendum nobis est et homo ho- mini religioni habendus? cum, ut M. Fabius inquit, nulla supra terras adeo rabiosa belua, cui non imago 10 sua sancta sit. 87. Itaque quatuor fere causae sunt, ob quas bella inferuntur, aut ob ulciscendam iniuriam defendendosque amicos aut timore accipiendae postea calamitatis, si vires aliorum augeri sinantur, aut spe praedae aut gloriae cupiditate. Quarum prima nonni- i5 hil honesta, secunda parum, duae posteriores nequa- quam honestae sunt. Et Romanis quidem illata fuere bella frequenter, sed postquam se defenderant, et illis et aliis ipsi intulerunt, nec ulla gens est, quae dicioni eorum cesserit nisi bello victa et domita, quam recte 20 aut qua causa ipsi viderint. Eos ego nolim nec dam- nare, tamquam iniuste pugnaverint, nec absolvere, tam- quam iuste. Tantum dicam eadem ratione Romanos ceteris bellum intulisse, qua reliqui populi regesque, atque ipsis, qui bello lacessiti victique sunt, licuisse 25 deficere a Romanis, ut ab aliis dominis defecerunt. Ne forte, quod nemo diceret, imperia omnia ad vetustissi- mos illos, qui primi domini fuere id est qui primi prae- cipuere aliena, referantur. Et tamen melius in victis bello nationibus populo Romano quam Caesaribus rem- 3o publicam opprimentibus ius est. Quocirca si fas erat gentibus a Constantino et quod multo plus est a po- pulo Romano desciscere, profecto et ab eo ius erit, cuicunque cesserit ille ius suum. Atque ut audacius agam, si Romanis licebat Constantinum aut exigere ut a5

7 vendicant AB in deesf AB 18 frequenter bella omnes praeter A 33 fas pro eius B "s

DE CONSTANTINI DONATIONE XXVII 86—88 75

Tarquinium aut occidere ut Iulium Caesarem, multo magis eum vel Romanis vel provinciis licebit occidere, qui in locum Constantini utcunque successit. Hoc etsi verum, tamen ultra causam meam est, et idcirco me 5 reprimere volo nec aliud ex his colligere, quae dixi, nisi ineptum esse, ubi armorum vis est, ibi ius quem- quam afferre verborum, quia quod armis acquiritur, idem rursus armis amittitur. Eo quidem magis, quod aliae novae gentes, ut de Gothis accepimus, quae nun- 10 quam sub imperio Romano fuerunt, fugatis veteribus incolis Italiam et multas provincias occuparunt, quas in servitutem vocari, in qua nunquam fuerunt, quae tandem aequitas est praesertim victrices et fortasse a victis. 88. Quo tempore si quae urbes ac nationes, ut 15 factum fuisse scimus, ab imperatore desertae ad bar- barorum adventum necesse habuerunt deligere sibi re- gem, sub cuius auspiciis victoriam reportarunt, num- quid hunc postea a principatu deponerent? Aut eius filios cum commendatione patris tum propria virtute 20 favorabiles iuberent esse privatos, ut iterum sub Ro- mano principe essent, maxime cum eorum opera assi- due indigerent et nullum aliunde auxilium sperarent? Hoc si Caesar ipse aut Constantinus ad vitam reversus aut etiam senatus populusque Romanus ad commune 25 iudicium, quale in Graecia Amphictyonum fuit, voca- ret, prima statim actione repelleretur, quod a se olim custode desertos, quod tam diu sub alio principe de- gentes, quod nunquam alienigenae regi subditos, quod denique homines libertati natos et in libertatem robore 30animi corporisque assertos ad famulatum servitium- que reposceret. Ut appareat, si Caesar, si populus Ro- manus a repetendo exclusus est, multo vehementius papam esse exclusum, et si licet aliis nationibus, quae

9 Gotis ceferi praeter A 12 vocari E ceferi revocari 19 cum — cum E tum — tum ceteri 21 adsidue A 25 Am- phitrionum omnes codd. et edd. 3O affectos pro assertos Vincenti

T*

16 LAURENTII VALLAE

sub Roma fuerunt, aut regem sibi creare aut rempu- blicam tenere, multo magis id licere populo Romano praecipue adversus novam papae tyrannidem.

XXVIII. 89. Exclusi a defendenda donatione adver- sarii, quod nec unquam fuit et, si qua fuisset, iam tem- 5 porum condicione intercidisset, confugiunt ad alterum genus defensionis et velut relicta urbe in arcem se re- cipiunt, quam statim deficientibus cibariis dedere co- gentur. Praescripsit, inquiunt, Romana ecclesia in his, quae possidet. Cur ergo, quae maior pars est, ea re- 10 poscit, in quibus non praescripsit et in quibus alii praescripserunt? Nisi id non licet aliis in hanc, quod huic licet in alios. Praescripsit Romana ecclesia. Cur ergo ab imperatoribus totiens curat sibi ius confirman- dum? Cur donationem confirmationemque Caesarum 15 iactat, si hoc unum satis est? Iniuriam ei facis, si de altero quoque iure non sileas. Cur igitur de altero non siles? Nempe quia hoc sibi non sufficit. Praescripsit Romana ecclesia, et quomodo potest praescripsisse, ubi de nullo titulo, sed de malae fidei possessione constat ? 20 Aut si malae fidei possessionem neges, profecto stul- tae fidei negare non possis. An in tanta re tamque aperta excusata debet esse et iuris et facti ignorantia? Facti quidem, quod Romam provinciasque non dedit Constantinus, quod ignorare idiotae hominis est, non 25 summi pontificis, iuris autem, quod illa nec donari po- tuere nec accipi, quod nescire vix Christiani est. Itane stulta credulitas dabit tibi ius in his, quae si prudentior fores, tua nunquam fuissent? Quid? Nonne nunc saltem postquam te per ignorantiam atque stulti- 30 tiam possedisse docui, ius istud, si quod erat, amittes? et quod inscitia male contulerat tibi, nonne id rursum cognitio bene adimet? Mancipiumque ab iniusto ad iustum dominum revertetur, fortassis etiam cum usu-

4 An papa praescripserit in iis, quae possidet B in marg. 23 et facti et iuris B et facti ignorantia et iuris C

DE CONSTANTINI DONATIONE XXVII88—XXVIII 91 77

fructu? Quodsi adhuc possidere pergis, iam inscitia in malitiam fraudemque conversa est planeque eifectus es malae fidei possessor. 90. Praescripsit Romana ec- clesia. O imperiti, o divini iuris ignari! Nullus quan- 5 tumvis annorum numerus verum abolere titulum pot- est. An vero captus ego a barbaris creditusque peri- isse post centum annos quibus captivus fui postliminio reversus paternae hereditatis repetitor excludar? Quid hac re inhumanius? Atque ut aliquod afferam exem- 10 plum, num Iephte, dux Israel, reposcentibus filiis Am- mon terram a finibus Arnon usque in laboc atque in Iordanem respondit: praescripsit Israel iam per tre- centos annos? An quod nunquam illorum, sed Amor- reorum fuisset terra, quam reposcerent, ostendit? et 15 hoc argumentum esse ad Ammonitas illam non perti- nere, quod nunquam intra tot annorum curriculum repoposcissent? Praescripsit Romana ecclesia: Tace, ne- faria lingua. Praescriptionem, quae fit de rebus mutis atque irrationalibus ad hominem transfers, cuius quo 20 diuturnior in servitute possessio, eo est detestabilior. Aves ac ferae in se praescribi nolunt, sed quantolibet tempore possessae, cum libuerit et oblata fuerit occa- sio, abeunt, homini ab homine possesso abire non licebit? 91. Accipe, unde magis fraus dolusque quam 25 ignorantia Romanorum pontificum appareat utentium iudice bello, non iure. Cui simile quiddam primos pontifices in occupanda urbe ceterisque oppidis credo fecisse. Parum ante me natum — testor eorum me- moriam, qui interfuerunt — per inauditum genus 30 fraudis Roma papale accepit imperium seu tyrannidem potius, cum diu libera fuisset. Is fuit Bonifacius nonus, octavo in fraude et nomine par, si modo Bonifacii di- cendi sunt, qui pessime faciunt. Et cum Romani de-

31 1389—1404

18 circulum pro curriculum BCHO 17 reposcissent À 18 mutis excidit B

78 LAURENTII VALLAE

prehenso dolo apud se indignarentur, bonus papa in morem Tarquinii summa quaeque papavera virga de- cussit. Quod cum postea qui ei successit, Innocentius, imitari vellet, urbe fugatus est. De aliis pontificibus nolo dicere, qui Romam vi semper oppressam armis- 5 que tenuerunt, licet quotiens potuit rebellavit, ut sexto abhinc anno, cum pacem ab Eugenio obtinere non posset nec par esset hostibus, qui eam obsidebant, et ipsa papam intra aedes obsedit, non permissura illum abire, priusquam aut pacem cum hostibus face- 10 ret aut administrationem civitatis relegaret ad cives. At ille maluit urbem deserere dissimulato habitu uno fugae comite quam civibus gratificari, iusta et aequa petentibus. Quibus si des electionem, quis ignorat libertatem magis quam servitium electuros? Idem su- 15 spicari libet de ceteris urbibus, quae a summo ponti- fice in servitute retinentur, per quem a servitute libe- rati debuissent. 92. Longum esset recensere, quot urbes ex hostibus captas populus Romanus olim libe- ras fecit, adeo ut T. Flamininus omnem Graeciam, quae 20 sub Antiocho fuisset, liberam esse et suis uti legibus iuberet. At papa, ut videre licet, insidiatur sedulo libertati populorum. Ideoque vicissim illi quotidie oblata facultate (ad Bononiam modo respice) rebellant. Qui siquando sponte, quod evenire potest, aliquo ali- 25 unde periculo urgente in papale imperium consense- runt, non ita accipiendum est consensisse, ut servos se facerent, ut nunquam subtrahere a iugo colla possent, ut postea nati non et ipsi arbitrium sui habeant. Nam hoc iniquissimum foret. 93. Sponte ad te, summe pon- 3 tifex, ut nos gubernares venimus, sponte nunc rursus abs te, ne gubernes diutius, recedimus; si qua tibi a

3 Innocentius VII 1404—1406 . 7 1434 A 22 a. 196 a. Chr. 16 licet pro libet E (licet rectius videtur, sed L. V. saepe hoc pro illo scribit) 20 Flamminius ABO Flammineus E Flammintus H

DE CONSTANTINÍ DONATIONE XXVIII 91—XXIX 94 79:

nobis debentur, ponatur calculus datorum et acceptorum. At tu gubernare invitos vis, quasi pupilli simus, qui te ipsum forsitan sapientius gubernare possemus. Adde huc iniurias, quae aut abs te aut a tuis magistra- 5tibus huic civitati frequentissime inferuntur. Deum testamur, iniuria cogit nos rebellare, ut olim Israel a Roboam fecit. Et quae tanta fuit illa iniuria, quanta portio nostrae calamitatis, graviora solvere tributa? Quid enim, si rempublicam nostram exhaurias? Exhau- 10sisti. Si templa spolies? Spoliasti. Si virginibus ma- tribusque familias stuprum inferas? Intulisti. Si urbem sanguine civili perfundas? Perfudisti. Haec nobis sustinenda sunt? An potius, cum tu pater nobis esse desieris, nos quoque filios esse obliviscemur? Pro patre, 15 summe pontifex, aut si hoc te magis iuvat, pro domino hic te populus advocavit, non pro hoste atque carnifice. Patrem agere aut dominum non vis, sed hostem ac carnificem. Nos saevitiam tuam impietatemque, etsi iure offensae poteramus, tamen quia Christiani sumus, 20 non imitabimur nec in tuum caput ultorem stringemus gladium, sed te abdicato atque summoto alterum pa- trem dominumve adoptabimus. Filiis a malis parenti- bus, a quibus geniti sunt, fugere licet, nobis a te, non vero patre, sed adoptivo et pessime nos tractante, non 25 licebit? Tu vero, quae sacerdotii operis sunt, cura et noli tibi ponere sedem ad aquilonem et illinc tonando fulgurantia fulmina in hunc populum ceterosque vibrare. Sed quid plura opus est in re apertissima dicere?

XXIX. 94. Ego non modo Constantinum non donasse 30-tanta, non modo non potuisse Romanum pontificem in eisdem praescribere, sed etiam, si utrumque esset, tamen utrumque ius sceleribus possessorum exstinctum esse contendo, cum videamus totius Italiae multarumque

7 1 Regg. 12

6 post iniu-(ria) finis codicis B 9.10 Exhaurist! A 17 et pro ac CHO

80 | —» LAURENTII VALLAE

provinciarum cladem .ac vastitatem ex hoc uno fonte fluxisse. Si fons amarus est, et rivus, si radix immunda, et rami, si delibatio sancta non est, nec massa. lta e diverso si rivus amarus, fons obstruendus est, si rami immundi, e radice vitium venit, si massa sancta non est, delibatio quoque abominanda est. An possumus principium potentiae papalis pro iure proferre, quem tantorum scelerum tantorumque omnis generis malo- rum cernimus esse causam? 95. Quam ob rem dico et exclamo (neque enim timebo homines, deo fretus) neminem mea aetate in summo pontificatu fuisse aut fidelem dispensatorem aut prudentem. Qui tantum abest, ut dederit familiae dei cibum, ut devorarit illam velut cibum et escam panis. Papa et ipse bella pacatis populis infert et inter civitates principesque discordias serit, papa et alienas sitit opes et suas exsorbet, ut Achilles in Agamemnonem: óquofiogoc [j«c.AsUg id est populi vo- rator rex. Papa non modo rempublicam, quod non Verres, non Catilina, non quispiam peculator auderet, sed etiam rem ecclesiasticam et spiritum sanctum quaestui habet, quod Simon ille magus etiam detestaretur. Et cum ho- rum admonetur et a quibusdam bonis viris reprehenditur, non negat, sed palam fatetur atque gloriatur; licere enim ei quavis ratione patrimonium ecclesiae a Con-

mh.

0

.-—

d

. ; . stantino donatum ab occupantibus extorquere, quasi?25 |

eo recuperato religio Christiana futura sit beata et non magis omnibus flagitiis luxuriis libidinibusque oppressa, si modo opprimi magis potest et ullus est sceleri ulte- rior locus. 96. Ut igitur recuperet cetera membra do- nationis, male ereptas a bonis viris pecunias peius eí- fundit militumque equestres pedestresque copias, qui- bus omnia infestantur, alit, cum Christus in tot milibus

1 vastitate A 7 principatum CHO 16 exorbet A 17 ónuo(lópog BeciAsóe exciderunt in A, qui hoc loco lacunam habet populi vexator AC, explicationem verborum Grae- corum omnino omittunt HO 20 senatum pro sanctum C 21 et pro quod C etiam detestatur C

30 ,

DE CONSTANTINI DONATIONE XXIX 94—XXX 98 81

pauperum fame ac nuditate moriatur. Nec intellegit, .o0 indignum facinus, cum ipse saecularibus auferre,

quae ipsorum sunt, laborat, illos vicissim sive pessimo

exemplo induci sive necessitate cogi, licet non est vera 5 necessitas, ad auferenda quae sunt ecclesiasticorum.

XXX. 97. Nulla itaque usquam religio, nulla sanc- titas, nullus dei timor, et quod referens quoque hor- resco, omnium scelerum impii homines a papa sumunt excusationem. In illo enim comitibusque eius est om-

10 nis facinoris exemplum, ut.cum Esaia et Paulo in pa- pam et papae proximos dicere possimus: Nomen dei per vos blasphematur inter gentes. Qui alios docetis, vos ipsos non docetis; qui praedicatis non furandum, latrocinamini, qui abominamini idola, sacrilegium faci-

15tis, qui in lege et in pontificatu gloriamini, per prae- varicationem legis deum verum pontificem inhonoratis. Quodsi populus Romanus ob nimias opes veram illam Romanitatem perdidit, si Salomon ob eandem causam in idololatriam amore feminarum lapsus est, nonne idem

20 putamus fieri in summo pontifice ac reliquis clericis? 98. Et postea putamus deum fuisse permissurum, ut materiam peccandi Silvester acciperet? Non patiar hanc iniuriam [fieri sanctissimo viro, non feram hanc contumeliam fieri pontifici optimo, ut dicatur im-

25 peria regna provincias accepisse, quibus renuntiare etiam solent, qui clerici fieri volunt. Pauca possedit Silvester paucaque ceteri sancti pontifices, quorum aspectus apud hostes quoque erat sacrosanctus veluti illius Leonis, qui trucem barbari regis animum terruit

30 ac fregit, quem Romanae vires nec tangere nec fran- gere potuerant. Recentes vero summi pontifices id est

13 Rom. 2,21 19 1 Regg. 11 29 Leo ! Magnus (440—461) Attilam, Hunnorum regem, movisse dicitur, ut a Roma disce- deret

9 esse pro est D 11 possumus C 27 pauca ceterique omnes praeter C T7**

82 LAUR. VALLAE DE CONSTANT. DON. XXX 98—99 |

divitiis ac deliciis affluentes id videntur laborare, ut quantum prisci fuere sapientes et sancti, tantum ipsi et impii sint et stulti et illorum egregias laudes omnibus probris vincant. Haec quis Christiani nominis queat aequo animo ferre? 99. Verum ego in hac prima 5 nostra oratione nolo exhortari principes ac populos, ut papam effrenato cursu volitantem inhibeant eumque intra suos fines consistere compellant, sed tantum ad- moneant, qui forsitan iam edoctus veritatem sua sponte ab aliena domo in suam et ab insanis fluctibus sae- 10 visque tempestatibus in portum se recipiet. Sin recuset, tunc ad alteram orationem multo truculentiorem accin- gemur. Utinam, utinam aliquando videam — nec enim mihi quicquam est longius quam hoc videre et prae- sertim meo consilio effectum — ut papa tantum vica- 15 rius Christi sit et non etiam Caesaris. Nec amplius horrenda vox audiatur: partes ecclesiae contra eccle- siam, ecclesia contra Perusinos pugnat, contra Bono- nienses. Non contra Christianos pugnat ecclesia, sed papa, illa pugnat contra spiritualia nequitiae in coe- 20 lestibus. Tunc papa et dicetur et erit pater sanctus, pater omnium, pater ecclesiae nec bella inter Christia- nos excitabit, sed ab aliis excitata censura apostolica et papali maiestate sedabit.

24 20. Sept. 1870 id, quod Valla voluerat, evenit, ut papa saeculari imperio privaretur, 430 annis post scriptum hunc librum

1 delitiis A 17 patres pro partes C

Digitized by Google

Digitized by Google

Stanford University Library

Stanford, California

In order that others may use this book, please return it as soon as possible, but not later than the date due.

(ALFRED HAENER? |] NEW YORK |l